Αθήνα, 32°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
32°C
33.5° 31.3°
4 BF
28%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
32°C
33.1° 29.1°
1 BF
50%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
32°C
31.6° 31.0°
1 BF
52%
Ιωάννινα
Αίθριος καιρός
26°C
25.9° 25.9°
0 BF
73%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
27°C
33.0° 26.9°
3 BF
41%
Βέροια
Αίθριος καιρός
33°C
33.0° 28.5°
2 BF
48%
Κοζάνη
Αίθριος καιρός
29°C
29.4° 29.0°
0 BF
28%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
36°C
35.8° 35.8°
0 BF
29%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
30°C
30.5° 29.8°
5 BF
48%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
29°C
30.1° 28.8°
4 BF
49%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
30°C
30.4° 26.8°
5 BF
30%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
29°C
29.6° 28.7°
2 BF
58%
Κεφαλονιά
Ελαφρές νεφώσεις
30°C
29.9° 29.9°
0 BF
66%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
31°C
31.8° 30.7°
0 BF
48%
Λαμία
Αίθριος καιρός
33°C
32.7° 31.5°
1 BF
33%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
29°C
29.8° 29.3°
4 BF
57%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
33°C
33.3° 31.5°
2 BF
18%
Καβάλα
Αίθριος καιρός
29°C
30.3° 29.4°
2 BF
48%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
29°C
29.2° 28.7°
2 BF
62%
Καστοριά
Αίθριος καιρός
31°C
30.8° 30.8°
1 BF
30%
ΜΕΝΟΥ
Δευτέρα, 15 Ιουλίου, 2024
Αντώνης Μαυρόπουλος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η νέα φεουδαρχική δυναστεία της νοημοσύνης των μηχανών

Πριν από 3 μήνες κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τόπος το βιβλίο του Αντώνη Μαυρόπουλου για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Σε αυτό ο συγγραφέας εξετάζει αναλυτικά μια σειρά από καυτά ζητήματα: Πώς σχετίζεται η ανθρώπινη νοημοσύνη με την τεχνητή και ποιος είναι ο ρόλος της γλώσσας; Τι ποιοτικά νέο φέρνει η Τ.Ν. στην οικονομία και στην τεχνολογική διαχείριση των ανθρώπινων και των πλανητικών προβλημάτων; Μήπως αποτελεί το φάρμακο για τις ασθένειες του καπιταλισμού; Δεδομένου ότι αυτά τα ερωτήματα έχουν απασχολήσει, κατ’ επανάληψη, τις «Μηχανές του Νου», ζητήσαμε από τον Αντ. Μαυρόπουλο να μας δώσει ένα στίγμα των ιδεών που προτείνει σε αυτό το γοητευτικό δοκίμιο

Αφορμή για τη συνέντευξη που ακολουθεί είναι η πρόσφατη κυκλοφορία του πολύ αξιόλογου βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη: άνθρωπος, φύση, μηχανές», που υπογράφει ο μηχανικός Αντώνης Μαυρόπουλος. Πρόκειται για ένα πρωτότυπο συγγραφικό εγχείρημα απομάγευσης από τα νέα τεχνοκρατικά μυθεύματα, διότι παρά την αναλυτική παρουσίαση των κατακτήσεων της Τ.Ν., ο συγγραφέας δεν παραβλέπει τις ορατές κοινωνικοοικονομικές της συνέπειες, ούτε και ωραιοποιεί τη ριζική απορρύθμιση που επιφέρει στη ζωή όλων μας.

● Στο βιβλίο σας για την Τεχνητή Νοημοσύνη, παρουσιάζετε συστηματικά τις επιστημονικές εξελίξεις και τις πιο πρόσφατες εφαρμογές της Τ.Ν., ενώ, ταυτόχρονα, επιχειρείτε να διαφωτίσετε τόσο τις κοινωνικές προϋποθέσεις όσο και τις οικονομικές συνέπειές της. Ποια ήταν τα κίνητρά σας και ποιους στόχους θέσατε στον εαυτό σας κατά τη συγγραφή του;

Ηταν την περίοδο 2010-2011, όταν συνειδητοποίησα ότι οι νέες μηχανές της 4ης βιομηχανικής επανάστασης υποκαθιστούν σημαντικές διανοητικές λειτουργίες των ανθρώπων. Τότε άρχισα να ασχολούμαι με ενθουσιώδη περιέργεια, να διαβάζω συστηματικά, να κάνω ομιλίες και να γράφω μπλογκ, άρθρα και μελέτες σχετικά με την 4η βιομηχανική επανάσταση. Βοήθησε σε αυτό και το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της δουλειάς μου ήταν και είναι να αξιολογώ τις επιπτώσεις διαφόρων τεχνολογιών στην κοινωνία, την οικονομία και το περιβάλλον. Εγραψα μάλιστα και ένα επιστημονικό βιβλίο στα αγγλικά για τη σχέση της κυκλικής οικονομίας με την 4η βιομηχανική επανάσταση. Οταν, το 2017, ήρθα καταπρόσωπο αντιμέτωπος με τις εκπληκτικές δυνατότητες της μηχανικής μάθησης, επικέντρωσα την προσοχή μου σε αυτή καθεαυτή την Τεχνητή Νοημοσύνη και στα βασικά ερωτήματα: Τι είναι η Τ.Ν.; Πώς ακριβώς συνδέεται με την ανθρώπινη νόηση; Πώς οι «έξυπνες» μηχανές αλλάζουν τις κοινωνίες μας; Συνειδητοποίησα ότι τα περισσότερα σχετικά βιβλία και άρθρα αναφέρονταν στην Τ.Ν. με έναν τρόπο αντι-ιστορικό, έξω από τα δεδομένα της εποχής μας. Πέρασαν πέντε χρόνια, μέχρι το καλοκαίρι του 2022, όταν δοκίμασα το ChatGPT. Τότε σκέφτηκα ότι ίσως όλα αυτά που μελετούσα θα μπορούσαν να πάρουν τη μορφή ενός βιβλίου. Ο στόχος μου ήταν να γράψω ένα βιβλίο που θα τοποθετούσε την Τ.Ν. στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής μας και θα ξεδίπλωνε όλη τη διαλεκτική σχέση ανθρώπων-μηχανών. Ταυτόχρονα, ήθελα να γράψω ένα κείμενο που να είναι περιεκτικό αλλά και ευχάριστο, που θα ξεναγεί τον αναγνώστη στους λαβύρινθους της Τ.Ν. προτείνοντάς του παράλληλα ανάσες μουσικής και ποίησης. Ενα δοκίμιο που ενώ δεν θα ήταν εύπεπτο θα είναι ελκυστικό. Οι αναγνώστες θα κρίνουν αν τελικά τα κατάφερα.

● Αν οι πιο γνωστές εφαρμογές των μοντέλων Τ.Ν. αναπαράγουν τις νοητικές αντιφάσεις, τις επιστημονικές εμμονές και τις κοινωνικές προκαταλήψεις των δημιουργών τους, τότε σε ποιους τομείς -και με ποιες προϋποθέσεις- η προσφυγή στις νέες «ευφυείς» μηχανές θα μπορούσε να βοηθήσει στη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων και στην αντιμετώπιση της ανθρωπογενούς κλιματικής κρίσης και πλανητικής οικολογικής καταστροφής, οι οποίες μάλλον θα επιδεινωθούν από τις εφαρμογές τής -κατά τα άλλα- «ευφυούς» υπολογιστικής τεχνολογίας;

Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα που ορίζουν την Τ.Ν. εξαρτώνται απολύτως από την ποιότητα και την αμεροληψία των δεδομένων με τα οποία τροφοδοτούνται. Εντούτοις, οι κοινωνικές προκαταλήψεις και η ιδεολογία των δημιουργών της Τ.Ν. αντανακλώνται, ακόμα περισσότερο, στη δημιουργία του πλαισίου εντός του οποίου αναζητούνται λύσεις. Ενα μεγάλο μέρος των σημερινών δημιουργών της Τ.Ν. θεωρεί ότι όλα τα προβλήματα μπορούν να περιγραφούν και να μοντελοποιηθούν, επομένως αν περιγράψουμε σωστά ένα οποιοδήποτε πρόβλημα, θα βρεθεί ένας αλγόριθμος να το λύσει.

Πρόκειται για τη βαθύτατα λανθασμένη αντίληψη ότι η φύση όλων των νοητικών φαινομένων είναι υπολογιστική, την οποία και περιγράψατε εξαιρετικά στο σχετικό άρθρο σας στις «Μηχανές του Νου» (25-05-24). Ομως, τα περισσότερα από τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε δεν είναι καλά προσδιορισμένα από ένα πλαίσιο φυσικών νόμων, ούτε και περιγράφονται από συγκεκριμένους μαθηματικούς μετασχηματισμούς. Οσο πιο σύνθετα και βαθιά κοινωνικά είναι τα προβλήματα που πάμε να επιλύσουμε τόσο μεγαλύτερο ρόλο διαδραματίζει η ιδεολογία αυτών που διατυπώνουν και περιγράφουν το πρόβλημα. Για παράδειγμα, μιλώντας για την κλιματική κρίση, άλλες λύσεις θα δώσει ένα μοντέλο που θα απλώς θα υποκαθιστά ορυκτά καύσιμα με ΑΠΕ και άλλες ένα μοντέλο που θα στοχεύει στη συνολική μείωση του ενεργειακού αποτυπώματος. Από αυτή την άποψη, οι εκπληκτικές δυνατότητες που φέρνει η Τ.Ν. «στριμώχνονται», περιορίζονται και τελικά διαστρεβλώνονται στο ιδεολογικό κοστούμι, την οπτική γωνία και την ιδεολογία μιας χούφτας πολυεθνικών και ολιγαρχών που ελέγχουν την Τ.Ν.

Από την άλλη μεριά, είναι φανερό ότι η αύξηση της παραγωγικότητας, οι επιτυχίες της Τ.Ν. στον τομέα της ιατρικής και της δημιουργίας φαρμάκων, στη μοντελοποίηση της κλιματικής κρίσης, στην κλιματικά προσαρμοσμένη γεωργία, στην κατανόηση του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά και στην ανάλυση και επεξεργασία των ψηφιακών ιχνών και των ψηφιακών προϊόντων της ανθρωπότητας, μας ανοίγουν ένα παράθυρο για να φανταστούμε έναν άλλο κόσμο, με λιγότερες ώρες εργασίας, πιο ευχάριστη ζωή και καλύτερη ισορροπία με τη φύση.

Προϋπόθεση για να γίνει ένας τέτοιος κόσμος πιθανός είναι τα ψηφιακά μας δεδομένα, που αποτελούν το έδαφος πάνω στο οποίο φυτρώνει η Τ.Ν., να θεωρηθούν ένα παγκόσμιο κοινό αγαθό και να πάψουν να είναι αποκλειστική ιδιοκτησία 5-10 εταιρειών. Κάτι τέτοιο θα επέτρεπε την ανάπτυξη μικρότερης κλίμακας αποκεντρωμένων μοντέλων Τ.Ν. προσαρμοσμένων στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και όχι στις ανάγκες μιας παγκοσμιοποιημένης αγοράς υπολογιστικού νέφους και μοντέλων Τ.Ν.

● Η συνύφανση της υπολογιστικής νοημοσύνης των μηχανών με τη βιολογική νοημοσύνη των ανθρώπων οδηγεί όχι μόνο στην αναβάθμιση των μηχανών, αλλά και στον ριζικό επαναπροσδιορισμό της αξίας των ανθρώπων. Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το τίμημα της εντυπωσιακής ανάπτυξης ολοένα και πιο ευφυών τεχνημάτων;

Η 4η βιομηχανική επανάσταση είναι η περίοδος συνεξέλιξης της ανθρώπινης και της τεχνητής νοημοσύνης, σε ένα ενιαίο και αδιάσπαστο σώμα γνώσης για τον κόσμο. Η γενίκευση της χρήσης «ευφυών» μηχανών έχει ήδη επιφέρει σημαντικές απώλειες θέσεων εργασίας, που δεν γνωρίζουμε αν μπορούν να αναπληρωθούν και σε τι βάθος χρόνου θα γίνει αυτό. Επιπλέον, θα έχει μεγάλο περιβαλλοντικό κόστος: τα μοντέλα της Τ.Ν. είναι τρομακτικά ενεργοβόρα και ανταγωνίζονται τους ανθρώπους στην κατανάλωση νερού. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι θα αλλάξει, προς το χειρότερο, η σχέση ανθρώπων-μηχανών και θα περιοριστεί, ακόμα περισσότερο, η ανθρώπινη αυτονομία.

Η Τ.Ν. έρχεται να συνενώσει, μέσα από τη διαδικτυακή ενοποίηση των πάντων, όλες τις γνωστές υπολογιστικές μηχανές και τεχνολογίες σε έναν ζωντανό, συνεκτικό, συνδυαστικό και «σκεπτόμενο» ιστό που θα αγκαλιάζει τον πλανήτη. Ετσι όμως καθιστά τον κόσμο των μηχανών πιο αδιάφανο, απόκοσμο και μυστηριώδη. Υπό αυτήν την έννοια, δυναμώνει την εξάρτησή μας από την τεχνολογία και αυξάνει την ευαλωτότητα του κόσμου μας, διότι η έλευση της Τ.Ν. μεγαλώνει κι άλλο την πολυπλοκότητα των κοινωνιών μας. Με την έλευση και τη σταδιακή κυριαρχία της Τ.Ν., η απάντηση στο ερώτημα «Τι θα συμβεί αν κοπεί το ηλεκτρικό ρεύμα» γίνεται όλο και πιο δυσάρεστη για το ανθρώπινο είδος.

Μολονότι οι ανάγκες επιβίωσης των ανθρώπων γέννησαν τις πρώτες μηχανές, η εξέλιξη των μηχανών και της τεχνολογίας δημιουργεί ένα νέο τεχνολογικό οικοσύστημα εντός του οποίου αναπτύσσονται οι άνθρωποι. Με τη σειρά τους, οι άνθρωποι συνέδεσαν άρρηκτα την καθημερινή βιολογική τους ζωή με τις μηχανές. Η ανθρώπινη αυτονομία από το περιβάλλον επιτεύχθηκε με αντάλλαγμα τη βιολογική μας εξάρτηση από τις μηχανές. Η ομαλή και αδιάκοπη λειτουργία των μηχανών προϋποθέτει, ωστόσο, τη συστηματική τροφοδότησή τους με φυσικούς πόρους και ενέργεια, κάνοντας έτσι την εξάρτηση από το φυσικό περιβάλλον ακόμη μεγαλύτερη. Το περίφημο διήγημα του Φόρστερ «The Machine Stops», που γράφτηκε το 1909, είναι σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ.

● Αν, όπως κι εσείς επισημαίνετε, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ούτε «τεχνητή» ούτε «νοήμων», αλλά ήταν εξαρχής και παραμένει πολύ ανθρώπινη, τότε γιατί μας δημιουργεί τόσο ανορθολογικές προσδοκίες ή, εναλλακτικά, τόσο υπερβολικούς φόβους; Μήπως, τελικά, η προπαγάνδα για μια υπερνοήμονα τεχνολογική απειλή συσκοτίζει σκοπίμως και άρα νομιμοποιεί τις νέες ολοκληρωτικές βιοπολιτικές για τη διαχείριση της πλανητικής κρίσης;

Ο όρος «Τεχνητή Νοημοσύνη» είναι παραπλανητικός. Ο τρόπος που περιγράφουμε τα συστήματα Τ.Ν. είναι βαθιά πολιτικός, προδιαγράφει και προβάλλει στην οθόνη του μυαλού μας τις σχέσεις που θα αναπτύξουμε με αυτά. Για τον λόγο αυτό, στο βιβλίο μου περιγράφω μια σειρά από εναλλακτικές μεταφορές που θεωρώ πιο αντιπροσωπευτικές. Κάθε μοντέλο Τ.Ν. βασίζεται πάνω στη συλλογική νοημοσύνη των έξι δισεκατομμυρίων ψηφιακών κολίγων που εργάζονται δωρεάν έξι ώρες κάθε μέρα στο διαδίκτυο! Ετσι, κάθε μοντέλο Τ.Ν. αντανακλά τη γενική διάνοια της ανθρωπότητας όπως ακριβώς μια σταγόνα νερού αντανακλά το φως του ήλιου. Τόσο οι μεγάλες προσδοκίες όσο και οι υπερβολικοί φόβοι για τις εφαρμογές της Τ.Ν. αντιμετωπίζουν την τεχνολογία και την επιστημονική́ εξέλιξη ως κάτι αυτόνομο και ανεξάρτητο από την ανθρώπινη παρέμβαση. Πιστεύω ότι δεν υπάρχει κάποιος σιδερένιος νόμος διαρκούς και απρόσκοπτης τεχνολογικής «προόδου». Η επιστήμη και η τεχνολογία είναι γεννήματα της εποχής τους, διαμορφώνονται, αναπτύσσονται και στιγματίζονται από το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο. Σήμερα, η τεχνολογία είναι το μόνο οικοσύστημα που διαρκώς επεκτείνεται, σε βάρος όλων των υπολοίπων. Κάθε νέα τεχνολογική εξέλιξη έρχεται να ενισχύσει την εξάρτηση των ανθρώπων από τις μηχανές. Με τον τρόπο αυτό, η σύγχρονη τεχνολογία αναδεικνύεται σε μια υποχρεωτική και εφ’ όρου ζωής σχέση εξάρτησης, την οποία ποτέ δεν επιλέξαμε και από την οποία ο χωρισμός γίνεται όλο και πιο δύσκολος.

Πότε όμως ρωτηθήκαμε για το αν αυτή ή οποιαδήποτε άλλη τεχνολογία είναι αναγκαία; Οι κοινωνίες μας οφείλουν να συζητήσουν και να επιλέξουν αν θέλουν, τι είδους και σε τι έκταση κάθε νέα τεχνολογία. Αυτά δηλαδή που, όπως επισημάνατε στο τελευταίο σας άρθρο (08-06-24), αποκρύπτονται και συσκοτίζονται συστηματικά από τις κραυγές για τις τεράστιες απειλές από τις υπερνοήμονες μηχανές: μεταθέτοντας τη συζήτηση για τις επιπτώσεις της Τ.Ν. στο απώτερο μέλλον, εκχωρούμε το παρόν χωρίς καμία συζήτηση.

Πάντως, ο μεγαλύτερος κίνδυνος, που θα πρέπει πάση θυσία να αποφύγουμε, είναι το να γλιστρήσουμε ξανά στον μονόδρομο της τεχνολογικής «προόδου», μόνο και μόνο επειδή αυτό επιθυμούν και προσπαθούν να επιβάλουν οι φεουδάρχες του ψηφιακού καπιταλισμού. Εξάλλου, η Ιστορία μάς δείχνει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες θεωρούν τη λεγόμενη «τεχνολογική πρόοδο» ως μονόδρομο μόνο τα τελευταία 200-300 χρόνια. Παλιότερες κοινωνίες επέλεξαν και απέρριψαν τεχνολογίες, αρκετές εκ των οποίων είναι άγνωστες σε εμάς σήμερα. Με αφορμή την Τ.Ν., ήρθε η ώρα να ξανασκεφτούμε σε βάθος την τεχνολογία ως κοινωνική σχέση που καθορίζει την ανθρώπινη ελευθερία και αυτονομία.

▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬▬

Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι χημικός μηχανικός, απόφοιτος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, εργάζεται ως σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και διαχείρισης αποβλήτων. Είναι μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΜΠ και συμμετέχει στη διεθνή συμβουλευτική επιτροπή για τις περιβαλλοντικές τεχνολογίες του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ. Διετέλεσε πρόεδρος της επιστημονικής επιτροπής της Διεθνούς Ενωσης Στερεών Αποβλήτων (ISWA).

Εχει εργαστεί σε 35 χώρες και τακτικά δίνει διαλέξεις ως προσκεκλημένος ομιλητής ή συνεργάτης πανεπιστημίων. Εχει συνεισφέρει σε αρκετές επιστημονικές δημοσιεύσεις και, σε συνεργασία με τον Νορβηγό Αντερς Βόγκε Νίλσεν, έχει γράψει το Industry 4.0 and Circular Economy: Towards a Wasteless Future or a Wasteful Planet? (Wiley, 2020).

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Η νέα φεουδαρχική δυναστεία της νοημοσύνης των μηχανών

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας