Η 17χρονη Μπιζού Μουκούμπι και άλλα κορίτσια από την Γκόμα της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό πηγαίνοντας στο ποτάμι να φέρουν νερό έπεσαν σε ενέδρα ανταρτών. «Μας πήγαν στο δάσος. Καθένας επέλεγε όποιο κορίτσι ήθελε. Ο διοικητής ήθελε εμένα. Με βίασε σαν να ήμουν ζώο. Ηταν φρικτός ο πόνος. Με κράτησε σκλάβα του και επί έναν χρόνο και επτά μήνες με βίαζε όποτε ήθελε, κάθε μέρα, επί πολλές ώρες. Οταν κατάφερα να το σκάσω ήμουν έγκυος».
Μια ιστορία που επαναλαμβάνεται δεκάδες χιλιάδες φορές κάθε χρόνο σε διαφορετικούς τόπους, με διαφορετικές μεθόδους, αλλά πάντα σε πολεμικές συρράξεις που χρησιμοποιούν σαν όπλο ταπείνωσης, εκτόνωσης, εκφοβισμού ή και εξόντωσης τη σεξουαλική βία κατά γυναικών και παιδιών, όπως καταγγέλλει έκθεση της οργάνωσης Γυναίκες του ΟΗΕ (UN Women).
Η έκθεση, που δημοσιοποιήθηκε με αφορμή την 25η επέτειο της απόφασης 1325 του Συμβουλίου Ασφαλείας, με την οποία η διεθνής κοινότητα δεσμεύτηκε στην προστασία των γυναικών στις συρράξεις και την ολόπλευρη συμμετοχή τους στις διαδικασίες ειρήνευσης και ασφάλειας, προειδοποιεί με τις ζοφερές στατιστικές της πως πρόοδοι δύο δεκαετιών κινδυνεύουν να εξαφανιστούν από την έλλειψη βούλησης και πολιτικών.
Ο κόσμος αντιμετωπίζει σήμερα 61 ενεργές ένοπλες συρράξεις -ο μεγαλύτερος αριθμός από το 1946- και ο αντίκτυπός τους στις ζωές των γυναικών είναι δυσανάλογα βαρύς. Τα δύο τελευταία χρόνια έχει τετραπλασιαστεί ο αριθμός των θανάτων γυναικών και παιδιών. Το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ κατέγραψε 21.840 θανάτους γυναικών και 16.690 παιδιών σε συρράξεις τη διετία 2023-2024 από 6.002 και 3.819, αντίστοιχα, στο διάστημα 2021-2022. Το 80% αυτών των νεκρών ανηλίκων και το 70% των νεκρών γυναικών ζούσαν στη Λωρίδα της Γάζας, εκεί όπου συντελέστηκε μια γενοκτονία που ακόμη δεν έχει τελειώσει. Τεράστιος και στην Ουκρανία ο αριθμός γυναικών και κοριτσιών θυμάτων που αποτελούν το 31% των νεκρών, ενώ στη Μιανμάρ το 30%.
Σεξουαλική και αναπαραγωγική βία
Τα στοιχεία είναι ανατριχιαστικά: τα καταγεγραμμένα κρούσματα σεξουαλικής βίας στις ένοπλες συρράξεις αυξήθηκαν κατά 87% σε δύο μόνο χρόνια. Η σεξουαλική βία κατά κοριτσιών αυξήθηκε κατά 35% το 2024 σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Σε κάποια σημεία του πλανήτη σχεδόν το 50% των θυμάτων σεξουαλικής βίας είναι κορίτσια.
Στην Αϊτή, περισσότερα από τα δύο τρίτα των κρουσμάτων βίας αφορούν σεξουαλική βία. Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, καταγράφηκαν 38.000 κρούσματα μόνο στην περιοχή του Βόρειου Κίβου τους πρώτους μήνες του χρόνου. Στη Σομαλία, το Al-Shabaab χρησιμοποιεί σεξουαλική βία κατά γυναικών και κοριτσιών ως στρατηγική για να υποτάξει τις κοινότητες που βρίσκονται υπό τον έλεγχό του και επιδίδεται σε απαγωγές και εξαναγκαστικούς γάμους για να «επιβραβεύσει» τους μαχητές του. Στην Μπουρκίνα Φάσο, οι απαγωγές γυναικών και η κράτησή τους σε συνθήκες ομηρίας αυξήθηκαν κατά 218%.
Σε αυτές τις κτηνώδεις πρακτικές έρχεται να προστεθεί και η αναπαραγωγική βία, περιλαμβανομένων των εξαναγκαστικών στειρώσεων, των κυήσεων από βιασμό, αλλά και της σκόπιμης καταστροφής κέντρων σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας και μαιευτικών κλινικών, καθώς και του αποκλεισμού της πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας. Πράξεις που μπορεί να συνιστούν γενοκτονία αν στόχος τους είναι να αποτραπούν οι γεννήσεις μιας συγκεκριμένης ομάδας πληθυσμού, όπως έχει συμβεί στη Λωρίδα της Γάζας, όπου χιλιάδες γέννες γίνονται μέσα σε συντρίμμια, χωρίς αναισθησία, χωρίς νερό, χωρίς μεταγεννητική φροντίδα.
Το 2023-2024, το 58% των μητρικών θανάτων στον πλανήτη, το 50% των νεογνών που πέθαναν και το 51% των θνησιγενών εμβρύων καταγράφηκαν σε 29 εμπόλεμες χώρες. Στο Σουδάν, 272.000 έγκυοι είναι εκτοπισμένες χωρίς πρόσβαση σε επίσημη περίθαλψη. Στη Μιανμάρ, 223.000 γυναίκες έχουν εγκυμοσύνες υψηλού κινδύνου ελλείψει κατάλληλων ιατρικών κέντρων λόγω της σύρραξης.
Πόλεμος και ειρήνη
Κι ενώ ένας αυξανόμενος αριθμός κρατών έχει υιοθετήσει εθνικά σχέδια δράσης για την εφαρμογή της απόφασης 1325, πολλά μένουν στα λόγια χωρίς απτές αλλαγές. Αν και οι γυναίκες πληρώνουν δυσανάλογο τίμημα από τις συρράξεις και παρότι έρευνες έχουν δείξει πως όταν συμμετέχουν, οι συμφωνίες ειρήνης είναι πιο σταθερές και διαρκείς, εννέα από τις δέκα ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις που έγιναν το 2024 τις απέκλεισαν παντελώς. Κατά μέσον όρο αυτές εκπροσωπούν μόνο το 7% των διαπραγματευτών και το 14% των μεσολαβητών. Από δε τις 36 τέτοιες συμφωνίες που υπογράφηκαν το 2024, μόλις 11 περιλαμβάνουν κάποια αναφορά στις γυναίκες ή σε ζητήματα έμφυλης βίας, με τον γ.γ. του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες να καταγγέλλει πως «οι διάδρομοι της εξουσίας, τα τραπέζια των διαπραγματεύσεων και οι θεσμοί ασφάλειας εξακολουθούν να κυριαρχούνται από άντρες, συχνά χωρίς να έχουν καμία πραγματική συναίσθηση των συνεπειών των αποφάσεών τους».
Οπως συμβαίνει με τις παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες, που έφτασαν τα 2,7 τρισ. δολάρια πέρσι, μια αύξηση κατά 9,4% από την προηγούμενη χρονιά, η μεγαλύτερα ετήσια αύξηση από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο πλανήτης μας ξοδεύει σε όπλα σε μία ημέρα όσα αφιερώνει για να αποτρέψει τη σεξουαλική βία στις συρράξεις μέσα σε έναν χρόνο, ενώ οι περικοπές χρηματοδότησης οδηγούν σε κλείσιμο καταφυγίων, κλινικών, περιορισμό ιατρικών προμηθειών, μέσων προστασίας των θυμάτων. Είναι ενδεικτικό πως λιγότερο από το 0,4% της ανθρωπιστικής βοήθειας που διατίθεται σε περιοχές συρράξεων φτάνει εν τέλει σε οργανώσεις γυναικών.
«Ο δρόμος της ειρήνης δεν περνά από τη συσσώρευση όπλων, αλλά από επενδύσεις σε εργαλεία ειρήνης, δικαιωμάτων, βιώσιμης ανάπτυξης, αντιμετώπισης της βίας», τονίζει η Σίμα Μπάχους, εκτελεστική διευθύντρια της οργάνωσης Γυναίκες του ΟΗΕ, προειδοποιώντας πως σχεδόν οι μισές από τις οργανώσεις γυναικών που συντρέχουν θύματα βίας σε συνθήκες συρράξεων ίσως κλείσουν τους επόμενους έξι μήνες λόγω έλλειψης χρηματοδότησης. «Οι αριθμοί των δολοφονημένων γυναικών και κοριτσιών φτάνουν σε επίπεδα-ρεκόρ, ενώ τις αποκλείουν από τις διαπραγματεύσεις και τις αφήνουν απροστάτευτες και χωρίς πόρους και στήριξη όσο οι πόλεμοι πολλαπλασιάζονται. Οι γυναίκες δεν χρειάζονται άλλες υποσχέσεις: χρειάζονται εξουσία, προστασία, ισότιμη συμμετοχή».
