Τα 3 νέα βιβλία, που τα προτείνουμε ως βιβλιοθεραπεία για τις γιορτές, είναι τρία πολύ επιτυχημένα και πρωτότυπα δοκίμια που μεταφράστηκαν άψογα στα ελληνικά. Υπογράφονται από πολύ σημαντικούς συγγραφείς-επιστήμονες: τον νευρολόγο και διάσημο συγγραφέα Ολιβερ Σακς, τον επιφανή Γάλλο ιστορικό και ελληνιστή Πιερ Λεβέκ και τον γνωστό εξελικτικό βιολόγο και εκλαϊκευτή Ρίτσαρντ Ντόκινς.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, πρέπει να υπερβούμε τα επικοινωνιακά ή τα γνωσιακά αδιέξοδα του παρελθόντος, κυρίως όμως τον νέο επιστημονικό σκοταδισμό που συνεπάγεται η υποκριτικά δημοκρατική –αλλά στην πραγματικότητα ελιτίστικη– πρακτική της «εκλαΐκευσης» της επιστήμης. Και το κριτήριο επιλογής των αξιόλογων βιβλίων που παρουσιάζουμε στο τέλος της χρονιάς είναι ότι επενδύουν όχι απλώς στην εκλαΐκευση αλλά στην ευρύτερη δυνατή διάδοση και οικειοποίηση του νέου επιστημονικού τρόπου προσέγγισης των αντικειμένων τους
Oliver Sacks
Κάθε πράγμα στη θέση του
Πρώτες αγάπες και τελευταίες ιστορίες
Μετάφραση: Κώστας Πόταγας, Αννυ Σπυράκου
Εκδόσεις «Αγρα»
Το «Κάθε πράγμα στη θέση του» είναι το τελευταίο βιβλίο του Ολιβερ Σακς, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Αγρα», μεταφρασμένο με μεγάλη γλωσσική ευαισθησία και ακρίβεια από τους Κώστα Πόταγα και Αννυ Σπυράκου. Πρόκειται για μια μεταθανάτια συλλογή αδημοσίευτων κειμένων του διάσημου Βρετανού νευρολόγου και συγγραφέα, στα οποία καταθέτει την πνευματική του κληρονομιά για τις δυνατότητες και τα όρια στην κατανόηση των νευρολογικών παθήσεων, αλλά και τις αγωνίες του για το ζοφερό παρόν και το επισφαλές μέλλον των τεχνολογικά αλλοτριωμένων σύγχρονων ανθρώπων. Γοητευτικές συγγραφικές αναζητήσεις και αφοπλιστικής ειλικρίνειας αυτοβιογραφικά κείμενα, που έγραψε ο συγγραφέας γνωρίζοντας την επικείμενη αναχώρησή του από τη ζωή, εξαιτίας της κακοήθους νεοπλασίας του οφθαλμικού μελανώματος.
Σε αυτά τα ύστερα κείμενά του, η διαπλοκή των «αντικειμενικών» επιστημονικών δεδομένων με τα «προσωπικά» αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα ήταν επιβεβλημένη επειδή όπως γράφει: «Η επιστήμη είναι ένα ολωσδιόλου ανθρώπινο εγχείρημα, ένα οργανικό, εξελισσόμενο, ανθρώπινο ανάπτυγμα, με ξαφνικά άλματα και ανασχέσεις, καθώς και με παράξενες παρεκτροπές. Προχωρά έξω από το παρελθόν της αλλά ποτέ δεν του ξεφεύγει, όπως δεν ξεφεύγουμε ποτέ από την παιδική μας ηλικία». Στο «Κάθε πράγμα στη θέση του», ο Ολιβερ Σακς αναζητά το νήμα που συνδέει τις νευρολογικές του έρευνες με τα παιδικά και τα εφηβικά του βιώματα. Εξάλλου, αυτή τη διάθεση προσωπικής ιστορικής μαρτυρίας αναδεικνύει και ο υπότιτλος του βιβλίου: «Πρώτες αγάπες και τελευταίες ιστορίες».
Τα κείμενα, απόσταγμα της υψηλής επιστημονικής γνώσης και της ανθρωπιστικής παιδείας του συγγραφέα, χωρίζονται σε τρεις ενότητες. Η πρώτη ενότητα με τίτλο «Πρώτες αγάπες» περιλαμβάνει προσωπικές εμπειρίες-ιστορίες σχετικά με τα διανοητικά, πολιτισμικά και οικογενειακά ερεθίσματα που, σε πρώιμη ηλικία, διαμόρφωσαν το πάθος του για την επιστήμη. Ακολουθούν τα κείμενα της δεύτερης ενότητας με τον γενικό τίτλο «Κλινικές ιστορίες», στα οποία παρουσιάζει -με τη συνήθη οξυδέρκεια και ευαισθησία- τα κλινικά πορτρέτα ασθενών που μας αποκαλύπτουν τα παράξενα νευρολογικά τους αίτια. Τέλος, στα συγκλονιστικά και ιδιαιτέρως αποκαλυπτικά κείμενα της τρίτης ενότητας με τίτλο «Η ζωή συνεχίζεται», ο Σακς καταθέτει τους προσωπικούς του στοχασμούς και τις αγωνίες του για τη ζοφερή κατάσταση της ανθρώπινης ζωής στις σύγχρονες κοινωνίες.
Αν κοινός παρονομαστής όλων των βιβλίων του Ολιβερ Σακς είναι η περιέργεια και το πάθος για γνώση, τότε τα κείμενα του «Κάθε πράγμα στη θέση του» αποτελούν την επιτομή της δαιδαλώδους διανοητικής πορείας και των προσωπικών βιωμάτων που διαμόρφωσαν την αδηφάγο ερευνητική του διάθεση και το πάθος του για την επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση. Ενα φιλομαθές πάθος που παραμένει αμείωτο σε αυτά τα υστερότοκα κείμενά του, στα οποία, επιπροσθέτως, υπεισέρχεται και η αγωνία του για το μέλλον της ανθρωπιάς των σημερινών ανθρώπων.
ℹ️ Ο Ολιβερ Σακς (1933-2015) γεννήθηκε στο Λονδίνο, σπούδασε Ιατρική και Νευρολογία στο Queen’s College της Οξφόρδης. Μετά το 1965 έζησε και δίδαξε στις ΗΠΑ. Υπήρξε κλινικός καθηγητής Νευρολογίας στο Albert Einstein College of Medicicne και στο NYU School of Medicine. Το πλούσιο επιστημονικό και συγγραφικό του έργο έχει τιμηθεί με πολλές διεθνείς διακρίσεις.
Pierre Lévêque
Εισαγωγή στις πρώτες θρησκείες
Ζώα, Θεοί, Ανθρωποι
Μετάφραση: Γιάννης Καυκιάς
Εκδόσεις «ΜΙΕΤ»
Το βιβλίο «Εισαγωγή στις πρώτες θρησκείες» του Πιερ Λεβέκ κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις ΜΙΕΤ, πολύ καλά μεταφρασμένο και επιμελημένο, προσφέροντας στο αναγνωστικό κοινό της χώρας μία μοναδική ευκαιρία να γνωρίσει τις έρευνες ενός σπουδαίου Γάλλου στοχαστή σχετικά με την προέλευση των θεοτήτων και της θρησκείας. Αυτό το βιβλίο είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη για τη γένεση και την εξέλιξη των πρώτων ζωόμορφων θεοτήτων και των θρησκειών από την προϊστορία έως τους αρχαίους μεσογειακούς πολιτισμούς. Προϊόν είκοσι χρόνων συστηματικής έρευνας του συγγραφέα, η μελέτη του αποτελεί αποφασιστική καμπή στις πολυάριθμες προσπάθειες κατανόησης της ανάδυσης των θρησκευτικών δοξασιών και πρακτικών των ανθρώπων κατά την παλαιολιθική περίοδο.
Πρώιμα θρησκευτικά μυθεύματα και τελετουργικά που, όπως αποκαλύπτει το βιβλίο, παρουσιάζουν απρόσμενες συνέχειες με τις δοξασίες και τις πρακτικές των ιστορικά μεταγενέστερων θρησκειών, ενώ εξίσου απρόσμενες είναι και οι εντυπωσιακές ομοιότητες των «πρωτόγονων» θεοτήτων με τις πιο «πολιτισμένες» μετέπειτα θεότητες. Αναλύοντας τα κοινά και διαχρονικά ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά, αλλά και τις αποφασιστικές ιστορικές μεταλλαγές και μεταμορφώσεις του πανανθρώπινου θρησκευτικού φαντασιακού, ο Λεβέκ επιχειρεί -και κατά τη γνώμη μας καταφέρνει- σε αυτό το σημαντικό βιβλίο να ρίξει κάποιο φως στις διαχρονικές φαντασιώσεις της ανθρωπότητας για την ύπαρξη μιας ανώτερης υπερφυσικής πραγματικότητας.
Θρησκευτικές φαντασιώσεις για ζωόμορφες θεότητες που, όπως παραδέχεται ο συγγραφέας, προϋποθέτουν και σχετίζονται άμεσα με την ανάπτυξη των πολύ πιο περίπλοκων εγκεφαλικών λειτουργιών του νεοφλοιού (των Νεάντερταλ και των Sapiens), αλλά και με την ιδιαίτερη κοινωνική, τεχνολογική και πολιτισμική εξέλιξη των πρώτων ανθρώπων. Μια βιοανθρωπολογική και παλαιοντολογική προσέγγιση της εμφάνισης των θρησκευτικών φαινομένων κατά την παλαιολιθική περίοδο, την οποία διαδέχεται η αρχαιολογική και ιστορική ανάλυση των θρησκειών που επικράτησαν μετά τη Γεωργική Επανάσταση της νεολιθικής περιόδου.
Διατρέχοντας την εξέλιξη και τη λειτουργία της πίστης στο υπερφυσικό, από την προϊστορία έως τους αρχαίους μεσογειακούς πολιτισμούς, ο συγγραφέας μάς αποκαλύπτει τα βαθύτερα αίτια της επίκλησης του θείου από τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες της παλαιολιθικής περιόδου μέχρι τις πρώτες εδραίες κοινότητες της νεολιθικής περιόδου, στις αυτοκρατορίες της Ανατολής και στις ελληνικές πόλεις. Ωστόσο, το βάρος πέφτει στην «ελληνική εξαίρεση», επειδή η αρχαία ελληνική θρησκεία έχει διπλή καταγωγή, ινδοευρωπαϊκή και αιγαιακή.
ℹ️ Ο Πιερ Λεβέκ (1921-2004) υπήρξε κορυφαίος ελληνιστής και ιστορικός, μέλος της Γαλλικής Σχολής των Αθηνών. Δίδαξε ως βοηθός στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, στο Πανεπιστήμιο της Λιόν και του Μονπελιέ και ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μπεζανσόν. Εχει συγγράψει πολλά βιβλία για την ελληνική αρχαιότητα και συγκριτικές μελέτες για τις αρχαίες θρησκείες.
Richard Dawkins
Απίθανες πτήσεις
Η εξέλιξη και ο σχεδιασμός αψηφούν τη βαρύτητα
Μετάφραση: Νίκος Αποστολόπουλος
Εικονογράφηση: Jana Lenzová
Εκδόσεις «Τραυλός»
Για κάθε έμβιο οργανισμό που είναι ικανός να πετά, η πτήση αποτελεί μια έμφυτη φυσική συμπεριφορά, καθώς η εξέλιξη κατέστησε αυτήν την πολύ ιδιαίτερη ικανότητα αναγκαία για την επιβίωσή του. Για τον άνθρωπο, εντούτοις, αυτό παρέμενε ένα άπιαστο όνειρο, μέχρι που ο αεροδυναμικός σχεδιασμός των κατάλληλων πτητικών μηχανών έκανε πραγματικότητα το «θαύμα» της ανθρώπινης πτήσης.
Από τον μυθικό Ικαρο μέχρι το «μεγαλειώδες πουλί της Αργεντινής», από τους αδελφούς Ράιτ μέχρι το Μπόινγκ 747 και από τη νεραϊδόμυγα Tinkerbella μέχρι το φοβερό γεράκι, τόσο ο άνθρωπος όσο και όλα τα φτερωτά ζώα της φύσης έχουν αποκτήσει την ικανότητα να υπερνικούν τη βαρύτητα, να ανυψώνονται και να πετούν στους ουρανούς. Πώς τα κατάφεραν;
Σε αυτό το τελευταίο του βιβλίο, ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, που, ως γνωστόν, δεν πιστεύει στα «θαύματα», διερευνά συστηματικά και αποκαλύπτει όλα τα μυστικά της φαινομενικά «μαγικής» -αλλά απολύτως φυσικής- συνταγής που επέτρεψε σε κάποια ζώα (πουλιά ή έντομα) να πετούν, κάτι που οι άνθρωποι κατάφεραν να κάνουν με τις επίκτητες πτητικές μηχανές τους. Με πολύ απτά παραδείγματα ο συγγραφέας εξηγεί γιατί κάποιοι οργανισμοί μπορούν να αιωρούνται ή να αερολισθαίνουν, δηλαδή ποιες σωματικές προσαρμογές τούς επέτρεψαν, εδώ και εκατομμύρια χρόνια, να αψηφούν τη βαρύτητα, αλλά και τα τεχνικά μέσα που επινόησαν οι άνθρωποι, εδώ και αιώνες, για να μπορούν να πετούν.
Τόσο το αποκαλυπτικό κείμενο του Ντόκινς όσο και η εικονογράφησή του από την Jana Lenzovà δημιουργούν από κοινού ένα καλαίσθητο επιστημονικό λεύκωμα σχετικά με την ικανότητα ορισμένων ζώων και, πολύ πιο πρόσφατα, των ανθρώπων να πετούν. Αν λοιπόν επιθυμείτε να αποδράσετε από την «πεζή» καθημερινότητα, τότε το βιβλίο «Απίθανες πτήσεις» αποτελεί το ιδανικό πτητικό μέσο για ένα γοητευτικό διανοητικό ταξίδι με τα φτερά των καινοτόμων εξελικτικών ιδεών και της δημιουργικής απεικόνισης της επιστήμης των πτήσεων.
ℹ️ Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς γεννήθηκε το 1941 στο Ναϊρόμπι, όμως σε πολύ νεαρή ηλικία μετακόμισε με την οικογένειά του στην Αγγλία. Απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, πέρασε δύο χρόνια ως επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ στις ΗΠΑ, πριν επιστρέψει στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όπου μέχρι το 2008 κατείχε την έδρα Charles Simonyi για την Κατανόηση της Επιστήμης από το Ευρύ Κοινό. Εχει λάβει πολλές τιμητικές διακρίσεις και βραβεία για το επιστημονικό του έργο.
-320x213.jpg)
