Η άνιση μάχη μεταξύ αλήθειας και ψεύδους

Η ιστορική εποχή που διανύουμε έχει δικαίως χαρακτηριστεί ως η «εποχή της μετα-αλήθειας», επειδή μέσω της διάδοσης ανεξέλεγκτων, ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών ή και ψευδών ειδήσεων δημιουργείται μία παράλληλη, εικονική πραγματικότητα, ένας ψηφιακός «μετα-κόσμος», στον οποίο η διάκριση της αλήθειας από το ψεύδος καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής και συχνά ανέφικτη.

Οι κοινωνικές συνθήκες, που επιτρέπουν την παραγωγή των fake news και των μετα-αληθειών, δημιουργούνται συνήθως σκοπίμως με στόχο να επηρεάζουν τις απόψεις, τις συναισθηματικές αντιδράσεις των περισσότερων ατόμων στα οποία απευθύνονται. Γι’ αυτό, εξάλλου, τα ψεύδη και οι μετα-αλήθειες υιοθετούνται ευρέως -από τους πολιτικούς και τα ΜΜΕ- για τη χειραγώγηση, δηλαδή την ωραιοποίηση ή, εναλλακτικά, την απαξίωση της πραγματικότητας των πολιτών.

Πάντως, σύμφωνα με το λεξικό της Οξφόρδης (Oxford Learner’s Dictionaries), ο νεολογισμός «μετα-αλήθεια» (post-truth) αναφέρεται στις κοινωνικές «συνθήκες όπου τα αντικειμενικά γεγονότα ασκούν μικρότερη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης των πολιτών απ’ ό,τι η επίκληση στα προσωπικά συναισθήματα και τις απόψεις τους».

Πραγματικότητα είναι μόνο ό,τι νομίζουμε;

Σε μία ιστορική περίοδο σαν αυτή που διανύουμε, της πολύχρονης οικονομικής-κοινωνικής κρίσης, αλλά και της ανθρωπογενούς πλανητικής οικολογικής-κλιματικής καταστροφής, το να υποστηρίζει κανείς την αισιόδοξη προοπτική της προοδευτικής βελτίωσης στο μέλλον της ζωής των περισσότερων ανθρώπων μπορεί να θεωρηθεί είτε ως προϊόν εξοργιστικής εθελοτυφλίας που οφείλεται σε άγνοια της ιστορικής πραγματικότητας, είτε ως ξεδιάντροπη προπαγάνδα, με μόνο πρόσκαιρα οικονομικο-πολιτικά κίνητρα.

Αλήθεια, πώς μπορεί κανείς ανερυθρίαστα να δηλώνει αισιόδοξος για την απρόσκοπτη πρόοδο και ικανοποιημένος από τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων στις σύγχρονες κοινωνίες; Και, παραβλέποντας τη διαρκή υποτίμηση της παραγωγικής αξίας της ανθρώπινης εργασίας από τα μηχανικά της υποκατάστατα, να μην αναγνωρίζει την τάση απαξίωσης της ανθρώπινης ζωής συνολικά; Μία ήδη ορατή επιλογή βιοπολιτικής απαξίωσης των ανθρώπων, η οποία εκδηλώνεται π.χ. στον περιορισμό των κοινωνικά «δυσλειτουργικών» εξουσιών των πολιτών, στην άνοδο της ανεργίας, στη συστηματική υποβάθμιση των μέχρι χθες δημόσιων υπηρεσιών, καθώς και στη διαρκή ανασφάλεια για τις τρέχουσες οικολογικές-κλιματικές καταστροφές ή για τις επερχόμενες επιδημικές κρίσεις που απειλούν τη ζωή των εκατομμυρίων ανθρώπων;

Σε αυτά τα εύλογα, αλλά ενοχλητικά επιχειρήματα κατά της απρόσκοπτης ανάπτυξης και της μελλοντικής προόδου του ανθρώπινου είδους, οι οπαδοί των νεοφιλεύθερων μυθευμάτων της γραμμικής τεχνολογικής προόδου απαντούν ότι: κατά βάθος, το πώς βλέπει κανείς τα πράγματα εξαρτάται από τη χρονολογική και αξιακή κλίμακα που υιοθετεί όταν αποτιμά τη συνολική πορεία του ανθρώπινου είδους, από την προϊστορία μέχρι σήμερα.

Και με περισσή ελαφρότητα, υποστηρίζουν ότι αν γυρίζαμε το φιλμ της Ιστορίας μας προς τα πίσω, θα βλέπαμε παντού λοιμούς, πολέμους, γεωλογικές καταστροφές ή θανατηφόρες επιδημίες. Παρ’ όλα αυτά, εύκολα θα αναγνωρίζαμε τη σαφή πρόοδο που έχει συντελεστεί ως προς την αντιμετώπιση αυτών των καταστροφικών φαινομένων.

Σε τελευταία ανάλυση, λένε, η σημερινή κατάσταση της ανθρωπότητας είναι σαφώς βελτιωμένη σε σχέση με το παρελθόν, λησμονώντας, δυστυχώς, το ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός ότι στη μεγάλη πλειονότητά τους τα άλλοτε παντοδύναμα είδη ζωής έχουν εξαφανιστεί οριστικά, και όχι από τα «λάθη» που επέλεξαν τα ίδια να κάνουν συνειδητά.

Πράγματι, πολλές και σοβαρές αντιρρήσεις έχουν διατυπωθεί ενάντια στις αισιόδοξες και γραμμικές ιστορικές ανασυγκροτήσεις της ανθρώπινης περιπέτειας τα τελευταία 12 χιλιάδες χρόνια, από τότε δηλαδή που το είδος μας επινόησε τη γεωργία και την κτηνοτροφία, καθώς και για τον γνωστικά αυθαίρετο και πολιτισμικά μεροληπτικό χαρακτήρα των δυτικών αξιολογικών κριτηρίων, που υιοθετούνται άκριτα από κάποιους ιστορικούς, επειδή ακριβώς επιβεβαιώνουν τις αισιόδοξες ιστορικές προκαταλήψεις τους.

Μετα-αλήθειες και ψεύδη για την πανδημία COVID

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα των καταστροφικών συνεπειών της παραπληροφόρησης και της, ενίοτε, ανθρωποκτόνου δράσης των fake news, μας το προσφέρει η πρόσφατη πανδημική κρίση της νόσου COVID-19. Η οποία τελείωσε επίσημα μόλις πριν από 8 ημέρες, όταν ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε την άρση της κατάστασης «εκτάκτου ανάγκης» που, από τις 30 Ιανουαρίου 2020, είχε επιβληθεί πλανητικά για την προστασία των ανθρώπων τόσο από τη διάδοση του κορωνοϊού Sars CoV-2, όσο και από την πανδημική εξάπλωση της νόσου COVID-19 που αυτός ο κορωνοϊός προκαλεί. Μία νέα ιογενής νόσος που, σε λιγότερο από τρία χρόνια, έχει οδηγήσει στον θάνατο τουλάχιστον 6,9 εκατομμύρια ανθρώπους.

Οπως δήλωσε ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους: «Με ελπίδα κηρύσσω τη νόσο Covid-19 λήξασα ώς διεθνή κατάσταση εκτάκτου ανάγκης για την υγεία των ανθρώπων». Ωστόσο, στην επίσημη ανακοίνωσή του τόνισε ότι η απειλή του κορονοϊού δεν έχει εξαλειφθεί, καθώς και ότι ο ίδιος εκτιμά πως, μέχρι σήμερα, η πανδημία έχει προκαλέσει «τουλάχιστον 20 εκατομμύρια θανάτους», αριθμός σχεδόν τριπλάσιος από τον επίσημο απολογισμό του ΠΟΥ.

Πάντως, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα επίσημα αποδεκτά στοιχεία του ΠΟΥ, μόνο στην Ευρώπη, από την αρχή της πανδημίας, πάνω από 2 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους ύστερα από μόλυνση από τον κορονοϊό. Και δυστυχώς, σήμερα, η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα σε κρούσματα και δεύτερη σε θανάτους από τη νόσο Covid-19 στην Ε.Ε. Και παρά τις παραπλανητικές δηλώσεις της ελληνικής κυβέρνησης, το ποσοστό των πολιτών που έχασαν τη ζωή τους είναι υπερτριπλάσιο σε σχέση με τον μέσο όρο 30 ευρωπαϊκών χωρών, ένα ακόμη τραγικό επίτευγμα της κυβέρνησης της Ν.Δ., που φαίνεται ίσως παράλογο, δεδομένου ότι τόσο οι πιο ευπαθείς ομάδες όσο και η πλειονότητα των Ελλήνων έχουν εμβολιαστεί. Εντούτοις, εξηγείται επαρκώς από την προκλητική αδιαφορία που επέδειξε αυτή η κυβέρνηση για τη δημόσια υγεία, και, πιο συγκεκριμένα, για την εγκληματική, σε περίοδο πανδημίας, υποβάθμιση του δημόσιου συστήματος υγείας.

Αν μάλιστα σε αυτά προσθέσουμε και τα μικροπολιτικά συμφέροντα που, επί δύο χρόνια, επέβαλλαν την παραπληροφόρηση, την ανεπαρκή ενημέρωση ή και τη συστηματική απόκρυψη ορισμένων ιατρικών δεδομένων σχετικά με τους πραγματικούς κινδύνους της πανδημίας, τότε εξηγείται επαρκώς το γιατί μέχρι σήμερα παραμένει σχετικά υψηλή η θνησιμότητα λόγω του κορονοϊού στην Ελλάδα.

Χαρακτηριστικά δείγματα των επιστημονικών fake news ή της εσκεμμένης κυβερνητικής παραπληροφόρησης κατά τη διάρκεια της πανδημίας είναι το ότι οι αρμόδιοι φορείς του υπουργείου Υγείας δεν αποκάλυψαν εγκαίρως πως ο εμβολιασμός με το εμβόλιο AstraZeneca ενδέχεται να σχετίζεται με τις μυοκαρδίτιδες που εκδήλωσαν ορισμένες νεαρές γυναίκες και ότι το εμβόλιο Pfizer μπορεί να προκαλέσει θρομβώσεις σε ορισμένους άνδρες.

Πρόκειται για εμβολιαστικές παρενέργειες που σχετίζονται με το φύλο και την ηλικία, που μολονότι κάποια στιγμή τεκμηριώθηκαν από τις σχετικές κλινικές έρευνες, αγνοήθηκαν ή αποσιωπήθηκαν από το υπουργείο Υγείας, προκαλώντας σοβαρά προβλήματα σε κάποια άτομα. Προβλήματα, που θα μπορούσαν κάλλιστα να είχαν αποφευχθεί, αν τα άτομα αυτά είχαν ενημερωθεί εγκαίρως και έκαναν διαφορετικά εμβόλια, ενώ ολέθρια, από επιδημιολογική άποψη, ήταν και η κυβερνητική επιλογή να μην αυξηθούν στην Ελλάδα τα δρομολόγια των μέσων μαζικής συγκοινωνίας στις μεγάλες πόλεις και να μη μειωθεί ο αριθμός των μαθητών στις σχολικές τάξεις, χωρίζοντας π.χ. τους μαθητές κάθε τάξης σε περισσότερα τμήματα.

● Στην εποχή των ψευδών ειδήσεων, η έγκυρη και υπεύθυνη επιστημονική ενημέρωση για την άγνωστη δυναμική της μετάδοσης των παραλλαγών του κορονοϊού θα ήταν ίσως η πιο αποτελεσματική στρατηγική για την αντιμετώπισή τους. Παρακάμπτοντας την παραπληροφόρηση και τα συνωμοτικά σενάρια, οι περισσότεροι πολίτες αναζήτησαν με κάθε τρόπο μια τεκμηριωμένη επιστημονική πρόταση για την καταλληλότερη εμβολιαστική επιλογή ανάμεσα στα τρία διαθέσιμα εμβόλια. Σε αυτό το δικαίωμά τους για έγκυρη ενημέρωση για τις πιθανές παρενέργειες του κάθε εμβολίου η ελληνική κυβέρνηση αδιαφόρησε, ακόμη κι όταν έγιναν γνωστές κάποιες παρενέργειες ανάλογα με το φύλο ή την ηλικία του εμβολιαζόμενου.