Αν στην άγνοιά μας για την ακριβή προέλευση του νέου κορονοϊού και τη συχνότητα εμφάνισης των νέων, μεταλλαγμένων στελεχών του, προσθέσουμε και το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε ακόμη αρκετά για την αποτελεσματικότητα, τη διάρκεια της ανοσίας και τις πιθανές παρενέργειες των εμβολίων, τότε είναι εξαιρετικά επισφαλείς -αν όχι εντελώς αφερέγγυες- όλες οι προβλέψεις για την οριστική εξάλειψη της απειλής του κορονοϊού, τα αμέσως επόμενα χρόνια.
Μόνο αν κατανοήσουν εγκαίρως τη λογική των βιολογικών και των ανθρωπογενών παραγόντων που εμπλέκονται στην εμφάνιση νέων πανδημιών, οι επιστήμονες και οι κυβερνήσεις ενδέχεται να μη βρεθούν ξανά στο μέλλον εντελώς απροετοίμαστοι απέναντι σε μια νέα πανδημία, όπως αυτή που προέκυψε πριν από 17 μήνες, με την εμφάνιση και την ανεξέλεγκτη διάδοση του νέου κορονοϊού.
Συχνότερες πλανητικές επιδημίες λόγω της τεχνο-οικονομικής ανάπτυξης;
Μολονότι, κατά το παρελθόν, το ανθρώπινο είδος κατάφερε να επιβιώσει από πολλές πανδημίες μολυσματικών ασθενειών, αυτή τη φορά φαίνεται πως αντιμετωπίζει μια πιο περίπλοκη και γι’ αυτό πιο σοβαρή απειλή. Η πανδημία της νόσου COVID-19 ενδέχεται να είναι μόνο ένα σύμπτωμα μιας πολύ ευρύτερης και βαθύτερης πλανητικής κρίσης, η οποία δεν είναι αμιγώς υγειονομική αλλά, ταυτοχρόνως, κοινωνικοπολιτική, οικολογική και τελικά ανθρωπογενής.
«Η πανδημία της COVID-19 δεν θα σταματήσει να υπάρχει σε καμία χώρα, εάν δεν εξαλειφθεί από παντού» («The COVID-19 pandemic will not be over anywhere, until it is over everywhere»),.Αυτή η άκρως ανησυχαστική πρόβλεψη συνοψίζει ικανοποιητικά τα συμπεράσματα της έκθεσης «Global Health Summit», που ετοίμασαν 26 διαπρεπείς επιστήμονες απ’ όλο τον κόσμο για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Οι συντάκτες της έκθεσης υποστηρίζουν ότι, από τις αρχές του 21ου αιώνα, η ανθρωπότητα έχει εισέλθει σε μια νέα ιστορική εποχή, η οποία προβλέπουν ότι θα χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση αλλεπάλληλων πανδημιών. Η πλανητική επιδημία του κορονοϊού SARS-CoV-2 ενδέχεται να μην είναι μια «κατάσταση εξαίρεσης» και η αποτελεσματική βιοϊατρικά αντιμετώπισή της δεν συνεπάγεται -αυτομάτως και από μόνη της- την επιστροφή της ανθρωπότητας στην προ κορονοϊού κατάσταση.
Επομένως, είναι επιστημονικά παραπλανητικό και, το χειρότερο, κοινωνικά εγκληματικό το να καλλιεργείται -από τα ΜΜΕ, από τους λαϊκιστές πολιτικούς και από τους πολιτικά διορισμένους «ειδικούς»- η ψευδαίσθηση ότι η τρέχουσα πανδημία είναι μια πρόσκαιρη «κατάσταση εξαίρεσης» που, όταν τελειώσει, θα επιστρέψουμε αυτομάτως στην πρότερη «κανονική» μας ζωή.
Αν η επιστημονική πρόβλεψη ότι η ανθρωπότητα έχει εισέλθει σε μια «εποχή πανδημιών» (age of pandemics) είναι σωστή, τότε καμία χώρα -όσο γεωγραφικά απομονωμένη ή οικονομικά αναπτυγμένη κι αν είναι- δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής, ωσότου δεν θα είναι εξίσου ασφαλείς όλες οι άλλες χώρες και πρωτίστως οι πιο ευάλωτες, δηλαδή οι λιγότερο αναπτυγμένες οικονομικά και υγειονομικά χώρες.
Οι κραυγαλέες κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και οι βαθύτατες υγειονομικές διαφορές μεταξύ των χωρών όχι μόνο συντηρούν αλλά και επιτείνουν τις ήδη εμφανείς και ιδιαίτερα επώδυνες συνέπειες της νέας πανδημίας. Το ότι αυτό ακριβώς συμβαίνει, επιβεβαιώνεται από πλήθος νέων ερευνητικών δεδομένων που παρουσιάστηκαν στις 21.5.21, στο πλαίσιο του φετινού «Global Health Summit» που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη.
Πολύτιμα διδάγματα για την εποχή των πανδημιών
Για τη ζωτική σημασία και τις σοβαρές γεωπολιτικές συνέπειες των συμπερασμάτων αυτής της πρόσφατης επιστημονικής έκθεσης μίλησαν στην επίσημη εκδήλωση της παρουσίασής της η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ως πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ο Μάριο Ντράγκι ως πρωθυπουργός της προεδρεύουσας Ιταλίας στο G20.
Σε ό,τι αφορά το άμεσο μέλλον της νόσου COVID-19, δηλαδή το πώς αναμένεται να εξελιχθεί η τρέχουσα πανδημία, οι προβλέψεις της έκθεσης είναι ότι η νόσος του νέου κορονοϊού θα γίνει σταδιακά «ενδημική». Αυτό σημαίνει ότι ο κορονοϊός ήλθε για να μείνει και, για πολλά χρόνια ακόμη, θα επηρεάζει τις ζωές των ανθρώπων. Το στοίχημα, σήμερα, είναι αν θα καταφέρουμε, μέσω των μαζικών εμβολιασμών και των αποτελεσματικότερων θεραπειών, να συγκρατήσουμε την εμφάνιση και κυρίως τη διάδοση των νέων, πιο επικίνδυνων στελεχών του κορονοϊού.
Ωστόσο, οι συντάκτες της έκθεσης τονίζουν ότι είναι πολύ πιθανό, παρά τις προσπάθειές μας, να εμφανιστούν νέες εστίες μετάδοσης και νέες παραλλαγές του ιού, ικανές να διαφεύγουν από τις σημερινές φαρμακευτικές θεραπείες. Γι’ αυτό συνιστούν, αντί να ελπίζουμε στην άμεση εξάλειψη της νέας πανδημικής νόσου μέσω των σημερινών εμβολιαστικών και θεραπευτικών πρακτικών, να επενδύσουμε στην παράλληλη ανάπτυξη τόσο των ειδικών κλινικών-ιατρικών υποδομών όσο και των νέων φαρμακευτικών προϊόντων: από τις θεραπείες αντισωμάτων μέχρι τη 2η γενιά εμβολίων.
Πιο συγκεκριμένα, οι επιστήμονες που συνέταξαν την έκθεση τονίζουν την αναγκαιότητα για άμεσες και πολύ μεγαλύτερες επενδύσεις στη δημόσια υγεία και στο ιατρικό-νοσηλευτικό προσωπικό για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση τόσο των σημερινών όσο και των μελλοντικών παραλλαγών του ιού της νόσου COVID-19.
Μόνο η προσωρινή άρση των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας για τα εμβόλια κατά της COVID-19, δηλαδή των φαρμακευτικών πατεντών, θα μπορούσε να συμβάλει στον περιορισμό της πανδημίας, ενισχύοντας αποτελεσματικά την παραγωγή γενόσημων εμβολίων χαμηλού κόστους, που θα προστάτευαν άμεσα τον πληθυσμό των φτωχότερων χωρών.
Πρώτος ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, τάχθηκε υπέρ της κατάργησης των πατεντών, ακολούθησε η Κίνα, ενώ πριν από μερικές ημέρες και οι χώρες της ομάδας Brics (Βραζιλία, Ινδία, Κίνα, Νότια Αφρική, Ρωσία) ζήτησαν την προσωρινή άρση των πατεντών και την επιτάχυνση της δωρεάν παράδοσης των εμβολίων κατά της νόσου COVID-19.
Ομως, οι περισσότερες χώρες με ισχυρή φαρμακευτική βιομηχανία, συμπεριλαμβανομένων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, της Βρετανίας και της Ιαπωνίας, είναι, μέχρι στιγμής, απρόθυμες να αποδεχτούν την έστω και προσωρινή άρση των πνευματικών και οικονομικών δικαιωμάτων τους.
Προβάλλοντας ως δικαιολογία για αυτή την εμφανώς ιδιοτελή και κοντόθωρη στάση τους το ότι η μαζική παραγωγή αυτών των εμβολίων απαιτεί υψηλή τεχνογνωσία και βιομηχανικές υποδομές που οι περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες δεν διαθέτουν!
Πιο προετοιμασμένοι για τις επόμενες… πανδημίες
Το ότι η ανθρωπότητα έχει εισέλθει και αντιμετωπίζει ήδη μια νέα εποχή, όχι πια μίας αλλά πολλών πανδημιών, δεν πρέπει να εκληφθεί ως μια αυθαίρετη επιστημονική «προφητεία», αλλά μάλλον ως η πρόγνωση και λογική συνέπεια όλων των, μέχρι σήμερα, διαθέσιμων δεδομένων σχετικά με τις συχνές και πολυδιάστατες υγειονομικές καταστροφές που βιώνουμε, σχεδόν καθημερινά.
Οπως είδαμε στα δύο προηγούμενα άρθρα (βλ. «Μηχανές του Νου», 22 και 29.5.21), υπάρχει η πιθανότητα η αρχική εκδήλωση της επιδημίας της νόσου COVID-19 που οφείλεται σε έναν νέο κορονοϊό να μην προέκυψε με έναν φυσικό-εξελικτικό τρόπο, αλλά ο νέος μεταλλαγμένος κορονοϊός να διέφυγε από εργαστηριακό ατύχημα ή από ανθρώπινη αβλεψία στο Ινστιτούτο της Γουχάν της Κίνας.
Πρόκειται για ένα εναλλακτικό σενάριο στην, κατά κανόνα, φυσική προέλευση κάθε νέου κορονοϊού. Σύμφωνα με αυτό το σενάριο, για τα πρώτα κρούσματα της νόσου CΟVID-19 στην πόλη Γουχάν, ίσως να ευθύνεται η μη εσκεμμένη διάδοση του νέου κορονοϊού από έναν ή περισσότερους μολυσμένους Κινέζους ερευνητές.
Το «συνωμοτικό» αυτό σενάριο, όμως, δεν αποκλείει καθόλου ότι ο κορονοϊός που ευθύνεται για την πλανητική διάδοση της νόσου COVID-19, ενδέχεται να προέκυψε, αρχικά, ως προϊόν ανασυνδυασμού στο εργαστήριο των ήδη γνωστών κορονοϊών που ευθύνονται για μια ήδη υπαρκτή ζωονόσο, π.χ. τις ζωονόσους που πλήττουν το ανθρώπινο είδος και προκαλούνται από διαφορετικούς κορονοϊούς.
Πάντως, η φυσική προέλευση και η διάδοση των νέων μολυσματικών ασθενειών εξαρτώνται και, σε μεγάλο βαθμό, καθορίζονται επίσης από ανθρωπογενείς παράγοντες, δηλαδή από τις φυσικές καταστροφές που οι άνθρωποι επιφέρουν με τις δραστηριότητές τους.
Πράγματι, η εγγενής ικανότητα των νέων μολυσματικών παραγόντων για «μεταπήδηση είδους», δηλαδή το ότι, ενίοτε, μπορούν να υπερβαίνουν τα βιολογικά όρια που υπάρχουν ανάμεσα στα διαφορετικά είδη ζωών-ξενιστών, ονομάζεται στα αγγλικά «spillover». Αυτός ο νέος και δυσμετάφραστος στα ελληνικά όρος περιγράφει την άτυπη οριζόντια «μεταπήδηση» και αναπαραγωγή του μεταλλαγμένου γονιδιώματος του ιού από ένα είδος ζώου-ξενιστή σε ένα διαφορετικό είδος ζώου-ξενιστή.
Πρόκειται για έναν βασικό βιολογικό μηχανισμό εξέλιξης των ιών που εξηγεί, με γονιδιακούς όρους, ό,τι παλιότερα περιγραφόταν ως «ζωονόσος» (zoonoses), δηλαδή τις λοιμώξεις και τα νοσήματα που, από αρχαιοτάτων χρόνων, μεταδίδονται στον άνθρωπο από τα μικρόβια και τους ιούς των ζώων.
Πολύ πριν από την εμφάνιση της τελευταίας πανδημίας COVID-19 το ανθρώπινο είδος υπέφερε από την πανδημία της γρίπης των πτηνών και πιο πρόσφατα από τη νόσο Ebola και τις πνευμονικές παθήσεις, SARS-1 και MERS, που προκαλούνται, αντίστοιχα, από τρεις διαφορετικούς και ήδη γνωστούς ανθρώπινους κορονοϊούς.
Το πιο πρόσφατο παράδειγμα εφαρμογής αυτού του μηχανισμού μεταπήδησης ενός ιού σε εντελώς διαφορετικά είδη ξενιστών είναι ο νέος κορονοϊός Sars-CoV-2, ο οποίος, αφού μεταλλάχθηκε σε κάποιον άγνωστο μέχρι σήμερα ξενιστή, απέκτησε την ικανότητα να εισβάλλει ταχύτατα στα ανθρώπινα κύτταρα για να αναπαραχθεί, ενώ, στην πρωταρχική εκδοχή του, αυτός ο κορονοϊός μπορούσε να μολύνει μόνο κάποια είδη ασιατικών νυχτερίδων.
Ωστόσο, θα ήταν σοβαρό σφάλμα να πιστέψει κανείς ότι για την εμφάνιση και την εντυπωσιακή διάδοση της τρέχουσας πανδημίας ευθύνονται μόνο κάποιες ήδη εντοπισμένες μεταλλάξεις στο γονιδίωμα αυτού του κορονοϊού. Εξίσου, αν όχι μεγαλύτερη ευθύνη από τις γονιδιακές μεταλλάξεις για τη διάδοση των νέων στελεχών του κορονοϊού έχουν οι εκτεταμένες οικολογικές καταστροφές της «άγριας φύσης», καθώς και οι στενότατες επαφές και η διατροφή των ανθρώπων με άγρια ζώα, τα οποία μπορεί να είναι φορείς άγνωστων μολυσματικών παραγόντων, όπως π.χ. οι κορονοϊοί, που, μέχρι πρόσφατα, μόλυναν μόνο κάποια άγρια ζώα που ζούσαν απομονωμένα και μακριά από τους ανθρώπινους οικότοπους.
Συνεπώς, ο εν πολλοίς τυχαίος μηχανισμός μεταπηδήσεων (spillover) ενός ιού σε ένα νέο είδος μπορεί όντως να δημιουργεί νέους μεταλλαγμένους ιούς, ικανούς να μολύνουν το ανθρώπινο είδος. Ομως, μόνο η καταστροφική για το περιβάλλον και η ασύγγνωστη μαζική συμπεριφορά και δράση των ανθρώπων -είτε στη φύση είτε, σπανιότερα, σε ιολογικά εργαστήρια- ευθύνονται για την πανδημική εξάπλωση των λοιμώξεων που προκαλούνται από αυτούς τους μεταλλαγμένους ιούς.
Για την πληρέστερη κατανόηση και την αποτελεσματική αντιμετώπιση μιας νέας ιογενούς πανδημίας χρειάζεται να εξηγηθεί ο γενετικός μηχανισμός από τον οποίο προέκυψε ο νέος ανθρωποκτόνος κορονοϊός. Μόνο αν κατανοήσουν εγκαίρως την ακριβή πορεία και τη λογική των βιολογικών μηχανισμών που επιτρέπουν την ανάδυση των νέων ιογενών πανδημιών, οι απλοί πολίτες και οι κυβερνήσεις τους ενδέχεται να μη βρεθούν ξανά εντελώς απροετοίμαστοι απέναντι σε μια νέα πλανητική πανδημία, όπως η πανδημία που προέκυψε πριν από περίπου 17 μήνες, από την ανεξέλεγκτη διάδοση του νέου κορονοϊού.
Για πολλοστή φορά, τόσο οι άνθρωποι, οι «υπεύθυνες» κυβερνήσεις τους όσο και τα διεθνή και τοπικά μέσα ενημέρωσης των πολιτών αποδείχτηκαν τραγικά ανεπαρκείς στη λήψη αποτελεσματικών μέτρων για την προστασία των πολιτών από τις μολύνσεις όσο και στον περιορισμό της εξάπλωσης της νόσου COVID-19.
Ολα αυτά συνέβησαν παρότι ειδικοί επιστήμονες, κορυφαίοι επιδημιολόγοι, λοιμωξιολόγοι και εξελικτικοί ιολόγοι είχαν από καιρό προβλέψει και ενημερώσει εγκαίρως τις αρμόδιες διεθνείς και τοπικές υγειονομικές αρχές και τη διεθνή κοινότητα για τους κινδύνους μιας νέας και, εδώ και χρόνια, αναμενόμενης ιογενούς πανδημίας.
Για παράδειγμα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ήδη από το 2018, βασιζόμενος σε μια σειρά από σχετικές έρευνες, είχε προαναγγείλει τη νέα πανδημική ιογενή απειλή που θα έπρεπε να αντιμετωπίσει, τα επόμενα χρόνια, το ανθρώπινο είδος. Χωρίς, δυστυχώς, να μπορεί να ταυτοποιήσει το είδος του ιού, ούτε και τον χρόνο ή τον τόπο της εκδήλωσης της πανδημίας του νέου ιού. Ας ελπίσουμε να μη συμβεί το ίδιο με τις νέες προβλεπόμενες πανδημίες.
-320x213.jpg)
