Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ηθικοπολιτική μυωπία μας για τις συνέπειες των τεχνολογιών αιχμής
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ηθικοπολιτική μυωπία μας για τις συνέπειες των τεχνολογιών αιχμής

  • A-
  • A+
O Χανς Γιόνας θεωρεί ιστορικά ξεπερασμένες, οντολογικά αθεμελίωτες και άρα πρακτικά ανεφάρμοστες όλες τις προηγούμενες ηθικές προσεγγίσεις και γι’ αυτό χρειάστηκε να προτείνει ένα νέο ηθικό σύστημα, όπου το ηθικά «Δέον» και το «Αγαθό» βασίζεται στο «Είναι», δηλαδή τη βιολογική ύπαρξη των ανθρώπων.

Στα τελευταία άρθρα μας, εξετάσαμε τις συνέπειες της ανθρωπογενούς πλανητικής απορρύθμισης. Είναι πια ολοφάνερο πως το ανθρώπινο είδος, συνολικά, δρα ως μια αποφασιστική γεωλογική «δύναμη», που, έχοντας τη δυνατότητα να αναδιαμορφώνει ριζικά το γήινο περιβάλλον, μπορεί πλέον να επηρεάζει το μέλλον της ζωής στον πλανήτη μας.

Στο βιβλίο «Η Αρχή της Ευθύνης» ο Χανς Γιόνας (βλ. φωτο), κορυφαίος θεωρητικός και εισηγητής της σύγχρονης τεχνολογικής και οικολογικής μακροηθικής, υποστηρίζει ότι στις μέρες μας το χάσμα ανάμεσα στην ανεπαρκή ικανότητά μας να προβλέπουμε και στη δυνατότητά μας να πράττουμε έχει αμβλυνθεί, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές ηθικό πρόβλημα: έχει δικαίωμα ο άνθρωπος, μέσω της πανίσχυρης τεχνολογίας του, να καταστρέφει τη βιόσφαιρα που του δίνει τη δυνατότητα να υπάρχει ως άνθρωπος;

Το πρωτοποριακό και πολύ επίκαιρο έργο του Γιόνας θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε σήμερα, επειδή προκρίνει ως επιτακτική ηθική και βιολογική αναγκαιότητα τον (αυτo)έλεγχο της πρωτοφανούς καταστροφικής δύναμης της ανθρώπινης τεχνολογίας.

Ο Χανς Γιόνας και η ηθική απαξίωση της τεχνολογικής παντοδυναμίας

O σύγχρονος άνθρωπος έχει μια ελλιπέστατη αντίληψη για τις αλλαγές που επιφέρουν στη ζωή του και στο περιβάλλον του οι εφαρμογές των νέων τεχνολογιών, τις οποίες υιοθετεί τόσο πρόθυμα όσο και απερίσκεπτα. Πρόκειται για μια εμφανή οπτική ανεπάρκεια, ένα είδος «τεχνολογικής μυωπίας», με πολύ σοβαρές επιπτώσεις τόσο για τον ίδιο όσο και για το περιβάλλον του. Οπως οι μύωπες, οι άνθρωποι μπορούν να αναγνωρίζουν αρκετά καλά μόνο ό,τι βρίσκεται μπρος στα μάτια τους, ενώ βλέπουν με τρόπο ασαφή και εντελώς παραμορφωτικό ό,τι υπάρχει ή συμβαίνει σε κάποια απόσταση.

Μολονότι πρόκειται για δάνειο από την ιατρική παθολογία, η μεταφορά της «τεχνολογικής μυωπίας» ως ένα ιδιάζον, μαζικό και διαχρονικό ανθρώπινο νοητικό φαινόμενο, μας επιτρέπει να διαφωτίσουμε την παράλογη αλλά πεισματική άρνηση τόσο πολλών ανθρώπων να αναγνωρίσουν και ακόμη λιγότερο να αποδεχτούν τα ανθρωπογενή αίτια για τις ήδη ορατές οικολογικές καταστροφές και τις κλιματικές απορρυθμίσεις.

Οταν δεν οφείλεται σε σκοπίμως παραπλανητική πληροφόρηση, αυτή η οπτική-αντιληπτική μας τυφλότητα ίσως να εξηγείται από την εγγενή ευκολία μας να πραγματοποιούμε σήμερα πολλά και μεγάλα τεχνολογικά επιτεύγματα, σε συνδυασμό με την εξίσου μεγάλη δυσκολία μας να προβλέπουμε τις μελλοντικές επιπτώσεις αυτών των τεχνικών θαυμάτων.

Και τα πράγματα έχουν επιδεινωθεί σε σχέση με το παρελθόν, επειδή οι πιο αναπτυγμένες οικονομικά και τεχνικά δυτικές κοινωνίες αρνούνται πεισματικά να αναλογιστούν τις απώτερες συνέπειες των επιλογών τους, οι οποίες αφορούν αποκλειστικά το παρόν ή το άμεσο μέλλον. Ομως και οι πολύ φτωχότερες χώρες του Νότου, βυθισμένες στα προβλήματα της καθημερινής επιβίωσης, δεν μπορούν επίσης να σκέφτονται το αύριο: όποιος υποχρεώνεται να επιβιώνει μέρα με τη μέρα δεν έχει την πολυτέλεια να σκέφτεται το αύριο ή τις καταστροφικές συνέπειες της υποβάθμισης του περιβάλλοντος, π.χ. των δασών του Αμαζονίου.

Το παράδοξο της σημερινής πλανητικής οικοκτονίας είναι ότι, για διαφορετικούς λόγους και με εντελώς διαφορετικές συνέπειες για τους ίδιους, πλούσιοι και φτωχοί ζουν αποκλειστικά στο παρόν, αδιαφορώντας για το απώτερο μέλλον της ζωής στον πλανήτη μας. Δυστυχώς οι καταστροφικές συνέπειες αυτής της ιδιότυπης «μυωπίας» μας έχουν πολλαπλασιαστεί στις μέρες μας λόγω των ασυγκρίτως μεγαλύτερων τεχνολογικών -και άρα επεμβατικών- δυνατοτήτων των ανθρώπων.

Βέβαια θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι κατά το μακρινό παρελθόν επίσης τα συμφέροντα και οι προοπτικές δράσης της πλειονότητας των ανθρώπων περιορίζονταν στην οικογένειά τους και σε έναν πολύ στενό χρονικό ορίζοντα. Ωστόσο η αποφασιστική διαφορά με το σήμερα είναι πως, κατά το παρελθόν, οι δράσεις των ανθρώπων στο περιβάλλον τους ήταν πολύ περιορισμένες και οι αλλαγές ή οι καταστροφές που επέφεραν αφομοιώνονταν, σε μεγάλο βαθμό, από τη φύση, χωρίς να αλλοιώνουν μονίμως τις ισορροπίες των βασικών οικολογικών συστημάτων του πλανήτη.

Η υψηλή τεχνολογία συνεπάγεται και...

Αραγε οι καινοτομίες της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης και οι ασύλληπτες μέχρι πρόσφατα πλανητικές εφαρμογές τους δεν θέτουν σε κρίση και δεν επιβάλλουν να αναθεωρήσουμε την καθησυχαστική αυταπάτη που καλλιεργούσαμε επί αιώνες σχετικά με τη γραμμική και δήθεν «προοδευτική» πορεία της ανθρώπινης κατάστασης από ένα σκοτεινό παρελθόν προς ένα ολοένα και πιο λαμπερό μέλλον;

Δεδομένης της πιο πρόσφατης ιστορικής πορείας της ανθρωπότητας προς μια παγκοσμιοποιημένη και άρα ολοκληρωτική τεχνοκρατική εξουσία του είδους μας, τι νόημα μπορεί να έχει το να εστιάζει κανείς στα «παλιομοδίτικα» ηθικοπολιτικά προβλήματα που προκύπτουν από τις καινοφανείς και εξαιρετικά ανατρεπτικές εφαρμογές της παντοδύναμης, όπως πιστεύουμε, τεχνολογίας μας;

Αυτά τα ενοχλητικά ερωτήματα έθεσε και επιχείρησε να διερευνήσει συστηματικά, ήδη από το 1950, ο Χανς Γιόνας, ένας εβραϊκής καταγωγής Γερμανός φιλόσοφος. Σημειωτέον ότι εκείνη την εποχή αυτά τα ερωτήματά θεωρούνταν κάθε άλλο παρά επίκαιρα και προφανούς κοινωνικής αξίας, διότι τότε επικρατούσε η μεθυστική μεταπολεμική και υπερφίαλη τεχνολογική αισιοδοξία. Τις ανατρεπτικές απαντήσεις και τα άκρως ανησυχητικά συμπεράσματα των πολυετών ερευνών του θα αποτυπώσει ο Γιόνας, το 1979, στο κορυφαίο βιβλίο του «Η αρχή της ευθύνης» που σχεδόν αμέσως θα αναγνωριστεί διεθνώς ως το «κλασικό» κείμενο της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας: ένα κορυφαίο διανοητικό επίτευγμα έργο που έθεσε τα θεμέλια για την Ηθική του σύγχρονου τεχνολογικού πολιτισμού.

Ενώ μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Χανς Γιόνας ήταν ένας κάθε άλλο παρά διάσημος φιλόσοφος, που εργαζόταν ως ιστορικός και ερευνητής των φιλοσοφικών και θεολογικών προϋποθέσεων του «Γνωστικισμού», ενός πρώιμου και πολύ σκοτεινού θεολογικού κινήματος, μετά το τέλος του πολέμου οι έρευνές του θα επικεντρωθούν στη διατύπωση και τη θεμελίωση νέων ηθικών κριτηρίων που θεωρούσε πως είναι απαραίτητα για την έγκαιρη (και έγκυρη!) αποτίμηση των συνεπειών της ανθρώπινης τεχνολογίας.

Θεωρώντας ιστορικά ξεπερασμένη και φιλοσοφικά αθεμελίωτη την παραδοσιακή ηθική, ο Γιόνας θα καταφέρει να διαμορφώσει ένα σύγχρονο ηθικό σύστημα, το οποίο, χωρίς να θεμελιώνεται σε οντολογικά αυθαίρετες ιδεαλιστικές ή\και υπερβατικές θεολογικές αρχές της παραδοσιακής ηθικής, μας επιτρέπει να αξιολογούμε -με αποκλειστικά ορθολογικά και πραγματιστικά κριτήρια- τις τρέχουσες εφαρμογές της σύγχρονης τεχνοεπιστήμης και τις μελλοντικές συνέπειές τους για τον άνθρωπο και τη βιόσφαιρα.

Γιατί όμως ο Γιόνας θεωρεί ιστορικά ξεπερασμένες και πρακτικά ανεφάρμοστες όλες τις προηγούμενες ηθικές προσεγγίσεις; Επειδή, δεδομένης της πρωτοφανούς καταστροφικής δύναμης της σημερινής ανθρώπινης τεχνολογίας, «Το χάσμα ανάμεσα στη δυνατότητά μας να προβλέψουμε και τη δύναμή μας να πράξουμε δημιουργεί ένα πρωτοφανές ηθικό πρόβλημα...Καμία προηγούμενη ηθική δεν είχε να υπολογίσει την παγκόσμια συνθήκη της ανθρώπινης ζωής...», όπως επισημαίνει ήδη από το πρώτο κεφάλαιο του «Η αρχή της ευθύνης» (εκδ. «ΑΡΜΟΣ», σελ.48).

Καμία θρησκεία, καμία φιλοσοφία και καμία ηθική θεωρία του παρελθόντος δεν βρέθηκε ποτέ αντιμέτωπη με την ορατή προοπτική μιας πλανητικών διατάσεων οικολογικής κατάρρευσης ή με την πολλαπλώς επιβεβαιωμένη απειλή εκτεταμένων και μη αναστρέψιμων καταστροφών της βιόσφαιρας, όχι εξαιτίας μιας μεγάλης φυσικής καταστροφής (π.χ. ένας δορυφόρος που πλησιάζει ή πέφτει πάνω στη Γη, διαρκείς σεισμοί, μη προβλέψιμες κλιματικές αλλαγές), αλλά λόγω της άγνοιας ή, ακόμη χειρότερα, της ασύγγνωστης αμέλειας των ανθρώπων κατά τη χρήση της τεχνολογίας τους!

Τόσο η αρχαιοελληνική «φρόνησις» του Αριστοτέλη, όσο και η ηθική «κατηγορική προσταγή» του Καντ αναφέρονταν σε ατομικές πράξεις ή σε συλλογικές ανθρώπινες συμπεριφορές και όχι στη σχέση των ανθρώπων με τα «άψυχα» υλικά αντικείμενα των οικοσυστημάτων ή με τα άλλα «κατώτερα» έμβια όντα. Για τον Γιόνας, αντίθετα, οι εντυπωσιακές εξελίξεις τους δύο τελευταίους αιώνες στην τεχνοεπιστήμη και ειδικότερα οι πρωτοφανείς τεχνικές δυνατότητες που απέκτησε το ανθρώπινο είδος -από τη χειραγώγηση της ατομικής ενέργειας μέχρι τη βιοτεχνολογία και από την πληροφορική και την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι την ανθρωπογενή οικολογική-κλιματική καταστροφή- επιβάλλουν πλέον όχι μόνο τη ριζική αναθεώρηση αλλά και τη διεύρυνση της έννοιας «ηθική ευθύνη» των ανθρώπων τόσο απέναντι στη ζωή όσο και απέναντι στα γήινα πλανητικά συστήματα που επιτρέπουν σε διαφορετικές μορφές ζωής να υπάρχουν και να επιβιώνουν.

...υψηλή ευθύνη για το πλανητικό ρίσκο

Πράγματι με κριτήριο την ηθική αρχή της «ευθύνης» ο Γιόνας εξετάζει και αξιολογεί τις φυσικές, ανθρωπολογικές και επομένως ηθικο-πολιτικές επιπτώσεις της καθαρά ανθρωποκεντρικής και κοντόθωρα ωφελιμιστικής επιταγής της τεχνολογικής «προόδου για την πρόοδο». Της κυρίαρχης, μέχρι σήμερα, νεωτερικής-καπιταλιστικής αρχής που έχει οδηγήσει σε πλήρη απορρύθμιση τις ανθρώπινες κοινωνίες και επιπλέον απειλεί σοβαρά την επιβίωσή μας σε έναν κατεστραμμένο πλανήτη.

Γεγονός που υποχρέωσε τον Γιόνας να αμφισβητήσει την παραδοσιακή, θεμελιώδη και, μέχρι τότε, κοινά αποδεκτή αρχή της παραδοσιακής ηθικής, που υποστηρίζει ότι όλες οι ηθικές αξιολογήσεις της συμπεριφοράς μας δεν πρέπει ποτέ να προκύπτουν από τις πρόσκαιρες, διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής μας (ιστορικές, κοινωνικές ή και βιολογικές), αλλά μόνο από τις αφηρημένες, διαχρονικές και αιώνιες (βλ. θεόσταλτες) ηθικές αξίες. Η καινοτομία της «αρχής της ευθύνης» του Γιόνας υποστηρίζει το ακριβώς αντίθετο: το «δέον» και το «αγαθό» της ηθικής μας οφείλει πάντα να θεμελιώνεται και να αντιστοιχεί στο ανθρώπινο και βιολογικό μας «Είναι»: καμία ηθική προσταγή δεν πρέπει να παραβιάζει ή, ακόμη χειρότερα, να θέτει σε κίνδυνο ή να απειλεί την ιδιαίτερη ανθρώπινη «φύση» μας, η οποία είναι αναπόδραστα βιολογική αφού προέκυψε και υπάρχει μόνο χάρη στη βιολογική εξέλιξη του είδους μας!

Μια ομολογουμένως υπερβολικά υλιστική και επιστημονικά θεμελιωμένη ηθική αρχή που είναι διπλά σκανδαλώδης επειδή διατυπώνεται αφενός από έναν διεθνώς καταξιωμένο ερευνητή των πιο σκοτεινών θεολογικών δογμάτων και αφετέρου από έναν από τους πιο πρωτότυπους και δημιουργικούς μαθητές του Χάιντεγκερ.

Ιδού πώς διατυπώνει ο ίδιος ο Γιόνας την ηθική προσταγή της ευθύνης: «Πράττε έτσι ώστε οι συνέπειες των πράξεών σου να είναι συμβατές με τη σταθερή διατήρηση της αυθεντικής ανθρώπινης ζωής» (βλ. σελ. 56). Η ίδια αρχή αρνητικά διατυπωμένη: Πράττε έτσι ώστε οι συνέπειες των πράξεών σου να μην καταστρέφουν και να μη θέτουν σε κίνδυνο τη δυνατότητα μιας τέτοιας ζωής στο μέλλον. Πώς όμως μπορούμε να διαπιστώσουμε αν ή πότε οι πράξεις μας θέτουν σε κίνδυνο ή απειλούν κάποια μορφή ζωής;

Η μέθοδος που προκρίνει στο βιβλίο του «Η αρχή της ευθύνης» είναι η περίφημη πια «ευρετική του φόβου». Αυτή η μεθοδολογική επιλογή βασίζεται στο πολλαπλώς επιβεβαιωμένο γεγονός ότι οι άνθρωποι δίνουν πολύ μεγαλύτερη προσοχή σε ό,τι τους απειλεί σοβαρά και άρα σε ό,τι τους προκαλεί φόβο. Οπότε αντιδρούν πολύ γρηγορότερα και πιο αποτελεσματικά στο κακό από ό,τι αν αντιμετώπιζαν κάτι πιο ανώδυνο και λιγότερα επίφοβο.

Η εξήγηση αυτής της συμπεριφοράς μας, κατά τον Γιόνας, είναι ότι έτσι είμαστε πλασμένοι να αντιδρούμε από τη βιολογική μας εξέλιξη: «Γνωρίζουμε το διακύβευμα μόνο όταν γνωρίζουμε ότι κάτι διακυβεύεται». Αν έχει δίκιο ο Γιόνας, τότε η μόνη ελπίδα μας για την αντιμετώπιση της πλανητικής απορρύθμισης, που οι ίδιοι έχουμε προκαλέσει και απειλεί σοβαρά το μέλλον μας, είναι να συναισθανθούμε εγκαίρως και να φοβηθούμε αρκετά για την καταστροφή που επέρχεται.

Η ηθική της τεχνολογίας του Γιόνας στα ελληνικά

Με πολύ μεγάλη καθυστέρηση κυκλοφόρησε και στα ελληνικά αυτό το πολύ σημαντικό έργο του Χανς Γιόνας, όμως χάρη στις εκδόσεις «Αρμός» διαθέτουμε πια μια αξιοπρεπή μετάφραση αυτού του σπουδαίου φιλοσοφικού βιβλίου.

Τον άθλο της απόδοσης αυτού του απαιτητικού κειμένου ανέλαβαν η Ντίνα Σαμοθράκη και ο Θεόδωρος Στούφης, ενώ την επιστημονική επιμέλεια της ελληνικής μετάφρασης ανέλαβε ο Θεοφάνης Τάσης, ο οποίος έγραψε και τον πρόλογο στην ελληνική έκδοση.

Η ανάγνωση αυτού του σπουδαίου βιβλίου μάς επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε ανθρώπινη τεχνολογία είχε ανέκαθεν δύο όψεις: μια θετική που χτίζει πολιτισμούς και μια αρνητική που τους καταστρέφει.

Ομως σε σχέση με το παρελθόν η σημερινή ανθρώπινη τεχνολογία θέτει σε κίνδυνο όχι μόνο τους ανθρώπους, αλλά και μεγάλο μέρος της ζωής στον πλανήτη Γη. Εξ ου και η τεράστια σημασία αυτού του βιβλίου, στο οποίο ο Χανς Γιόνας αναδεικνύει την ηθικοπολιτική μας ευθύνη για τη διαχείριση της τεχνολογικής μας δύναμης.

Χάρη σε μια πρωτοποριακή εκδοτική επιλογή κυκλοφορεί στα ελληνικά, ήδη από το 2001, κι αυτό το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Γιόνας. Πρόκειται για μια ανθολογία σημαντικών άρθρων και ομιλιών του, κείμενα που επέλεξε και επιμελήθηκε ο ίδιος επειδή αντανακλούν τη βαθύτερη ενότητα της σκέψης του και από κοινού προσφέρουν στον αναγνώστη μια πολύ αντιπροσωπευτική εικόνα των πιο πρόσφατων ερευνών του.

Τα κείμενα αυτής της ανθολογίας συμπληρώνουν και διαφωτίζουν πολλές δύσκολες έννοιες που υπάρχουν στο «Η αρχή της ευθύνης» και μας προσφέρουν μια πληρέστερη και ακριβέστερη εικόνα των επιμέρους ερευνητικών ενδιαφερόντων και του πολυδιάστατου τρόπου σκέψης αυτού του πολύ μεγάλου ηθικού φιλοσόφου.

Πρωτοποριακές έρευνες που αφορούν ένα ευρύτατο φάσμα πολύ επίκαιρων θεμάτων: η αναζήτηση μιας ηθικής του παρόντος και του μέλλοντος, προβληματική των θεμάτων της νεότερης και πιο πρόσφατης εποχής, φιλοσοφία της βιολογίας και ανθρωπολογία, κριτική της τεχνοεπιστήμης και ηθική.

Αυτά είναι τα κυριότερα θέματα των κειμένων που συγκεντρώθηκαν σε αυτό τον πολύτιμο τόμο, ο οποίος μεταφράστηκε άριστα από τον Λευτέρη Αναγνώστου.

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Διευρύνοντας την ηθική μέριμνα σε μη ανθρώπινες μορφές ζωής
Η ναρκισσιστική ειδιστική προκατάληψη υπέρ του είδους μας δεν είναι καθόλου αθώα, αφού νομιμοποιεί τις μισαλλόδοξες και καταστροφικές συμπεριφορές των ανθρώπων απέναντι στα μη ανθρώπινα ζώα
Διευρύνοντας την ηθική μέριμνα σε μη ανθρώπινες μορφές ζωής
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Το επιστημονικό «ωροσκόπιο» του 2019
Πριν από μία εβδομάδα οι «Μηχανές του Νου» παρουσίασαν μερικές από τις πιο σημαντικές επιστημονικές κατακτήσεις του προηγούμενου έτους. Σήμερα, θα εστιάσουν σε ορισμένα ήδη αποφασισμένα και καταλεπτώς...
Το επιστημονικό «ωροσκόπιο» του 2019
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η αισιόδοξη προσέγγιση για το παρόν και το μέλλον μας
Αραγε είναι μονόδρομος και καταστροφική η προοπτική της σταδιακής απανθρω­ποποίησης του ανθρώπινου είδους μέσω της βιοτεχνολογικής μας ανάπλασης; Ή μήπως έχουν τελικά δίκιο οι αισιόδοξοι προπαγανδιστές μιας...
Η αισιόδοξη προσέγγιση για το παρόν και το μέλλον μας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Homo Deus: όνειρα τεχνολογικής θέωσης
Στο σημερινό άρθρο θα εξετάσουμε διάφορες εκδοχές της κυρίαρχης βιοπολιτικής προπαγάνδας για την επιβολή της δήθεν αναγκαίας και πολυπόθητης μετα-ανθρώπινης κατάστασης, όπως αυτή εκφράζεται στα βιβλία...
Homo Deus: όνειρα τεχνολογικής θέωσης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Μετα-ανθρώπινα σενάρια επιβίωσης
Κατά την όψιμη Ανθρωπόκαινο εποχή που διανύουμε, η προοδευτική απανθρωποποίησή μας προκύπτει από έναν συνδυασμό υψηλής τεχνολογίας και βιοπολιτικής ασυδοσίας. Στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, διαφορετικές...
Μετα-ανθρώπινα σενάρια επιβίωσης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Ουτοπίες και δυστοπίες της Ανθρωπόκαινου Εποχής
Οπως είδαμε στα τελευταία μας άρθρα, υπάρχουν ήδη αρκετά σαφείς ενδείξεις -αν όχι αποδείξεις- ότι βαδίζουμε ολοταχώς προς την «έκτη μαζική εξαφάνιση» του γήινου βιόκοσμου: μία πλανητικής κλίμακας καταστροφή...
Ουτοπίες και δυστοπίες της Ανθρωπόκαινου Εποχής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας