Οπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, κατά τη δεκαετία του 1990 έγινε μια πολύ σημαντική ανακάλυψη σχετικά με τις εγκεφαλικές υποδομές και τα νευρωνικά κυκλώματα που σχετίζονται με την ικανότητα της ενσυναίσθησης. Πρώτη φορά, τότε, μία μικρή ομάδα πρωτοπόρων Ιταλών ερευνητών ανακάλυψε τους «νευρώνες-κάτοπτρα» και την αποφασιστική σημασία τους για τις πιο «ευγενικές» συναισθηματικά λειτουργίες ορισμένων κυκλωμάτων στο εσωτερικό του εγκεφάλου τόσο των μακάκων όσο και των ανθρώπων.
Και όπως διαπίστωσαν οι Ιταλοί ερευνητές, οι νευρώνες-κάτοπτρα ενεργοποιούνται όχι μόνο όταν οι μακάκοι ή οι άνθρωποι εκτελούν ή υφίσταται οι ίδιοι κάποια ενέργεια, αλλά και κάθε φορά που βλέπουν ένα άλλο άτομο να εκτελεί ή να υφίσταται αυτή την ενέργεια. Από πολύ νωρίς, μάλιστα, έγινε σαφές ότι τα συγκεκριμένα κυκλώματα από «νευρώνες-καθρέφτες» παίζουν αποφασιστικό ρόλο τόσο στην εκτέλεση όσο και στην εσωτερική-νοητική αναπαράσταση πολλών ανθρώπινων και ζωικών συμπεριφορών.
Πράγματι, επιβεβαιώθηκε επαρκώς ότι όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και διάφορα είδη θηλαστικών και πτηνών, διαθέτουν λιγότερο ή περισσότερο περίπλοκα εγκεφαλικά κυκλώματα από νευρώνες-κάτοπτρα, τα οποία λειτουργούν, αρχικά, ως επιφάνεια ανίχνευσης και αποτύπωσης των συμπεριφορικών αλλαγών που παρατηρούν, βιώνουν ή μιμούνται αυτά τα ζώα. Κατόπιν, σε αυτά τα ζώα διαμορφώνονται πιο περίπλοκα κυκλώματα από νευρώνες-κάτοπτρα, που είναι ικανά να αναγνωρίζουν και να επεξεργάζονται τις πιο σύνθετες συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις που αποτελούν ένα βασικό συστατικό της κοινωνικής τους ζωής.
Γιατί είναι μεταδοτικές η βία και η επιθετικότητα;
Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι συστηματικότερες έρευνες θα επιβεβαιώσουν ότι τα εγκεφαλικά κυκλώματα από νευρώνες-καθρέφτες εμπλέκονται άμεσα στις εκδηλώσεις μιας ειδικού τύπου συναισθηματικής νοημοσύνης, η οποία, έκτοτε, περιγράφεται ως «ενσυναίσθηση»: μία ικανότητα που, ενώ εκδηλώνεται αμέσως μόλις γεννιούνται οι άνθρωποι ή τα άλλα ζώα που την διαθέτουν, ωριμάζει κατά την εφηβεία.
Ωστόσο φέτος δημοσιεύτηκε μία πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα για την εντελώς απρόσμενη λειτουργία των νευρώνων κατόπτρων στα ποντίκια, που ως γνωστόν είναι θηλαστικά που ανήκουν στη τάξη των τρωκτικών. Η νέα έρευνα έγινε στις ΗΠΑ στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και δημοσιεύτηκε, τον Μάρτιο, στο επιστημονικό περιοδικό Cell με τίτλο «Hypothalamic neurons that mirror aggression». Το άρθρο παρουσιάζει τα ερευνητικά επιτεύγματα της ομάδας ερευνητών του Πανεπιστημίου Στάνφορντ, οι οποίοι καταφέραν, πρώτη φορά, να εντοπίσουν νευρώνες κάτοπτρα στον εγκέφαλο των αρσενικών ποντικών.
Πρόκειται για ένα μικρών διαστάσεων και σχετικά απλό εγκεφαλικό κύκλωμα από νευρώνες-κάτοπτρα που ενεργοποιείται αυτομάτως όταν δύο ή περισσότεροι αρσενικοί ποντικοί τσακώνονται ή μάχονται μεταξύ τους. Τέτοιες θανατηφόρες συμπλοκές παρατηρούνται στο εργαστήριο μόλις τοποθετηθεί ένα αρσενικό ποντίκι στο κλουβί ενός άλλου ποντικού, ενώ στη φύση αυτές οι συμπλοκές συμβαίνουν όταν δύο τρωκτικά διεκδικούν τον ίδιο τόπο, την ίδια τροφή ή το ίδιο θηλυκό.
Και όπως διαπίστωσαν αυτοί οι ερευνητές, αυτοί οι νευρώνες-καθρέφτες πυροδοτούν διαρκώς και είναι υπερδραστήριοι κατά τη διάρκεια των συμπλοκών μεταξύ των τρωκτικών, ενώ αν απενεργοποιηθούν τεχνητά –μέσω της χορήγησης των κατάλληλων φαρμακευτικών κατασταλτικών ουσιών– οι ποντικοί γίνονται ειρηνιστές: επιδεικνύουν μια εντελώς απρόσμενη πραότητα και φιλική διάθεση.
Αν, αντίθετα, τους χορηγηθούν οι κατάλληλες διεγερτικές ουσίες, τότε οι αρσενικοί ποντικοί εκδηλώνουν μια ακραία επιθετική συμπεριφορά, που φτάνει στο σημείο να αδιαφορούν παντελώς για την παρουσία στον ίδιο χώρο ενός γοητευτικού θηλυκού, ενώ με φονικές διαθέσεις επιτίθενται μανιωδώς στην εικόνα του εαυτού τους, την οποία βλέπουν σε έναν καθρέφτη σκοπίμως τοποθετημένο στο κλουβί τους.
Η συγκεκριμένη εργαστηριακή μελέτη σε αυτά τα τρωκτικά μάς αποκαλύπτει ότι οι νευρώνες-κάτοπτρα της ενσυναίσθησης αυτών των θηλαστικών μπορούν κάλλιστα να εμπλέκονται σε λιγότερο ειδυλλιακές συμπεριφορές: μπορούν να πυροδοτούν φονικές αντιδράσεις και κατάφωρα (ετερο- ή αυτο-) καταστροφικές συμπεριφορές. Επιπλέον, από αυτή την έρευνα προκύπτει ότι οι περιοχές του εγκεφάλου που φιλοξενούν τους νευρώνες-κάτοπτρα της εμφανώς επιθετικής ενσυναίσθησης, δεν εδράζονται, όπως μέχρι τώρα πιστεύαμε, μόνο στην περιοχή του μετωπιαίου προκινητικού εγκεφαλικού φλοιού!
Πράγματι, τουλάχιστον στα τρωκτικά, οι νευρώνες-κάτοπτρα που σχετίζονται άμεσα με την ενσυναίσθηση, τόσο τη φιλειρηνική όσο και τη βίαιη, εντοπίζονται στις βαθύτερες εγκεφαλικές δομές του υποθαλάμου. Πιο συγκεκριμένα, εντοπίσθηκαν στις υποφλοιικές δομές του υποθαλάμου, περιοχή που συχνά περιγράφεται ως το «κέντρο της οργής» ή ως ο «εγκεφαλικός πυρήνας του Cajal», η οποία από καιρό θεωρείται η εγκεφαλική έδρα της ενστικτώδους επιθετικότητας και της βίας στα θηλαστικά (βλ. και τα σχετικά άρθρα μας 07.10.23 και 14.10.23 ).
Αποδομώντας τον μύθο της νευρωνικής ενσυναίσθησης
Η ικανότητά μας να «συν-αισθανόμαστε» και να βιώνουμε τα αλλότρια πάθη και τις συγκινήσεις των άλλων είναι κάθε άλλο παρά απρόσμενη εξελικτικά, αφού αποτελεί μια από τις αναγκαίες συνθήκες για την ανάπτυξη τόσο των διαπροσωπικών σχέσεων όσο και ολόκληρης της κοινωνικής μας ζωής. Αν, όπως είπαμε, οι σύγχρονες επιστήμες του εγκεφάλου και του νου χρησιμοποιούν τον όρο «ενσυναίσθηση» για να περιγράψουν αυτή τη μη λεκτική ικανότητά μας –καθώς και άλλων θηλαστικών– να αντιλαμβανόμαστε βιωματικά τα συναισθήματα των άλλων, τότε πώς ακριβώς προκύπτει αυτή η ικανότητα;
Μολονότι αναμφίβολα, οι νευρώνες κάτοπτρα συμβάλλουν στην εμφάνιση των περίπλοκων και ποικιλόμορφων λειτουργιών της ενσυναίσθησης, ωστόσο, δεν την καταδυναστεύουν, ούτε βέβαια την εξηγούν: η συμβολή τους εκδηλώνεται στο πρωταρχικό και δομικά πιο χαμηλό αντιληπτικό επίπεδο της εγκεφαλικής επεξεργασίας των εκδηλώσεων της ενσυναίσθησης. Μιας ιδιαίτερης νευροψυχολογικής ικανότητας, η οποία, επιπροσθέτως, δεν παραμένει αμετάβλητη, αλλά προσαρμόζεται και μεταβάλλεται διαρκώς στη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου, ανάλογα με τα πλούσια ή φτωχά αισθητικοκινητικά ερεθίσματα που δέχεται από το περιβάλλον.
Αυτά υποστηρίζουν η Cecilia Heyes και η Caroline Catmur στο εκτενές άρθρο τους με τίτλο «What happened to mirror neurons». Πρόκειται για μια κριτική επισκόπηση όλων των επιστημονικών άρθρων σχετικά με τις δομές και τις λειτουργίες των νευρώνων-κατόπτρων, άρθα που δημοσιεύτηκαν μέχρι πριν από μία δεκαετία. Σύμφωνα με τα συμπεράσματα αυτής της μελέτης, όλες οι έρευνες είτε μέσω μαγνητικής τομογραφίας είτε μέσω εγκεφαλικής διέγερσης, καθώς και οι κλινικές μελέτες των ατόμων που υποφέρουν από νευρολογικές παθήσεις, δείχνουν σαφώς ότι οι νευρώνες-κάτοπτρα εμπλέκονται μόνο στα πρώτα και κατώτερα στάδια της εγκεφαλικής επεξεργασίας για τη διάκριση μιας κινητικής αλλαγής, ενώ δεν υπάρχουν αποδείξεις για την εμπλοκή τους σε ανώτερες νοητικές λειτουργίες, όπως είναι η πιο συνθέτη αφαιρετική-λεκτική σκέψη.
Μόνο αν τα κυκλώματα από νευρώνες-κάτοπτρα μελετηθούν στο ευρύτερο πλαίσιο των εγκεφαλικών νοητικών λειτουργιών μας σε ένα δεδομένο περιβάλλον, μπορούν να συμβάλλουν στην κατανόηση των πολύπλοκών νοητικών μηχανισμών κατηγόρησης των σωματικών ή συμπεριφορικών αλλαγών. Τελικά, έχουν δίκιο όσοι υποστηρίζουν ότι η ικανότητα ενσυναίσθησης εδράζεται και εξαρτάται αποκλειστικά από τους νευρώνες-καθρέφτες ή, αντίθετα, όπως προκύπτει από τις πιο πρόσφατες έρευνες, η ενσυναίσθηση καθορίζεται από τις διαρκείς αλληλεπιδράσεις του εγκεφάλου συνολικά με το περιβάλλον του; Και στη δεύτερη περίπτωση, κάθε αναγωγή αυτών των φαινομένων σε αποκλειστικά νευρολογικούς-εγκεφαλικούς παράγοντες δεν θα έπρεπε να θεωρείται μεθοδολογικά απλοϊκή, επιστημονικά παραπλανητική και συνεπώς κοινωνικά επιζήμια και, ενίοτε, καταστροφική;
Αυτό ακριβώς υποστηρίζει το επιτυχημένο και πολυσυζητημένο, αλλά δυστυχώς αμετάφραστο στα ελληνικά, βιβλίο «Against empathy», του διάσημου Αμερικανού κοινωνικού ψυχολόγου καθηγητή Paul Bloom. Το «Ενάντια στην ενσυναίσθηση» είναι ένα δοκίμιο πολεμικής ενάντια σε όσους υιοθετούν καταχρηστικά –δηλαδή με περισσή ευκολία και εντελώς ανορθολογικά– μια επιστημονικά ατεκμηρίωτη εκδοχή της έννοιας της ενσυναίσθησης.
Μια σκοταδιστική έννοια που, σύμφωνα με τον P. Bloom, υιοθετείται μαζικά και εντελώς άκριτα, είτε ως ιδεολογική πανάκεια είτε ως υποκριτική δικαιολογία για όλα τα ανθρώπινα δεινά. Μια ενοχική και, ταυτόχρονα, παρηγορητική προπαγάνδα που στοχεύει στην απόκρυψη των πραγματικών αιτιών για τις μεγάλες και τις μικρές καταστροφές που βιώνουμε καθημερινά. Στα φαινομενικά ρητορικά διλήμματα «Νευρώνες-κάτοπτρα ή κοινωνικο-ιστορικό περιβάλλον;» ή επίσης «Με την καρδιά ή με τον εγκέφαλο;», η απάντηση αποδεικνύεται κάθε άλλο παρά απλή και προφανής, αν αναλογιστεί κανείς τα εγγενή γνωσιολογικά όρια και την ενδεχόμενη διαψευσιμότητα όλων ανεξαιρέτως των επιστημονικών θεωριών μας.
