Ο Ομπάμα, ο Νίξον και οι κατεστραμμένες ΗΠΑ

Δυο νέα βιβλία του Joe Sacco για την Αμερική της καταστροφής και της εξέγερσης

Εχει ταξιδέψει στην Παλαιστίνη, στη Βοσνία, στο Ιράκ και σε άλλες εμπόλεμες και θερμές ζώνες του πλανήτη και έχει μετουσιώσει σε κόμικς τη δημοσιογραφική του ματιά και τις προσωπικές του εμπειρίες. Τώρα ο Joe Sacco στρέφει το βλέμμα του στις ΗΠΑ και με δυο νέα βιβλία του καυτηριάζει την οικονομική κατάσταση, την εξωτερική πολιτική και την απανθρωπιά της ηγεσίας.

Στο εξώφυλλο φιγουράρει ο Ρίτσαρντ Νίξον που δηλώνει πως είναι ο Μπαράκ Ομπάμα. Δίπλα του ένα στέλεχος της αμερικανικής πολιτικής ηγεσίας με κουκούλα που παραπέμπει στα θύματα των βασανιστηρίων του Γκουαντάναμο και του Αμπου Γράιμπ, κρατώντας τις δέκα εντολές αλλά λογοκριμένες. Πίσω τους φλέγονται οι Δίδυμοι Πύργοι. Στο οπισθόφυλλο, ο παπιόμορφος και αξύριστος βοηθός του προέδρου μονολογεί: «Αν δώσεις σε κάποιον ένα ψάρι, θα έχει φαγητό για μια μέρα. Αν του δώσεις όμως μια χειροβομβίδα θα καθαρίσει ολόκληρη τη λίμνη».

Στο Bumf (σε ελεύθερη μετάφραση: σκουπίδι, κωλόχαρτο) που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον σημαντικότερο και ιστορικότερο εκδοτικό οίκο των αμερικανικών εναλλακτικών κόμικς, την εταιρεία Fantagraphics, o Joe Sacco επιστρέφει στο είδος που υπηρέτησε με πάθος κατά τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής του καριέρας: τα χιουμοριστικά πολιτικά κόμικς. Για την ακρίβεια, ποτέ δεν εγκατέλειψε τη σάτιρα και την πολιτική κριτική, ωστόσο τα βιβλία του για την Παλαιστίνη και το μεσανατολικό πρόβλημα, το Σαράγεβο και τον πόλεμο στη Βοσνία, την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, τους μετανάστες στη Μεσόγειο και τόσα άλλα, δεν του επέτρεπαν να αφιερώνει μέρος του έργου του στην εγχώρια πολιτική κατάσταση των ΗΠΑ. Με το Bumf, όμως, φαίνεται να βγάζει το άχτι του για τόσα χρόνια αποχής από την αμερικανική επικαιρότητα. Και το διασκεδάζει με την ψυχή του.

Ο πρώτος τόμος της σειράς αυτής έχει πρωταγωνιστή τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, που έχει τη μορφή (μάλλον και τον χαρακτήρα αλλά και τις πολιτικές απόψεις) του Ρίτσαρντ Νίξον. Στην αρχή του βιβλίου ο Ομπάμα – Νίξον, φέρνοντας στον νου ένα από τα αγαπημένα μοτίβα των ταινιών του Ντέιβιντ Λιντς, αυτό της διπλής ταυτότητας, ξυπνά δίπλα στη Μισέλ Ομπάμα και αφού ξεπερνά το σοκ του να είναι ακόμα ζωντανός και να περιδιαβαίνει τον Λευκό Οίκο αρχίζει την κατάδυσή του στην αμερικανική πολιτική πραγματικότητα από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εντεύθεν.

Αυτό το ταξίδι στον εικοστό αιώνα συνοδεύεται συχνά από εμβληματικές εικόνες της ιστορίας της φωτογραφίας και της τέχνης που τοποθετημένες σε νέα συμφραζόμενα μετατρέπονται σε παλίμψηστα και καταγράφουν μια εναλλακτική και μεταφορική θεώρηση των γεγονότων. Για παράδειγμα, η δολοφονία ενός Βιετναμέζου με μια σφαίρα στο κεφάλι, το 1968, που ακόμα συγκλονίζει στη φωτογραφική της αποτύπωση από τον Eddie Adams, ρετουσάρεται από τον Sacco και εκτελεστής γίνεται ένας ηλίθιος στρατηγός του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ανάλογα τροποποιείται και η ανατριχιαστική φωτογραφία του Huynh Cong Ut με τα γυμνά παιδάκια στο Βιετνάμ να τρέχουν καμένα από τις ναπάλμ το 1972 και γίνεται σκηνή από βιντεοπαιχνίδι με το οποίο ο Αμερικανός πρόεδρος περνά την ώρα του.

Ο ίδιος ο Sacco, όπως συνηθίζει στα κόμικς του, κρατά για τον εαυτό του έναν πρωταγωνιστικό ρόλο, αυτοσαρκαστικό και ευφυώς δοσμένο, ως επίσημος σκιτσογράφος του προέδρου που τον συνοδεύει σε κάθε περιήγησή του για να του φιλοτεχνήσει το πορτρέτο, φυσικά εξωραΐζοντάς το. Κι όλα αυτά, αποτυπωμένα με την οργιώδη φαντασία του Joe Sacco που αναμιγνύει τα βασανιστήρια στα κολαστήρια του Γκουαντάναμο και του Αμπου Γράιμπ με τις θηριωδίες των πολέμων, τη ρύπανση του περιβάλλοντος από πετρελαϊκές εταιρείες, την κτηνωδία των εκκλησιαστικών και πολιτικών ηγετών, τις συλλήψεις από τις μυστικές υπηρεσίες και τους βασανισμούς υπόπτων απλώς επειδή έδειχναν υπερβολικά αθώοι κ.ά. με γενικό ενορχηστρωτή έναν τυχάρπαστο πρόεδρο που εκτελεί εντολές.

Από την εγκατάλειψη στον ξεσηκωμό

Λίγο νωρίτερα από το Bumf, όμως, κυκλοφόρησε ένα ακόμα βιβλίο του Joe Sacco, σε συνεργασία με τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Chris Hedges και τίτλο «Days of Destruction, Days of Revolt» (Μέρες Καταστροφής, Μέρες Εξέγερσης). Το βιβλίο, σε αντίθεση με το Bumf, δεν αποτελεί μυθοπλασία πολιτικής φαντασίας αλλά ένα ντοκουμέντο καταγραφής της σκληρής πραγματικότητας που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένες περιοχές των ΗΠΑ και συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, λόγω των συνεπειών της οικονομικής κρίσης και της ανεργίας, της περιβαλλοντικής καταστροφής, του ρατσισμού και της ξενοφοβίας.

Ο Hedges περιγράφει τα τεράστια προβλήματα που διογκώνονται για όλο και μεγαλύτερα λαϊκά τμήματα, τόσο στην αμερικανική επαρχία όσο και στα αστικά κέντρα και ο Sacco εικονογραφεί αυτά τα αδιαμφισβήτητα τεκμήρια που τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης αποσιωπούν. Συμπληρώνει μάλιστα το έργο του Hedges με αρκετά ολιγοσέλιδα κόμικς που συμβάλλουν με καταλυτικό τρόπο στην αποτύπωση του ζοφερού και απαισιόδοξου κλίματος στη σύγχρονη Αμερική και το διαρκή φόβο για το αύριο.

Το βιβλίο χωρίζεται σε πέντε κεφάλαια: Μέρες Κλοπής με θέμα την εξαθλίωση των αυτοχθόνων Αμερικανών και τον ρατσισμό απέναντί τους σε περιοχές όπως η Νότια Ντακότα, Μέρες Πολιορκίας με θέμα την ανεργία και τα προβλήματα των Αφροαμερικανών σε περιοχές όπως το Νιου Τζέρσι, Μέρες Απόγνωσης για την καπιταλιστική υπερεκμετάλλευση, την ερήμωση και την εγκατάλειψη περιοχών όπως η Δυτική Βιρτζίνια, Μέρες Σκλαβιάς για τα προβλήματα των μεταναστών σε περιοχές όπως η Φλόριντα.

Το καταληκτικό κεφάλαιο, ωστόσο, με τον προτρεπτικό τίτλο Μέρες Εξέγερσης δίνει και τον τόνο των συγγραφέων που, αφού επί σχεδόν 300 σελίδες κατέγραψαν εικόνες καταστροφής, απαισιοδοξίας και απελπισίας, παρουσιάζουν τα πολυποίκιλα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα των τελευταίων ετών στις ΗΠΑ με επίκεντρο τη Νέα Υόρκη και δηλώνουν την ελπίδα τους ότι αυτά τα νέα πολιτικά υποκείμενα θα δυναμώσουν, θα ξεπεράσουν τις διαφωνίες τους και τις φοβίες τους και εντέλει θα οδηγήσουν με αγώνα και επιμονή στην εξέγερση που απαιτούν οι συνθήκες.

Και με τα δυο αυτά βιβλία ο Joe Sacco, ένας από τους σπουδαιότερους σύγχρονους δημιουργούς κόμικς, με διεθνή αναγνώριση και αμέτρητα βραβεία, δείχνει να μεταφέρει τα φώτα της δημοσιογραφικής του έρευνας και των κόμικς – ρεπορτάζ του από τα πιο επικίνδυνα και θερμά σημεία του πλανήτη στη Μέκκα του καπιταλισμού, στις ΗΠΑ και την επίπλαστη, απατηλή και πλαστή εικόνα λάμψης και ευημερίας τους. Αποκαλύπτει αυτό που κρύβεται πίσω από την κουρτίνα και καλεί σε εξέγερση.

Ποιος ξέρει; Η πολυπόθητη ανατροπή μπορεί να αρχίσει από εκεί. Είναι δύσκολο αλλά αν γίνει θα αλλάξει ο κόσμος. Και θα αλλάξει βίαια και πανέμορφα.