Το ποδόσφαιρο του Πελέ και του Μορντίγιο

Όσοι έχουμε παίξει μπάλα σε αλάνες, χωματόδρομους και αυτοσχέδια μικροσκοπικά γηπεδάκια που στη φαντασία μας ήταν μεγαλύτερα από το Μαρακανά, έχουμε ακόμα εφιάλτες. Στα όνειρά μας βλέπουμε τους φίλους μας απελπισμένους τριγύρω να μας κοιτούν με αποστροφή γιατί κλοτσήσαμε κατά λάθος την μπάλα στην αυλή του αντιπαθητικού γείτονα που καραδοκούσε με το μαχαίρι για να την κομματιάσει. Ή παρατηρούμε ανήμποροι τον κάτοχο της μπάλας να αποχωρεί με τη στρογγυλή θεά στην αγκαλιά του, επειδή η μάνα του ουρλιάζει «μαζέψου, νύχτωσε!». Με το σκορ 13-13! Η, το χειρότερο όλων, εκτελούμε το τελευταίο πέναλτι της ομάδας μας στη μητέρα όλων των μαχών, με στοίχημα πορτοκαλάδες και επιλέγουμε χτύπημα Πανένκα με την μπάλα να καταλήγει στα χέρια του ακίνητου τερματοφύλακα ή αποφασίζουμε συρτό γωνιακό με την μπάλα αργά – αργά να κατευθύνεται στην πέτρα που παίζει τον ρόλο δοκαριού, για να καταλήξει άουτ σε slow motion με δραματική μουσική. Κι εμείς με τα χέρια στη μέση κοιτάμε το χορτάρι, όπως θα κάνει χρόνια αργότερα ο Μικρός Βούδας Ρομπέρτο Μπάτζιο. Τέτοιες στιγμές δεν ξεχνιούνται. Θα μας στοιχειώνουν για πάντα.

Ευτυχώς, υπάρχουν οι ποδοσφαιρικές γελοιογραφίες του Μορντίγιο, για να απαλύνουμε τον πόνο και να επουλώσουμε το τραύμα. Ο Αργεντινός Γκιγιέρμο Μορντίγιο (1932-2019), σχεδόν πάντα χωρίς λόγια, σατίρισε πτυχές της καθημερινής ζωής χρησιμοποιώντας στα σκίτσα του καμηλοπαρδάλεις – ζογκλέρ, ελέφαντες – χορευτές, καουμπόιδες – μονομάχους, ερωτευμένους ναυαγούς, ευλύγιστες σαρανταποδαρούσες και αποτυχημένους παίκτες του γκολφ. Το πιο αγαπημένο του θέμα, όμως, ήταν το ποδόσφαιρο και οι αμήχανες στιγμές –όπως αυτές του προλόγου– που μπορεί να προκαλέσει. Τι κάνεις όταν η μπάλα πέσει στη θάλασσα από το γήπεδο που βρίσκεται στην κορυφή ενός βουνού; Όταν ο αγωνιστικός χώρος δεν είναι επίπεδος αλλά ακολουθεί το ανάγλυφο του εδάφους; Όταν μια γυναίκα επιδειξίας αποσπά την προσοχή του τερματοφύλακα; Ή όταν από ένα δυνατό σουτ η μπάλα καταλήγει στο φεγγάρι; Το βάζεις κάτω ή ψάχνεις λύσεις και συνεχίζεις;

Οι χαρακτήρες του Μορντίγιο, άνθρωποι και ζώα, μαγεύονται από την μπάλα και συνεχίζουν παρά τις αντιξοότητες. Λατρεύουν το ποδόσφαιρο και δεν σταματούν ποτέ. Σαν μικρά παιδιά επινοούν τον κόσμο τους και στο κέντρο του τοποθετούν ένα τόπι. Όταν το 1981 κυκλοφόρησε η συλλογή του με τίτλο Football (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Σέντρα), οι υπεύθυνοι του εκδοτικού οίκου Century Hutchinson ζήτησαν από τον Πελέ να την προλογίσει. «Όταν είδα για πρώτη φορά τα φύλλα του βιβλίου αυτού, ξεκαθάρισε μέσα μου κάτι που αισθανόμουν από παλιά: το ποδόσφαιρο δεν είναι μόνο αγώνας και πάθος, το ποδόσφαιρο μπορεί να αποτελέσει και πηγή βαθύτατου χιούμορ. Σε κάθε εικόνα αισθανόμουνα μια χαρά παρόμοια με εκείνη που νιώθεις όταν βάζεις γκολ», γράφει ο θρυλικός Βραζιλιάνος.

Ακριβώς αυτό νιώθει και ο αναγνώστης του Μοντρίγιο. Αν έχει παίξει ποδόσφαιρο ταυτίζεται με την απορία των χαρακτήρων του, με την έκπληξή τους μπροστά στο απρόσμενο, με την αναπάντεχη τροπή που μπορεί να πάρει οποιοσδήποτε αγώνας, με την απρόβλεπτη εξέλιξη κάθε φάσης. Αλλά κι αν δεν έχει παίξει, μπορεί ελεύθερα να ξεκαρδιστεί με την επινοητικότητά τους και με τις γκάφες τους. Με τον τζαμπατζή θεατή που απολαμβάνει λαθραία τον αγώνα, με τον τερματοφύλακα που χαμηλώνει το ύψος των γκολπόστ για να αποφύγει το γκολ, με τον παίκτη που ετοιμάζεται να εκτελέσει κόρνερ αλλά αντί για την μπάλα κλοτσά το σημαιάκι, με τους 22 παίκτες να κρύβονται πίσω από τα δίχτυα για να αποφύγουν έναν μαινόμενο ταύρο.

Σε όλη την καριέρα του ο Μορντίγιο, με τα στρουμπουλά, σχεδόν ομοιόμορφα ανθρωπάκια του με τις μεγάλες μύτες, σατίρισε τον αθλητισμό και τα σπορ. Και περισσότερο απ’ όλα το ποδόσφαιρο. Όχι όμως για να εναντιωθεί στο ίδιο αλλά στις συνθήκες και στις καταστάσεις που είτε απαγορεύουν στους ανθρώπους να το απολαύσουν είτε οδηγούν στην εκμετάλλευση και στην κατάχρησή του. «Για μένα ο Μορντίγιο είναι o μεγάλος καλλιτέχνης που ανακάλυψε την εύθυμη πλευρά του γοητευτικού μας παιχνιδιού και την παρουσίασε ιδιοφυώς. Βλέπει το πράσινο τερέν ανάμεσα στα δύο τέρματα σαν πεδίο δράσης και πειραματισμού του ανθρώπου. Κι αυτό αποτελεί το δισυπόστατο, προβληματισμένο χιούμορ αυτού του βιβλίου, που προσδιορίζεται όμως πάντοτε από την εύθυμη ανατομία της ουσίας του παιχνιδιού και των πρωταγωνιστών του. Το χιούμορ αυτό βγάζει απελευθερωτικό και όχι πικρό γέλιο. Και σε αυτό συμβάλλει το γεγονός ότι ο Μορντίγιο (ο ντριπλαδόρος του σκίτσου) ξέρει πολλά από ποδόσφαιρο. Έχει γεννηθεί στην Αργεντινή, όπου το ποδόσφαιρο είναι πάθος, όπως και στη Βραζιλία, τη δική μου πατρίδα. Ελπίζω το βιβλίο αυτό να αποτελέσει ένα μήνυμα χαράς και ειρήνης στον κόσμο», συμπληρώνει ο Πελέ. Υπερβολική ευχή ακόμα και για την εποχή που διατυπώθηκε.

Σαρανταπέντε χρόνια μετά, είναι σίγουρο πως ένα βιβλίο με θέμα το ποδόσφαιρο δεν μπορεί να πετύχει τόσα πολλά. Σίγουρα όμως μπορεί να προσφέρει λίγα χαμόγελα στην καταχνιά των καιρών μας. Όπως και το ίδιο το ποδόσφαιρο που παρά την εμπορευματοποίηση, τα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα, τις ανισότητες μεταξύ ομάδων και το αγεφύρωτο χάσμα μεταξύ χωρών, εξακολουθεί να προσφέρει χαμόγελα και συγκινήσεις στα δισεκατομμύρια των θεατών του, ιδιαίτερα του Παγκοσμίου Κυπέλλου, που συνεχίζεται στην αμερικανική ήπειρο. Κι όσο κι αν το εξορθολογίζουμε κι εξοργιζόμαστε για τη στυγνή εκμετάλλευση του πάθους μας, συνεχίζουμε να το απολαμβάνουμε χωρίς ενοχές, για όλα όσα συμβαίνουν στις τέσσερις γραμμές του γηπέδου.