Μια κατσαρίδα στο κρεβάτι

«Το έντομο καθαυτό δεν πρέπει να σχεδιαστεί. Δεν πρέπει να φαίνεται ούτε καν από απόσταση».

Φραντς Κάφκα

Πριν από έναν αιώνα ακριβώς, το 1915, κυκλοφόρησε το πιο διάσημο, ίσως, έργο του Φραντς Κάφκα, η Μεταμόρφωση. Στον πρωταγωνιστικό ρόλο ο Γκρέγκορ Σάμσα, ένας πλασιέ που αγωνίζεται να βοηθήσει οικονομικά την οικογένειά του, ξυπνά το πρωί μεταμορφωμένος σε ένα βδελυρό και αποκρουστικό πλάσμα. Ο ίδιος ο Κάφκα, όσο ζούσε, αρνήθηκε σθεναρά τη σχεδιαστική απόδοση του αηδιαστικού όντος. Φρόντισαν όμως τα κόμικς

Χαμένο στη μετάφραση και ενάντια στη θέληση του δημιουργού του, το σιχαμερό πλάσμα που αντικατέστησε το σώμα του Γκρέγκορ Σάμσα εικονοποιήθηκε πολλές φορές από τα σύγχρονα κόμικς αλλά και από τους ατέλειωτους εικονογράφους και σχεδιαστές που έδωσαν τη δική τους εκδοχή. Η ακριβής λέξη που χρησιμοποιεί ο Φραντς Κάφκα για να περιγράψει το ον επιδέχεται πολλαπλών ερμηνειών. Κατσαρίδα, σκαθάρι, τρωκτικό ή έντομο.

Τρομακτικό τέρας ή συμπαθές θύμα των περιστάσεων; Στα κόμικς, η εικόνα του μεταμορφωμένου, άτυχου νεαρού άνδρα, που βιώνει την αναπάντεχη και απολύτως ανεξήγητη αλλαγή, προσεγγίζει αυτήν της κατσαρίδας. Οι κατσαρίδες, άλλωστε, αποτελούν το πιο αδικαιολόγητα απωθητικό είδος εντόμων για τους ανθρώπους. Οσο να ‘ναι, δε θα ήταν και πολύ ταιριαστή με το εφιαλτικό σενάριο η εικονογραφική απόδοση του Γκρέγκορ Σάμσα, ας πούμε, ως μυρμηγκιού, ως πασχαλίτσας ή ως χρυσόμυγας.

Ωστόσο, ο Φραντς Κάφκα ποτέ δεν υιοθέτησε την προσαρμογή του λογοτεχνικού χαρακτήρα σε σχέδιο. Ακόμα και στην πρώτη έκδοση του έργου του, η προτροπή ή, καλύτερα, η απαίτησή του από τους εκδότες ήταν να μην υπάρχει στο βιβλίο καμιά εικόνα από το πλάσμα. Ωστόσο, οι μεταγενέστερες εκδόσεις αγνόησαν τις απόψεις του συγγραφέα και πειραματίστηκαν με την εμφάνιση του πάλαι ποτέ Γκρέγκορ. Και ειδικά στα κόμικς, οι πειραματισμοί έγιναν συχνά παρωδίες.

Ο Peter Kuper, δημιουργός κόμικς, πολιτικός ακτιβιστής και εκ των συνιδρυτών της αντιπολεμικής ανθολογίας World War 3, προσάρμοσε το διήγημα του Κάφκα σε κόμικς το 2003 (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Zoobus). Ο ίδιος, στην εισαγωγή του, παραλληλίζει το λογοτεχνικό έργο του Κάφκα με αυτό του Winsor McCay στα κόμικς των πρώτων ετών του εικοστού αιώνα και συγκρίνει τη μεταμόρφωση του Γκρέγκορ Σάμσα με τις σουρεαλιστικές μεταμορφώσεις που συνέβαιναν στη σειρά Dream of the Rarebit Fiend του δεύτερου. Αφιερώνει μάλιστα το βιβλίο του «στους απανταχού Γκρέγκορ Σάμσα» αυτού του κόσμου και επιλέγει την κατσαριδόμορφη απόδοση του πρωταγωνιστή του Κάφκα, με απλανές βλέμμα, έξι πόδια και κεραίες στο κεφάλι. Η προσαρμογή του έργου σε κόμικς γίνεται με αρκετή πιστότητα καθώς περιέχονται τα βασικά σημεία της πλοκής και το βιβλίο ακολουθεί τη χρονική εξέλιξη των γεγονότων της πρωτότυπης Μεταμόρφωσης.

Ο ίδιος καλλιτέχνης, όμως, λίγα χρόνια νωρίτερα, είχε ξαναδημιουργήσει τη Μεταμόρφωση ως παρωδία στο Bart Simpson’s Treehouse of Horror με την ιστορία MetamorphSimpsons. Το θύμα ήταν ο Homer Simpson που ξυπνώντας συνειδητοποιεί ότι έχει μεταμορφωθεί σε μια γιγάντια κατσαρίδα, διατηρώντας όμως το πρόσωπό του απαράλλαχτο. Αφού δεχτεί την ταπείνωση και τα βασανιστήρια των μελών της οικογένειάς του και των γειτόνων του ως παρείσακτος και διαφορετικός, θα ξυπνήσει συνειδητοποιώντας ότι όλα ήταν ένα όνειρο. Ο εφιάλτης όμως τώρα ξεκινά ή, καλύτερα, συνεχίζεται καθώς επανέρχεται στη σκληρή πραγματικότητα, όπου όλα τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας είναι κατσαρίδες και τον περιτριγυρίζουν απειλητικά!

Μια πρωτότυπη και εναλλακτική βιογραφία του Κάφκα, με πολλές ιστορίες προσαρμοσμένες σε κόμικς, είναι το Introducing Kafka των David Zane Mairowitz και Robert Crumb. Μία από τις ιστορίες είναι και η Μεταμόρφωση, με τον Γκρέγκορ Σάμσα να αποδίδεται από τον πατριάρχη των underground comics, Robert Crumb, ως τεράστιο έντομο, κάτι ανάμεσα σε σκαραβαίο και κατσαρίδα. Ο Mairowitz αναφέρεται μεταξύ άλλων στη συχνά χρησιμοποιούμενη από τον Κάφκα μέθοδο να γράφει υπό την οπτική ενός ζώου, όπως σκύλου, πιθήκου, ποντικού, αν και έτρεφε μια βαθιά αντιπάθεια και έναν ανεξήγητο φόβο για τα ποντίκια. Τονίζει επίσης την εν μέρει αυτοβιογραφική διάσταση της Μεταμόρφωσης, που εν πολλοίς αντικατοπτρίζει τις οικογενειακές σχέσεις του Κάφκα, αλλά και τα αισθήματα αποξένωσης και διαφορετικότητας που τον βασάνιζαν.

Τα ίδια αισθήματα αποξένωσης βρίσκονται και στο επίκεντρο της Μεταμόρφωσης του Robert Sikoryak, στην ανθολογία Masterpiece Comics, ένα βιβλίο γεμάτο κόμικς-παρωδίες γνωστών λογοτεχνικών έργων και προγενέστερων κόμικς. O Sikoryak δεν διστάζει να αναστοχαστεί πάνω στη φύση και την αξία αριστουργημάτων του παρελθόντος, όπως η Θεία Κωμωδία του Δάντη, τα Ανεμοδαρμένα Υψη της Εμιλι Μπροντέ, ο Ξένος του Αλμπέρ Καμί με πρωταγωνιστή τον Σούπερμαν, το Εγκλημα και Τιμωρία του Ντοστογιέφσκι με πρωταγωνιστή τον Μπάτμαν στον ρόλο του Ρασκόλνικοφ, το Περιμένοντας τον Γκοντό με τους Μπίβις και Μπάτχεντ κ.ά., και να συνομιλήσει μαζί τους χρησιμοποιώντας τη γλώσσα των κόμικς και αλλοιώνοντας τα σενάριά τους. Ανάμεσα στα εμβληματικά έργα που επιλέγει περιλαμβάνει και τη Μεταμόρφωση του Κάφκα, με τίτλο Good Ol’ Charlie Brown και πρωταγωνιστή τον αιώνιο loser των κόμικς, τον αθώο, αφελή, καλοκάγαθο και πάντα ηττημένο χαρακτήρα των Peanuts. Ο Charlie Brown, φορώντας το χαρακτηριστικό κίτρινο μπλουζάκι με την τεθλασμένη ρίγα, ξυπνά και αντιλαμβάνεται ότι είναι ένα πελώριο έντομο που μπορεί να περπατά στα ταβάνια, μέχρι να αντιμετωπίσει την απόρριψη, την οργή της Λούσι και εντέλει τον φρικτό θάνατο και το τέλος. Αντιθέτως, στη Μεταμόρφωση του Marcus L. ο πρωταγωνιστής, αν και ξυπνά ως υπερμεγέθης κατσαρίδα υπό το άγχος των πανεπιστημιακών εξετάσεων, αντιμετωπίζεται από τους φίλους του σαν να μην τρέχει τίποτα και παίρνει το πρωινό του μαζί τους όπως κάθε μέρα. Τέλος, στην πιο σύντομη Μεταμόρφωση –μόλις τρία καρέ– από τον καλλιτέχνη που υπογράφει ως Zombiebackrub, η οδυνηρή συνειδητοποίηση της αλλαγής από το θύμα οδηγεί στον αναπόφευκτο θάνατο και, διόλου παραδόξως, προκαλεί πανηγυρισμούς στους θεατές-φίλους του.

Μπορεί οι αιτίες που προκάλεσαν τη μεταμόρφωση του Γκρέγκορ Σάμσα να μην έγιναν ποτέ γνωστές, καθώς ο Φραντς Κάφκα δεν μίλησε ποτέ γι’ αυτές, μπορεί οι εξηγήσεις που έχουν δοθεί από τη λογοτεχνική κριτική και ανάλυση να είναι αμέτρητες και να προκύπτουν διαρκώς καινούργιες, μπορεί για τη μορφή του αποκρουστικού πλάσματος να έχουν προταθεί και δημιουργηθεί αναρίθμητες εκδοχές. Το βέβαιο είναι ότι η Μεταμόρφωση παραμένει ένα δυσπροσπέλαστο και ερμητικό, νοηματικά και ερμηνευτικά, εφιαλτικό και απαισιόδοξο διήγημα. Εφιαλτικό γιατί ασχολείται με τη φύση της διαφοράς και την αποδοχή ή την απόρριψη της αλλαγής. Απαισιόδοξο γιατί η πορεία του μεταμορφωμένου ανθρώπου φαντάζει νομοτελειακά τραγική. Παραμένει, ωστόσο, ένα λογοτεχνικό έργο που αγγίζει ευαίσθητες χορδές. Γι’ αυτό και αποτελεί αντικείμενο αναπλαισίωσης και επαναχρησιμοποίησης στα νέα συμφραζόμενα των σύγχρονων κόμικς που επανεπικαιροποιούν, πειραματίζονται, προτείνουν και αποδίδουν ευφάνταστες όσο και απωθητικές, γλοιώδεις μορφές στον δύσμοιρο Γκρέγκορ Σάμσα. Εστω και παρά τη θέληση του Φραντς Κάφκα.