Παγκόσμια Ημέρα AIDS σήμερα και η Ευρώπη είναι η μόνη περιοχή στον κόσμο όπου, σύμφωνα με την έκθεση του UNAIDS για το 2023, περισσότεροι άνθρωποι πέθαναν από τον ιό το 2022 σε σύγκριση με το 2010. Μεγάλο μέρος αυτών των θανάτων σημειώνεται στη Ρωσία και την Ουκρανία, τις δύο χώρες που βρίσκονται σε πόλεμο και οι οποίες είχαν ήδη το υψηλότερο ποσοστό HIV στην Ευρώπη και πριν από το 2010.
Ωστόσο, ακόμη και η Δυτική και η Κεντρική Ευρώπη δεν καταφέρνουν να επιτύχουν τους στόχους τους. Συνολικά στην Ε.Ε. και στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, οι θάνατοι που σχετίζονται με τον HIV μειώθηκαν από 4.300 το 2010 σε 2.300 το 2025 – νούμερα τα οποία απέχουν πάντως πάνω από πέντε φορές από τον στόχο για το 2030. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν πως οι θάνατοι στην Ευρώπη έχουν τη μεγαλύτερη αύξηση μεν, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαστε η περιοχή με τον υψηλότερο απόλυτο αριθμό θανάτων. Ωστόσο, η ανοδική τάση είναι ανησυχητική.
Τα ποσοστά διάγνωσης του HIV παρουσίασαν μεγάλες διαφορές μεταξύ των χωρών της ευρωπαϊκής περιφέρειας του ΠΟΥ το 2023. Τα υψηλότερα ποσοστά ανά 100.000 κατοίκους (> 15,0) παρατηρήθηκαν στη Ρωσία (37,9), την Ουκρανία (31,7), τη Μολδαβία (27,0), τη Μάλτα (21,0), το Καζακστάν (20,6), την Αρμενία (18,0) και την Κύπρο (17,6). Τα χαμηλότερα ποσοστά (< 3,0 και κάτω) αναφέρθηκαν στη Σουηδία (2,9), τη Σλοβακία (2,6), την Κροατία (2,5), την Ουγγαρία (2,4), τη Βόρεια Μακεδονία (2,4), τη Σερβία (2,2). Τα νούμερα αυτά δεν αποτυπώνουν όλη την πραγματικότητα. Για παράδειγμα στη Ρουμανία, χώρα που αντιμετωπίζει σημαντικό πρόβλημα, 16.000 ασθενείς έχουν διαγνωστεί με HIV/AIDS και υποβάλλονται επί του παρόντος σε θεραπεία. Ωστόσο, υπάρχει δεδομένη υποδιάγνωση και ο πραγματικός αριθμός των ασθενών είναι σίγουρα υψηλότερος, σύμφωνα με τους Ρουμάνους γιατρούς.
Προφύλαξη
Ενώ η επιστημονική έρευνα στην Ευρώπη προοδεύει σε εντυπωσιακό βαθμό και παρότι στη μεγάλη εικόνα υπάρχουν λόγοι αισιοδοξίας (βελτιστοποίηση της αντιρετροϊκής αγωγής, εφαρμογή της προφύλαξης πριν από την έκθεση κ.ά.), η διεθνής γεωπολιτική συνθήκη και οι διεθνείς περικοπές χρηματοδότησης από προγράμματα όπως τα USAID, PEPFAR και εθνικούς προϋπολογισμούς απειλούν τις υπηρεσίες HIV παγκοσμίως. Σύμφωνα με εκτίμηση της UNAIDS (Κοινό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για τον HIV, 2025), οι πρόσφατες περικοπές ενδέχεται να αναιρέσουν δεκαετίες προόδου. «Η γενική μετατόπιση των πολιτικών τάσεων στην Ευρώπη σημαίνει ότι δίνεται λιγότερη προσοχή στον HIV. Η Ευρώπη έχει επίσης μειώσει τα κονδύλια για την πρόσβαση σε αντιρετροϊκή θεραπεία και τη διατήρηση της φροντίδας», επισημαίνει η Mαρία Βελάσκο, πρόεδρος της Ομάδας Μελέτης του AIDS της Ισπανικής Εταιρείας Λοιμωδών Νοσημάτων και Κλινικής Μικροβιολογίας (GeSIDA).
Μοντέλο πρόβλεψης εκτιμά ότι μείωση κατά 24% της διεθνούς χρηματοδότησης και διακοπή της υποστήριξης της προληπτικής θεραπείας PEPFAR θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε 4,43-10,75 εκατομμύρια νέες λοιμώξεις και 0,77-2,93 εκατομμύρια θανάτους που σχετίζονται με HIV την περίοδο 2025-2030, σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Αν και η προσοχή εστιάζεται κυρίως στην Αφρική, οι συνέπειες είναι ήδη ορατές στην Ανατολική Ευρώπη (ειδικά σε χώρες όπως η Ρουμανία, η Πολωνία, η Ουκρανία και βέβαια η Ρωσία). Χώρες όπως η Ελλάδα, όπου το σύστημα Υγείας βρίσκεται υπό πίεση, δεν εξαιρούνται από τον αντίκτυπο.
Η δρ Παναγιώτα Λουρίδα, παθολόγος-λοιμωξιολόγος, διευθύντρια ΕΣΥ στο Νοσοκομείο «Ευαγγελισμός», επισημαίνει: «Στην Ελλάδα θα βρεθούμε αντιμέτωποι με αυξημένα ποσοστά νέων λοιμώξεων -πολλές από αυτές αδιάγνωστες και χωρίς θεραπεία- μεταξύ ανθρώπων που προσπαθούν να φτάσουν στην Ευρώπη. Πρόκειται για έναν επικίνδυνο συνδυασμό από μειωμένους προϋπολογισμούς για διάγνωση και θεραπεία στις χώρες προέλευσης, ταυτόχρονα με περικοπές στη χρηματοδότηση ελληνικών ΜΚΟ που εργάζονται με μετανάστες. Οι περικοπές αυτές θα επηρεάσουν άμεσα όλες τις χώρες, όχι μόνο όσες υποστηρίζονται από το PEPFAR».
Η ίδια μαζί με τον δρα Κωνσταντίνο Πρωτοπαπά, παθολόγο και επιστημονικό συνεργάτη στο Νοσοκομείο «Αττικόν», δύο κορυφαίοι Ελληνες λοιμωξιολόγοι που εργάζονται καθημερινά στην πρώτη γραμμή της φροντίδας HIV, συμμετείχαν στο πρόσφατο ευρωπαϊκό συνέδριο της European AIDS Clinical Society (EACS) στο Παρίσι, παρουσιάζοντας τις προκλήσεις και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα. Μας δίνουν την προσωπική τους εμπειρία για το πώς εξελίσσονται η πρόληψη και η φροντίδα του ιού στην Ελλάδα.
Χαμένες ευκαιρίες
Σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα ελληνικά δεδομένα, το 53,7% των νέων διαγνώσεων HIV στην Ελλάδα αφορά late presenters (δηλαδή διαγιγνώσκονται σε στάδιο ανοσοκαταστολής ή με κλινικά συμπτώματα), ποσοστό συγκρίσιμο με αυτό της Ευρώπης. Αυτό είναι το βασικότερο πρόβλημα σήμερα σε Ελλάδα και Ευρώπη. Το 52% των περιστατικών που καταγράφηκαν το πρώτο δεκάμηνο του 2025 διαγνώστηκε καθυστερημένα, με τα υψηλότερα ποσοστά καθυστερημένης διάγνωσης να καταγράφονται στις γυναίκες, στα ετεροφυλόφιλα άτομα, στα άτομα ηλικίας 50+ ετών και στα άτομα αλλοδαπής εθνικότητας.
Χωρίς φόβο, χωρίς ντροπή, χωρίς ταμπέλες.
Οι πληθυσμοί μεταναστών αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες
● Το 38,4% των 650 νέων διαγνώσεων το 2024 αφορά άτομα μη ελληνικής καταγωγής (κυρίως από την υποσαχάρια Αφρική, ακολουθούμενη από την Κεντρική/Ανατολική Ευρώπη).
● Οπως στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι πληθυσμοί μεταναστών αντιμετωπίζουν πρόσθετες δυσκολίες στην έγκαιρη διάγνωση και πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες HIV. Το 55% των μεταναστών που διαγιγνώσκονται με HIV είναι late presenters – ποσοστό υψηλότερο από αυτό του γενικού πληθυσμού στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Υπάρχουν σημαντικές καθυστερήσεις στη διασύνδεση μεταναστών μετά τη διάγνωση με εξειδικευμένες μονάδες HIV, ιδιαίτερα από δομές υποδοχής προσφύγων στα νησιά.
● Το ελληνικό σύστημα Υγείας πάσχει από χρόνια έλλειψη υποστηρικτικών υπηρεσιών, όπως διερμηνεία και κοινωνική φροντίδα, κάτι που περιπλέκει περαιτέρω την επικοινωνία των μεταναστών με το σύστημα.
● Η Ελλάδα είναι μεταξύ των χωρών που παραδοσιακά παρέχουν δωρεάν αντιρετροϊκή θεραπεία σε όλους, ακόμη και σε άτομα χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα. Ωστόσο, πολλοί βρίσκονται πλέον σε «γκρίζα ζώνη»: η πρόσβασή τους στο σύστημα Υγείας ανακαλείται μετά την απόρριψη της αίτησης ασύλου. Αυτό καθιστά σχεδόν αδύνατη τη συνολική φροντίδα – οι γιατροί μπορούν να συνταγογραφήσουν αντιρετροϊκά φάρμακα, αλλά όχι συμπληρωματικές θεραπείες (αντιβιοτικά, εμβόλια, αγωγή για ευκαιριακές λοιμώξεις κ.λπ.). Οι πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές που προβλέπουν σύλληψη και απέλαση ατόμων των οποίων απορρίφθηκε το αίτημα ασύλου ή η άδεια παραμονής δημιουργούν πρόσθετα εμπόδια πρόσβασης στην υγειονομική περίθαλψη
Το στίγμα στη δημόσια Υγεία
● Πρόσφατα στοιχεία του ECDC αναδεικνύουν ότι το στίγμα στις δομές Υγείας παραμένει μείζον εμπόδιο σε όλη την Ευρώπη, και η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση.
● Συμπληρωματικά, έρευνα κοινής γνώμης δείχνει ότι η γνώση του κοινού για τον ιό στην Ελλάδα παραμένει ανησυχητικά ελλιπής.
Μεγάλα τμήματα του πληθυσμού (αλλά και μη ειδικοί ιατροί) αγνοούν την έννοια του U=U (Undetectable=Untransmittable, κάποιος είναι θετικός στο ιό, αλλά με μη ανιχνεύσιμο φορτίο, το οποίο συνεπάγεται ότι το άτομο δεν μεταδίδει τον ιό, ούτε με απροφύλακτη σεξουαλική επαφή σε κανέναν ερωτικό σύντροφο) και συνεχίζουν να διατηρούν λανθασμένες αντιλήψεις για τη μετάδοση του ιού, οδηγώντας σε κοινωνική απομόνωση και διακρίσεις εις βάρος των ανθρώπων που ζουν με HIV. Το 63% στην Ελλάδα αρνείται να δεχθεί την παραπάνω επιστημονική αλήθεια.
Οπως υπογραμμίζει ο Κωνσταντίνος Πρωτοπαπάς: «Η αντιμετώπιση του στίγματος στην Ελλάδα απαιτεί συνεχή επένδυση στην εκπαίδευση επαγγελματιών Υγείας, εθνικές εκστρατείες ενημέρωσης και ενσωμάτωση τεκμηριωμένης γνώσης για τον HIV στην επίσημη επικοινωνία για την Υγεία. Χωρίς τέτοιες προσπάθειες, τα οφέλη των βιοϊατρικών εξελίξεων στην πρόληψη και θεραπεία του HIV θα παραμείνουν ανεκμετάλλευτα».
Σημειώνεται ότι ένας στους δύο Ελληνες θεωρεί πως είναι ενημερωμένος για τον HIV, όμως ένας στους τρεις πιστεύει ότι τα άτομα που ζουν με HIV αποτελούν «κίνδυνο για την κοινωνία»! Σύμφωνα με την ίδια έρευνα κοινής γνώμης (2021), πάνω από ένας στους τέσσερις (20-25%) δεν θα ήθελε φιλίες ή να καθίσει δίπλα τους, το 68% δεν θα σύναπτε κάποια σχέση μαζί τους.
95-95-95
Ο στόχος που μπήκε από το UNAIDS με την κωδική ονομασία 95-95-95 εδώ και χρόνια είναι απλός. Αν έχεις έναν πληθυσμό που κατά 100% είναι θετικοί στον ιό, το 95% να γνωρίζει κατ’ αρχήν τη διάγνωση.
Από αυτούς τουλάχιστον το 95% να έχει πρόσβαση και να παίρνει θεραπεία. Και από αυτούς που παίρνουν θεραπεία το 95% τουλάχιστον να έχει πετύχει ιολογική καταστολή. Δηλαδή όταν του κάνεις εξέταση PCR στο αίμα, να μην ανιχνεύεται ιός. Μη ανίχνευση σημαίνει μη μετάδοση. Αρα μείωση της επιδημίας με τάση εξάλειψης.
Στην Ιρλανδία για παράδειγμα, όπου φέτος σημειώθηκε μείωση κατά 21% των νέων διαγνώσεων σε σύγκριση με πέρσι, διαπιστώθηκαν πολύ υψηλά επίπεδα κάλυψης της θεραπείας του HIV (το 98% των ατόμων που λαμβάνουν φροντίδα βρίσκεται σε θεραπεία) και, ομοίως, πολύ υψηλά επίπεδα καταστολής του ιού (το 98% των ατόμων που βρίσκονται σε θεραπεία).
Το 2024 καταγράφηκαν 1,3 εκατ. νέες μολύνσεις
Χθες ολοκληρώθηκε στην Αθήνα το ετήσιο συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Αντιμετώπισης του AIDS (ΕΕΜΑΑ). Κωδικοποιούμε τα βασικά συμπεράσματα:
● Το 2024, 40,8 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν με HIV παγκοσμίως, 630.000 άνθρωποι απεβίωσαν με HIV-συνδεόμενα νοσήματα και είχαμε 1,3 εκατ. νέες μολύνσεις, αρκετά μακριά από τον στόχο των 370.000 ή λιγότερων νέων λοιμώξεων.
● Στην Ελλάδα εμφανίζεται πλέον σταθεροποίηση του αριθμού των νέων διαγνώσεων, εξακολουθεί όμως να αποτελεί πρόβλημα η καθυστερημένη διάγνωση.
● Σύμφωνα με την καταγραφή του ΕΟΔΥ, έως και τις 31 Οκτωβρίου 2025, έχουν διαγνωστεί και καταγραφεί 21.815 περιστατικά HIV λοίμωξης, εκ των οποίων τα 4.795 έχουν εκδηλώσει AIDS και τα 3.721 έχουν αποβιώσει. Εντός του 2025, έλαβαν αντιρετροϊκή αγωγή 11.549 άτομα με HIV λοίμωξη.
● Οσον αφορά τους στόχους 95-95-95 στην Ελλάδα το 2024, βρισκόμαστε κοντά στον πρώτο στόχο της διάγνωσης, καθώς έχει διαγνωστεί το 91% των ατόμων που εκτιμάται ότι ζουν με HIV. Ωστόσο, όσον αφορά τον δεύτερο στόχο της λήψης αντιρετροϊκής θεραπείας, η Ελλάδα απέχει περισσότερο από 10% (73% των διαγνωσμένων που ζούσαν με HIV στην Ελλάδα λάμβανε θεραπεία το 2024). Ο τρίτος στόχος, που αφορά την επίτευξη ιικής καταστολής στα άτομα που λαμβάνουν αγωγή, έχει προσεγγιστεί σε σημαντικό βαθμό (94%).
● Η σημαντικότερη εξέλιξη για τον HIV στη χώρα μας τη φετινή χρονιά ήταν η διάθεση της θεραπείας PrEP, η οποία ξεκίνησε στις 19 Μαΐου 2025, έπειτα από μακρά περίοδο αναμονής.
● Η περιορισμένη εξοικείωση μη ειδικών επαγγελματιών Υγείας με την PrEP μειώνει τη διάχυση της πληροφόρησης, ενώ η απουσία στοχευμένης ενημέρωσης συμβάλλει στη χαμηλή υιοθέτηση από κοινότητες όπως οι σεξεργάτες/τριες και τα άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ουσιών. Η περαιτέρω επέκταση της διάθεσης στα φαρμακεία της κοινότητας σε όλη τη χώρα και η ενσωμάτωσή της στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για τη βελτίωση της πρόσβασης το επόμενο διάστημα.
Παρά την ανησυχητική εικόνα που σκιαγραφούν τα δεδομένα, το μήνυμα της σημερινής ημέρας δεν είναι -και δεν πρέπει να είναι- μοιρολατρικό. Η επιστήμη έχει ήδη προσφέρει όσα χρειάζονται για να μειωθούν οι νέες λοιμώξεις, να σωθούν ζωές και να μειωθεί αν όχι να εξαλειφθεί το στίγμα:
Τεχνολογία
Η ιατρική μοιάζει να έχει ήδη κάνει το δύσκολο μέρος: U=U, αποτελεσματική θεραπεία, PrEP, σύγχρονα αντιρετροϊκά, τεχνολογία που πριν από 20 χρόνια φαινόταν μακρινή. Οι γιατροί αγωνιούν να μη χαθούν τα κεκτημένα της προόδου. Αυτό που δεν έχει γίνει -ειδικά στη χώρα μας- μοιάζει πιο εφικτό: υιοθέτηση opt-out testing (ένταξη του τεστ στον έλεγχο ρουτίνας χωρίς ξεχωριστή διαδικασία συναίνεσης), απελευθέρωση του ελέγχου από τα νοσοκομεία και μεταφορά του στην κοινότητα, εκπαίδευση επαγγελματιών Υγείας που ακόμη σήμερα διστάζουν να προτείνουν ένα τεστ, αποτελεσματικότερες καμπάνιες ενημέρωσης. Και βέβαια απενοχοποίηση της εξέτασης· να γίνει αυτονόητο ότι κάθε σεξουαλικά ενεργό άτομο πρέπει να εξετάζεται προληπτικά.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Francisco Sánchez Becerril, Andrea Muñoz (El Confidencial-Ισπανία), Marina Kelava (H-Alter.org-Κροατία), Alina Neagu (HotNews-Ρουμανία)
