Στα μέσα Απριλίου ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ δήλωσε δημόσια: «Μην ξεγελιέστε. Η Δεξιά και η Ακροδεξιά δεν φωνάζουν επειδή κερδίζουν – φωνάζουν επειδή γνωρίζουν ότι ο χρόνος τους τελειώνει».
Επιμέλεια: Κώστας Ζαφειρόπουλος
Ο Σάντσεθ ήταν ένας από τους συνδιοργανωτές μιας συνόδου κορυφής αριστερών και προοδευτικών δυνάμεων στη Βαρκελώνη. Προγραμματίζονται και άλλες συναντήσεις με στόχο την εξεύρεση μιας συλλογικής απάντησης στην άνοδο των δεξιών πολιτικών δυνάμεων.
Ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Βόλφγκανγκ Μέρκελ, ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της σοσιαλδημοκρατίας, δήλωσε στην εφημερίδα Der Standard: «Από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στην Ευρώπη δεν έχουν βρεθεί ποτέ σε χειρότερη κατάσταση από ό,τι σήμερα». Πολλοί παράγοντες μπορούν να επιστρατευθούν προς υποστήριξη αυτής της άποψης.
«Από τον Β’ Π.Π. και έπειτα η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία δεν έχει βρεθεί ποτέ σε χειρότερη κατάσταση από ό,τι σήμερα»
Βόλφγκανγκ Μέρκελ, πολιτικός επιστήμονας
Στη Μεγάλη Βρετανία το Εργατικό Κόμμα υπέστη ηχηρή ήττα στις περιφερειακές και τοπικές εκλογές στις αρχές Μαΐου. Μεγάλος νικητής αναδείχθηκε το Reform UK, το κόμμα του δεξιού λαϊκιστή Νάιτζελ Φάρατζ. Στη Δανία, οι Σοσιαλδημοκράτες της πρωθυπουργού Μέτε Φρεντέρικσεν παρέμειναν το ισχυρότερο κόμμα, αλλά κατέγραψαν το χειρότερο εκλογικό αποτέλεσμα των τελευταίων 120 και πλέον ετών.
Κρίση σε πολλές χώρες
Οι Σοσιαλδημοκράτες βρίσκονται επίσης σε κρίση σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Τσεχία, η Πορτογαλία, η Σλοβενία και η Πολωνία. Στην Αυστρία και τη Γερμανία συμμετέχουν τουλάχιστον ως μικρότεροι κυβερνητικοί εταίροι, όμως τα ποσοστά τους στις δημοσκοπήσεις παραμένουν σταθερά χαμηλά. Ακόμα και στην Ισπανία, όπου η σαφώς αριστερή πολιτική πορεία του πρωθυπουργού Σάντσεθ θεωρείται γενικά επιτυχημένη, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (PSOE) υπέστη πρόσφατα ένα ιστορικά κακό αποτέλεσμα στην Ανδαλουσία.
Ο Πέδρο Σάντσεθ εμφανίστηκε αισιόδοξος στη Σύνοδο για την Παγκόσμια Προοδευτική Κινητοποίηση που πραγματοποιήθηκε στη Βαρκελώνη στα μέσα Απριλίου. Ωστόσο, και ο ίδιος υπέστη πρόσφατα εκλογική ήττα. Οταν οι σοσιαλδημοκρατικές δυνάμεις βιώνουν μια τόσο βαθιά κρίση, συχνά γίνεται αναφορά στον Ραλφ Ντάρεντορφ.
Ο Βρετανογερμανός κοινωνιολόγος είχε ήδη από το 1983 διακηρύξει το «τέλος του σοσιαλδημοκρατικού αιώνα». Το επιχείρημά του ήταν ότι οι βασικοί στόχοι της σοσιαλδημοκρατίας, όπως η εγκαθίδρυση του κοινωνικού κράτους, είχαν πλέον επιτευχθεί. Κατά συνέπεια, ο καπιταλισμός είχε «εξημερωθεί».
Παράλληλα, η παραδοσιακή εργατική τάξη συρρικνωνόταν. Με τη μετάβαση από τη βιομηχανική στην κοινωνία των υπηρεσιών, που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970, οι σοσιαλδημοκράτες άρχισαν να χάνουν σταδιακά τον βασικό εκλογικό τους πυρήνα. Κατά τον Ντάρεντορφ, όλα αυτά τους είχαν καταστήσει πολιτικά ξεπερασμένους.
Ο «Τρίτος Δρόμος»
Σχεδόν ως απάντηση στη θεωρία του Ντάρεντορφ, εξέχουσες σοσιαλδημοκρατικές προσωπικότητες όπως ο Γκέρχαρντ Σρέντερ και ο Τόνι Μπλερ επιχείρησαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά να ακολουθήσουν έναν «Τρίτο Δρόμο». Μετακινήθηκαν προς το πολιτικό κέντρο, προσπαθώντας να συνδυάσουν τις σοσιαλδημοκρατικές αξίες με την παγκοσμιοποίηση και την οικονομία της αγοράς.
Στόχος ήταν να καταστήσουν τα κόμματά τους πιο προσαρμοσμένα στο μέλλον και να προσελκύσουν νέα κοινωνικά στρώματα ψηφοφόρων. Βραχυπρόθεσμα, η στρατηγική αυτή γνώρισε μεγάλη επιτυχία. «Ηταν μια αναλαμπή, μια σύντομη περίοδος κατά την οποία πολλοί πίστεψαν ότι είχαν εκσυγχρονίσει τη σοσιαλδημοκρατία», λέει ο Μέρκελ.
Μακροπρόθεσμα, όμως, «εξαπάτησαν το ίδιο τους το εκλογικό σώμα». Η διακεκριμένη Αμερικανίδα πολιτική επιστήμονας Σέρι Μπέρμαν εκφράζεται ακόμα πιο ξεκάθαρα. Ηδη από το 2019 έγραφε στο Journal of Democracy ότι: «Η αποδοχή “νεοφιλελεύθερων” μεταρρυθμίσεων, όπως η ιδιωτικοποίηση τμημάτων του δημόσιου τομέα […], είχε μακροπρόθεσμες επιζήμιες, ίσως ακόμα και μοιραίες, συνέπειες».
Αλλη γλώσσα
Αυτός ο «Τρίτος Δρόμος» κατέληξε έτσι, άθελά του, να αποτελέσει αφετηρία για την περαιτέρω άνοδο των δεξιών λαϊκιστικών δυνάμεων. Σύμφωνα με τον Μέρκελ, συνέβαλε επίσης το γεγονός ότι οι σοσιαλδημοκράτες απομακρύνθηκαν πολιτισμικά από την παραδοσιακή εκλογική τους βάση.
«Η ηγεσία έχει γίνει κοσμοπολίτικη· η κουλτούρα της “wokeness” αποτελεί σημαντικό παράγοντα. Μιλούν διαφορετική γλώσσα από εκείνη που μιλά το κατώτερο μισό της κοινωνίας». Με την έναρξη της μεγάλης ευρωπαϊκής προσφυγικής και μεταναστευτικής κρίσης το 2015, αναδείχθηκε ένα ακόμα ζήτημα για το οποίο οι Σοσιαλδημοκράτες δυσκολεύτηκαν να βρουν πειστικές απαντήσεις.
Κατά τον κοινωνιολόγο Μέρκελ, υποβάθμισαν τα προβλήματα που συνδέονταν με το μεταναστευτικό, και οι ψηφοφόροι τους τους το χρέωσαν. «Οι δεξιοί λαϊκιστές κατέλαβαν αυτόν τον νέο χώρο πολιτικής εκπροσώπησης, προσφέροντας απλοϊκές λύσεις», λέει.
Βεβαίως, οι Σοσιαλδημοκράτες δεν είναι οι μόνοι που αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα. Τα συντηρητικά κόμματα, όμως, μπορούν να ακολουθήσουν πιο πειστικά μια σκληρή γραμμή στο μεταναστευτικό. Οι Σοσιαλδημοκράτες, αντίθετα, είναι υποχρεωμένοι να ισορροπούν διαρκώς σε τεντωμένο σχοινί.
Αν μετακινηθούν υπερβολικά προς το κέντρο, χάνουν ψήφους προς τα αριστερά. Αν κινηθούν πιο αριστερά, ωφελούνται οι δεξιοί λαϊκιστές. Παράλληλα, αντιμετωπίζουν συνεχώς εσωκομματικές συγκρούσεις και κρίσιμες καμπές. Ο Αυστριακός ηγέτης του κόμματος, Αντρέας Μπάμπλερ, θα μπορούσε να μιλήσει εκτενώς γι’ αυτό.
Η Δανία ως εξαίρεση
Παρατηρώντας την Ευρώπη, βλέπει κανείς σήμερα και τις δύο ακραίες προσεγγίσεις. Στη Δανία, οι Σοσιαλδημοκράτες της Φρεντέρικσεν κέρδισαν τις εκλογές του 2019 και του 2022 ακολουθώντας μια εξαιρετικά αυστηρή μεταναστευτική πολιτική. Ταυτόχρονα, οι δεξιές δυνάμεις έχασαν έδαφος. Πολλοί Ευρωπαίοι Σοσιαλδημοκράτες κοίταξαν με ελπίδα προς τη Δανία.
Ωστόσο, αυτό το «επιτυχημένο» μοντέλο ήταν δυνατό μόνο εκεί. Η χώρα δεν βρίσκεται σε κάποια από τις κύριες μεταναστευτικές διαδρομές, ούτε αποτελεί σημαντικό προορισμό μεταναστών. Επιπλέον, το κόμμα συμμετέχει σε μια ευρύτερη αριστερή εκλογική συμμαχία.
Ετσι, μια ψήφος στους πιο δεξιόστροφους Σοσιαλδημοκράτες ισοδυναμεί ουσιαστικά με ψήφο και σε αριστερά κόμματα. Οι ψηφοφόροι λαμβάνουν και τα δύο «πακέτα» μαζί – κάτι σπάνιο στην Ευρώπη. Ωστόσο, η επίδραση αυτού του μοντέλου φαίνεται να έχει εξασθενήσει.
Οι Σοσιαλδημοκράτες έχασαν στις δημοτικές εκλογές του 2025, όπως και στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές. «Οι ψηφοφόροι δεν σέβονται ένα κόμμα που δεν εφαρμόζει τις δικές του πολιτικές», δήλωσε ο Δανός Σοσιαλδημοκράτης Βαγκν Γιουλ-Λάρσεν στο Politico. Στην Ισπανία, αντίθετα, ο Σάντσεθ ακολουθεί μια εν μέρει φιλελεύθερη πολιτική στο άσυλο και τη μετανάστευση.
Μεταξύ άλλων, σχεδιάζεται η νομιμοποίηση 500.000 μεταναστών χωρίς χαρτιά. Αυτό είναι εφικτό επειδή η ίδια η Ισπανία διαθέτει μακρά ιστορία μετανάστευσης προς το εξωτερικό. Πολλοί πολίτες έχουν προσωπικές εμπειρίες μετανάστευσης και, ως εκ τούτου, επιδεικνύουν μεγαλύτερη ανοχή στο ζήτημα. Παρ’ όλα αυτά, και εκεί το ακροδεξιό κόμμα Vox συνεχίζει να ενισχύεται.
Η «παγίδα του Κέντρου»
Ενα ακόμα ευαίσθητο θέμα είναι ο επίμονα υψηλός πληθωρισμός που ταλανίζει την Ευρώπη εδώ και χρόνια, εξαιτίας του πολέμου στην Ουκρανία και πλέον και του πολέμου στο Ιράν. Θεωρητικά, πρόκειται για ένα ζήτημα στο οποίο οι Σοσιαλδημοκράτες θα έπρεπε να μπορούν να κερδίζουν πολιτικούς πόντους.
Ωστόσο, πολλοί από αυτούς, όπως ο πρώην Γερμανός καγκελάριος Ολαφ Σολτς, έπεσαν στην αποκαλούμενη «παγίδα του Κέντρου» (centrist trap): έκαναν υπερβολικούς συμβιβασμούς και παραμέλησαν τις βασικές αξίες του κόμματός τους.
«Μοίρα και λάθη», συνοψίζει ο Μέρκελ. Μοίρα είναι ότι η παραδοσιακή κοινωνική βάση της σοσιαλδημοκρατίας έχει συρρικνωθεί.
Λάθη έγιναν πολλά: με τον «Τρίτο Δρόμο», στην επικοινωνία, αλλά και στη διαχείριση ζητημάτων όπως η μετανάστευση και ο πληθωρισμός.
Το πρώτο είναι αναπόφευκτο και μη αναστρέψιμο. Τα δεύτερα μπορούν τουλάχιστον εν μέρει να διορθωθούν. Αυτό που χρειάζεται είναι να γίνει ξανά σαφές ότι το κόμμα αποτελεί «ασπίδα για τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα».
Κατά συνέπεια, ο Μέρκελ θεωρεί ότι χρειάζεται περισσότερη πολιτική τύπου Σάντσεθ. Μόνο στο μεταναστευτικό πιστεύει ότι για την Κεντρική Ευρώπη η καλύτερη επιλογή θα ήταν «μια Μέτε Φρεντέρικσεν που μιλά με πολιτισμένο τόνο».
Ωστόσο, ο κατακερματισμός του κομματικού συστήματος καθιστά αυτόν τον δρόμο εξαιρετικά στενό.
Οπως υποστηρίζει, οι εποχές κατά τις οποίες τα κόμματα συγκέντρωναν από 30% έως 50% των ψήφων έχουν ουσιαστικά περάσει. «Πρέπει να συνηθίσουμε στην ιδέα ότι τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα θεωρούνται ήδη επιτυχημένα όταν ξεπερνούν το 20%».
Οι χαρισματικοί ηγέτες, τους οποίους πολλοί αναζητούν διαρκώς ως λύση, μπορούν πιθανότατα να προσφέρουν μόνο πρόσκαιρες επιτυχίες. Μακροπρόθεσμα, κοιτάζοντας προς το 2050, ο Μέρκελ δεν αναμένει μια αναγέννηση της σοσιαλδημοκρατίας. «Πιθανότερη είναι η περαιτέρω διάβρωσή της».
Διαβάστε όλα τα κείμενα του προγράμματος Pulse ΕΔΩ.
●Tο άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE 2, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συμμετείχαν οι Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία) και Emma Louise Stenholm (Føljeton – Δανία).
