Οι διαταραχές μνήμης ως… νευρο-παθολογία

Η κυρίαρχη μέχρι σήμερα εικόνα της μνήμης ως ένα «αρχείο» εύτακτο και αμετάβλητο στον χρόνο, κάτι σαν τον σκληρό δίσκο των ψηφιακών υπολογιστών, δεν είναι μόνο παραπλανητική, αλλά και καταστροφική όταν οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα μνήμης λόγω νευρολογικών παθήσεων. Για παράδειγμα όταν για θεραπευτικούς λόγους αφαιρούνται χειρουργικά οι δομές του εγκεφάλου που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της μνήμης, όπως π.χ. ο ιππόκαμπος, οι χειρουργημένοι ασθενείς χάνουν την ικανότητα να δημιουργούν νέες αναμνήσεις. Είναι δηλαδή καταδικασμένοι να ζουν αποκλειστικά στο παρόν και στην καλύτερη περίπτωση να θυμούνται μόνο το προεγχειρητικό παρελθόν τους.

Χάρη στις πολυετείς κλινικές μελέτες των ασθενών που υποφέρουν από σοβαρές διαταραχές των μνημονικών λειτουργιών (αμνησίες) και, πιο πρόσφατα, χάρη στις νέες απεικονιστικές τεχνικές παρακολούθησης της λειτουργίας -ή μάλλον της δυσλειτουργίας- του εγκεφάλου τους, έγινε εφικτός ο ακριβής εντοπισμός και η ανατομική χαρτογράφηση των περισσότερων μνημονικών παθήσεων. Με άλλα λόγια, από τις ελλειμματικές ή τις παθολογικές λειτουργίες της μνήμης οι σύγχρονοι νευρολόγοι, νευροεπιστήμονες και γνωσιακοί ψυχολόγοι μπορούν όχι μόνο να εντοπίζουν τις εγκεφαλικές δομές που εμπλέκονται στις πιο σοβαρές μνημονικές παθήσεις, αλλά και να αντιμετωπίσουν καλύτερα από ό,τι στο παρελθόν τα συμπτώματά τους.

Ενας γενικός όρος για την περιγραφή των μόνιμων φαινομένων απώλειας μνήμης και της επινόησης ανύπαρκτων μνημών είναι η «παραμνησία» ή ψευδομνησία (pseudomemory): κάθε ατομική ή συλλογική ψευδής μνήμη μπορεί να εκδηλώνεται είτε ως αλλομνησία είτε ως ψευδομνησία. Στις «αλλομνησίες» ή μνημονικές ψευδαισθήσεις τα άτομα αναδιευθετούν τις αναμνήσεις τους ανάλογα με τη συναισθηματική τους κατάσταση, ενώ στις «ψευδομνησίες» επινοούν αναμνήσεις γεγονότων, προσώπων ή πραγμάτων που δεν υπήρξαν ποτέ.

Οι ποικίλες μνημονικές δυσλειτουργίες μπορούν να ταξινομηθούν είτε ως «υπερμνησίες», δηλαδή ως μη φυσιολογική ικανότητα αυτοβιογραφικής μνήμης που καταγράφει λεπτομερώς τα πάντα με εντυπωσιακή ακρίβεια, είτε ως «υπομνησίες», δηλαδή η παθολογική εξασθένηση της ικανότητας απομνημόνευσης που οφείλεται σε νευρολογικές παθήσεις. Υπάρχουν επίσης οι «εκμνησίες», ακραίες μορφές ψευδομνησίας στις οποίες τα άτομα που υποφέρουν μεταφέρουν ασυνείδητα τη ζωή τους σε μια προηγούμενη εποχή της ύπαρξής τους, έχοντας τη ρεαλιστικότατη ψευδαίσθηση ότι ζουν για πρώτη φορά τις παλαιότερες αναμνήσεις τους.

Σε αντίθεση με τα καθημερινά ψέματα που λέμε στους άλλους ή στον εαυτό μας, οι διάφορες παραμνησίες δεν επινοούνται συνειδητά για να εξαπατήσουν, αφού τα άτομα που τις δημιουργούν όχι μόνο πιστεύουν ακράδαντα στις ψευδομνήμες τους, αλλά είναι και τα πρώτα θύματά τους. Εξάλλου πρόκειται για ψευδείς μνήμες που συνήθως οφείλονται σε αληθινές εγκεφαλικές δυσλειτουργίες.

Πώς ο εγκεφαλος δημιουργεί ψευδείς μνήμες;

Για να μπορούμε να μαθαίνουμε και να θυμόμαστε νέες πληροφορίες πρέπει να υπάρχει διαρκής εξάλειψη πολλών πληροφοριών μέσω της λήθης, διαφορετικά ο εγκέφαλός μας δεν θα μπορούσε να λειτουργεί λόγω του χάους από τις ετερόκλητες και περιττές πληροφορίες που συσσωρεύει καθημερινά στη μνήμη του. Μια φυσιολογική μνήμη, αντίθετα, εφαρμόζει την αρχή της γνωστικής οικονομίας και της επιλεκτικής εξάλειψης των περιττών πληροφοριών. Και όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, υπάρχουν όντως -στον ιππόκαμπο και στις γειτονικές δομές του μεταιχμιακού συστήματος- τα κατάλληλα νευρωνικά κυκλώματα που καθορίζουν, κυρίως στη διάρκεια του ύπνου, το τι θα απομνημονευτεί από όλες τις πληροφορίες που δεχόμαστε. Μόνο η φυσιολογική ισορροπία μεταξύ των διεργασιών μνήμης και λήθης διασφαλίζει την καλύτερη προσαρμογή του οργανισμού μας σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα.

Πώς λοιπόν δημιουργούνται και γιατί υπάρχουν ψευδείς αναμνήσεις; Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι μολονότι είναι αδύνατο να θυμόμαστε κάτι από όταν ήμασταν 2 ετών, περίπου το 40% των ενηλίκων είναι πεπεισμένο ότι θυμάται καθαρά κάποια συμβάντα από τη βρεφική του ηλικία. Στην πραγματικότητα, όπως έδειξαν οι έρευνες του Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget) και άλλων εξελικτικών ψυχολόγων, τέτοιες ψευδείς μνήμες δημιουργούνται μόνο εκ των υστέρων εξαιτίας των συναισθημάτων και των ψυχολογικών διεργασιών που ενεργοποιούνται όταν διηγούμαστε τέτοιες φανταστικές αναμνήσεις μας, τις οποίες εν πολλοίς κατασκευάζουμε με τη βοήθεια του οικογενειακού μας περιβάλλοντος.

Γιατί όμως οι άνθρωποι είμαστε τόσο επιρρεπείς στις ψευδείς μνήμες (false memory); Τα παιδιά αναμφίβολα είναι τα πιο ευάλωτα στο ψέμα, επειδή έχουν μια αδιαμόρφωτη σκέψη και διαρκώς αναπτυσσόμενη μνήμη. Ο αποφασιστικός παράγοντας για να αποφασίσουμε αν μια παιδική ανάμνηση μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής είναι ο χρόνος ανάπτυξης του εγκεφάλου των παιδιών: μέχρι 4 ετών ο εγκέφαλός τους δεν μπορεί να διαμορφώνει σταθερές και αμετάβλητες αναμνήσεις.

Δυστυχώς, όπως επιβεβαιώνεται καθημερινά, και ως ενήλικες παραμένουν αρκετά ευάλωτοι στις ψευδείς ειδήσεις. Πάντως η συχνότητα εμφάνισης ψευδών αναμνήσεων σε υγιή άτομα αυξάνεται κατά την τρίτη ηλικία, κάτι που πιθανότατα οφείλεται στις δομικές αλλαγές που επέρχονται με την ηλικία στους κροταφικούς λοβούς και τον νεοφλοιό του εγκεφάλου.

Αυτές οι δομικές αλλαγές συμπεριλαμβάνουν τον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο φλοιό, δηλαδή τις περιοχές του εγκεφάλου που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην κωδικοποίηση και την ανάκτηση κάθε μνήμης. Πράγματι την τελευταία δεκαετία οι μελέτες αυτών των δομών μέσω της λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI) σε άτομα τρίτης ηλικίας έδειξαν σαφώς ότι οι συχνές ψευδείς μνήμες σχετίζονται άμεσα με την κατάσταση λειτουργίας των πιο ηλικιωμένων εγκεφάλων.

Πώς οι ψευδείς μνήμες γίνονται… συλλογικές;

Οταν σκεφτόμαστε τις ψευδείς μνήμες, συνήθως τις φανταζόμαστε ως αποκλειστικά ατομικά προβλήματα, μια άποψη που διαψεύδεται από το πολύ συχνά διαπιστωμένο «φαινόμενο Μαντέλα» (Mandela effect) που είναι το συχνότερο παράδειγμα μαζικής ψευδομνησίας. Ο όρος «φαινόμενο Μαντέλα» επινοήθηκε το 2009 από τη Φιόνα Μπρουμ (Fiona Broome) ως ένα παράδειγμα που περιγράφει το πολύ συχνά διαπιστωμένο γεγονός ότι οι περισσότεροι άνθρωποι υιοθετούν πρόθυμα και άκριτα μια πολύ διαδεδομένη αλλά εντελώς εσφαλμένη άποψη.

Το όνομα «φαινόμενο Μαντέλα» αναφέρεται στο αγαπημένο παράδειγμα της Φιόνα Μπρουμ, η οποία προσπάθησε να περιγράψει την εσφαλμένη άποψη που έχουν πολλοί άνθρωποι σχετικά με την ημερομηνία θανάτου του γνωστού Αφρικανού ακτιβιστή και κατόπιν προέδρου της Νότιας Αφρικής, Νέλσον Μαντέλα, ο οποίος για το 70% των ερωτηθέντων δυτικών ανθρώπων πέθανε τη δεκαετία του 1980 στη φυλακή, ενώ η πραγματική ημερομηνία που απεβίωσε ήταν στις 5 Δεκεμβρίου 2013.

Για να εξηγήσει το γιατί μια μεγάλη μάζα ανθρώπων πιστεύει πρόθυμα σε ένα συμβάν που δεν έχει συμβεί ποτέ, η Φιόνα Μπρουμ αναγκάστηκε να επικαλεστεί τα φαινόμενα απροσδιοριστίας της κβαντικής φυσικής και συγκριμένα το πολύ γνωστό παράδειγμα της «γάτας του Σρέντιγκερ», ένα φανταστικό πείραμα που επιχειρεί να αναδείξει οπτικά την αινιγματική συμπεριφορά των σωματιδίων στον μικρόκοσμο.

Το πρότεινε ο διάσημος κβαντικός φυσικός Ερβιν Σρέντιγκερ ως ένα οικείο, οπτικό παράδειγμα των σκοτεινών κβαντικών παραδόξων: μια υποθετική γάτα που βρίσκεται σε ένα ερμητικά κλειστό κουτί μαζί με ένα φιαλίδιο δηλητήριο, το οποίο μπορεί να τη σκοτώσει αν ενεργοποιηθεί από μια τυχαία υποατομική διαδικασία. Και οι παρατηρητές δεν μπορούν να γνωρίζουν αν η γάτα είναι ζωντανή ή έχει πεθάνει, μέχρι να ανοίξουν το αδιαφανές κουτί.

Η γάτα του Σρέντιγκερ είναι ένα πολύ διάσημο παράδειγμα των κβαντικών παραδόξων, που τα τελευταία χρόνια έχει χρησιμοποιηθεί συχνά για να περιγραφούν οι φαινομενικά παράδοξες γνωστικές καταστάσεις που συνήθως γεννούν οι μνημονικές θεωρίες των περισσότερων ειδικών στα μακροσκοπικά, αλλά αδιαφανή φαινόμενα της ανθρώπινης μνήμης. Ωστόσο η Μπρουμ, ως ερευνήτρια του υπερφυσικού, για να εξηγήσει αυτά τα φαινόμενα δεν στρέφεται στον εγκέφαλο, αλλά αντίθετα επικαλείται μόνο κάποιες σκοτεινές και αόριστες υπερφυσικές εξηγήσεις. Και επικαλείται το «φαινόμενο Μαντέλα» ως «απόδειξη» ότι υπάρχουν παράλληλες πραγματικότητες, καθώς και ότι το ορατό φυσικό Σύμπαν είναι μόνο μια αυθαίρετη και πολύ φτωχή προσομοίωσή τους. Ενα εμφανώς αυθαίρετο επιχείρημα που συσκοτίζει το απολύτως φυσικό φαινόμενο της ανθρώπινης παραμνησίας.

Δυστυχώς στις μέρες μας οι σκοταδιστικές εξηγήσεις και πρακτικές δεν έχουν καθόλου εξαλειφθεί: αρκεί να αναλογιστεί κανείς τις ανορθολογικές-υπερφυσικές «εξηγήσεις» που προτείνει η Μπρουμ για αυτά τα πολύ ενδιαφέροντα φυσικά φαινόμενα. Αν η ψευδοεπιστήμη κατά το παρελθόν υπήρξε ένα από τα βασικά εργαλεία εξουσίας των πιο σκοταδιστικών θεοκρατικών-κοινωνικών συστημάτων, στις σύγχρονες υπερτεχνολογικές κοινωνίες ανθεί και πολλαπλασιάζεται ανεξέλεγκτα χάρη στα νέα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Χάρη στον νέο παγκόσμιο επικοινωνιακό ιστό, το Διαδίκτυο, οι σαφώς πιο εύπεπτες ψευδοεπιστημονικές θεωρίες κυκλοφορούν ελεύθερα, δημιουργώντας αυθόρμητα διαδικτυακές κοινότητες χρηστών που, μολονότι στερούνται ειδικών γνώσεων και αυστηρών επιστημονικών κριτηρίων αξιολογήσεις, μπορούν να μοιράζονται από κοινού τις λίγες επιστημονικά έγκυρες και τις πολλές παραεπιστημονικές πληροφορίες.

Η εύκολη διάδοση του «φαινομένου Μαντέλα» στις κοινωνίες μας αποδεικνύει ότι η ανθρώπινη μνήμη -είτε ατομική είτε συλλογική- είναι μια πολύ εύπλαστη και δυναμική βιολογική και κοινωνική λειτουργία. Και οι μνήμες μας δεν διηγούνται μόνο το ποιοι είμαστε, αλλά αναπλάθουν διαρκώς τις πεποιθήσεις, τα συναισθήματα και τις κοινωνικές μας σχέσεις. Το να γνωρίζουμε τους μηχανισμούς διάδοσης των ψευδοεπιστημονικών θεωριών για την ανθρώπινη μνήμη, δεν μας εμπλουτίζει μόνο γνωστικά, αλλά αποτελεί τη βασική προϋπόθεση για τον έλεγχο της κυρίαρχης ιδεολογίας και την ασφαλή εναλλακτική οδό διαχείρισης των σύγχρονων προβλημάτων μας.