Όταν η σκέψη κινεί κομμάτια και ανοίγει δρόμους!

Το σκάκι βρίσκεται πλέον στην πρώτη γραμμή μιας τεχνολογίας που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε με επιστημονική φαντασία: των διεπαφών εγκεφάλου–υπολογιστή. Πρόκειται για συστήματα που καταγράφουν την εγκεφαλική δραστηριότητα και τη μετατρέπουν σε εντολές προς έναν υπολογιστή, ένα αναπηρικό αμαξίδιο ή μια ρομποτική συσκευή. Η Διεθνής Σκακιστική Ομοσπονδία (FIDE) ανακοίνωσε ότι στις 11 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε στο Κινεζικό Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ, στη Σεντζέν, ειδικό συμπόσιο για τις κλινικές εφαρμογές αυτής της τεχνολογίας. Στη συνάντηση συμμετείχαν νευρολόγοι, γιατροί, ερευνητές, κινεζικές εταιρείες και εκπρόσωποι της FIDE, ανάμεσά τους η πρώην παγκόσμια πρωταθλήτρια γυναικών Ζου Τσεν.

Το σημαντικό νέο δεν είναι απλώς ότι άνθρωποι μπορούν να μετακινούν σκακιστικά κομμάτια μέσω εγκεφαλικών σημάτων. Αυτό έχει ήδη συμβεί. Το 2024 ο τετραπληγικός Αμερικανός Νόλαντ Άρμπο έπαιξε διαδικτυακό σκάκι ελέγχοντας τον κέρσορα στην οθόνη μέσω εμφυτεύματος της Neuralink. Τον Σεπτέμβριο του 2025 έπαιξε δημόσια παρτίδα εναντίον της Σουηδής τιτλούχου σκακίστριας Άννας Κράμλινγκ. Είχε πέντε λεπτά έναντι τριών της αντιπάλου του και έχασε από χρόνο στην 32η κίνηση. Το εμφύτευμα δεν διάβαζε τη σκακιστική σκέψη του ούτε γνώριζε ποια κίνηση είχε επιλέξει, αλλά κατέγραφε νευρωνικά σήματα που σχετίζονταν με την πρόθεσή του να μετακινήσει τον κέρσορα. Ο Άρμπο αποφάσιζε μόνος του τη σκακιστική κίνηση και στη συνέχεια οδηγούσε νοητικά τον κέρσορα στο κομμάτι και στο τετράγωνο προορισμού.

Είχαν προηγηθεί και μη επεμβατικά πειράματα. Το 2019 δημοσιεύθηκε επιστημονική εργασία στην οποία έξι εθελοντές, χωρισμένοι σε τρία ζευγάρια, ολοκλήρωσαν διαδικτυακές παρτίδες κανονικού σκακιού χρησιμοποιώντας ηλεκτροεγκεφαλογράφημα. Η μέση ακρίβεια των επιλογών έφτασε περίπου το 96%. Η νέα εξέλιξη είναι ότι το σκάκι εξετάζεται πλέον όχι μόνο ως εντυπωσιακή επίδειξη, αλλά και ως πιθανό εργαλείο επιστημονικής και κλινικής αξιολόγησης. Μια σκακιστική παρτίδα επιτρέπει στους ερευνητές να καταγράφουν πόσο χρόνο χρειάζεται ο χρήστης για να εκτελέσει μια κίνηση, πόσο συχνά επιλέγει λάθος κομμάτι ή τετράγωνο, πότε κουράζεται και πόσο δυσκολότερη γίνεται η σκέψη όταν πρέπει ταυτόχρονα να ελέγχει τη διεπαφή εγκεφάλου–υπολογιστή.

Οι διοργανωτές προανήγγειλαν κλινικές δοκιμές, οι οποίες θα πραγματοποιηθούν σε περισσότερα νοσοκομεία και ερευνητικά κέντρα, σε συνεργασία με εταιρείες του κλάδου. Δεν έχουν όμως ακόμη ανακοινωθεί συγκεκριμένο πρωτόκολλο, αριθμός ασθενών ή επιστημονικά αποτελέσματα. Συνεπώς, βρισκόμαστε μπροστά σε μια σημαντική ερευνητική κατεύθυνση, όχι ακόμη σε μια αποδεδειγμένη θεραπευτική επανάσταση. Το σκάκι δεν θεραπεύει την παράλυση. Μπορεί όμως να γίνει ένα εξαιρετικά απαιτητικό και ακριβές πεδίο δοκιμών για τεχνολογίες που επιχειρούν να προσφέρουν ή να αποκαταστήσουν σε ανθρώπους με βαριές κινητικές αναπηρίες κάτι πολύ ουσιαστικό: τη δυνατότητα να ενεργούν αυτόνομα.

*Διεθνής εκπαιδευτής, διεθνής διαιτητής