Στο ζήτημα της υποδοχής και της προστασίας τρανς προσφύγων και μεταναστών, η Ελλάδα και η Ιταλία, όπως το δείχνει το παράδειγμα της Μπολόνιας, μια από τις πιο ανοιχτές πόλεις της Ιταλίας απέναντι στην τρανς κοινότητα, ακολουθούν τα τελευταία χρόνια αντιδιαμετρικά αντίθετες πορείες,
Ο πρώτος ξενώνας της Μπολόνιας για τρανς πρόσφυγες και μετανάστες, η Casa Caterina (Οικία Κατερίνα) άνοιξε το 2018. Σήμερα στην πόλη λειτουργούν επτά τέτοιοι ξενώνες που έχουν πάρει το όνομά τους από φεμινίστριες και ακτιβίστριες του ΛΟΑΤΚΙ κιινήματος – Οικία Σίλβια Ριβέρα (από την ριζοσπάστρια τρανς αγωνίστρια της Νέας Υόρκης), Οικία Μαριέλι Φράνκο (από τη Βραζιλιάνα ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοτική σύμβουλο του Ρίο ντε Τζανέιρο που δολοφονήθηκε με πυροβολισμό μετά από ομιλία της), Oικία μπελ χουκς (με μικρά τα αρχικά, σύμφωνα με την επιθυμία της για κατάργηση των κεφαλαίων, από τη φεμινίστρια καθηγήτρια και κριτικό του συστήματος της λευκής ρατσιστικής, καπιταλιστικής πατριαρχίας).
Περίπου 30 άτομα φιλοξενούνται σήμερα σ ‘αυτούς τους ξενώνες της Μπολόνιας, που αποτελούν μέρος του συστήματος Υποδοχής του ιταλικού υπουργείου Εσωτερικών, αντίστοιχο της δικής μας Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου. Όπως εξηγεί στο γαλλικό Voxeurop η Αντονέλα Τσικαρέλι, συντονίστρια του τμήματος Κοινωνίας και Δικαιωμάτων στο CIDAS, συνεταιριστικό Δίκτυο Παροχής Υπηρεσιών σε ευάλωτες ομάδες, το υπουργείο συνεργάζεται με τις τοπικές αρχές που έχουν επιλέξει να συμμετέχουν στο έργο σε συνεργασία με φορείς και επαγγελματίες που παρέχουν νομικές συμβουλές, επαγγελματική συμβουλευτική και εκπαίδευση, αναζήτηση εργασίας και μαθήματα γλωσσών για άτομα που ζητούν άσυλο ή έχουν άδεια διαμονής.
Στους ξενώνες εργάζεται επίσης άτομο που ανήκει στην κοινωνική ομάδα των δικαιούχων, που επιτρέπει να δημιουργηθούν πιο άμεσες σχέσεις εμπιστοσύνης και να αντιμετωπιστούν ζητήματα όπως η ιατρικοποίηση της ταυτότητας φύλου και η παροχή σεξουαλικής εργασίας με μη επικριτικό τρόπο. Η δημιουργία της θέσης προέκυψε από τη μακροχρόνια συνεργασία με το Κίνημα Τρανς Ταυτότητα (Movimento identità trans – ΜΙΤ), την παλαιότερη ΛΟΑΤΚΙ οργάνωση της Ιταλίας, που ιδρύθηκε στη Μπολόνια το 1979. Το ΜΙΤ παρέχει συμβουλευτική για την σωματική, την ψυχική και την κοινωνική υγεία των τρανς ατόμων σε συνεργασία με το τοπικό νοσοκομείο και την τοπική υγειονομική αρχή.
Σύμφωνα με την Τσικαρέλι, δημιουργείται «ένας χώρος συνάντησης των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων που μπορούν να δημιουργήσουν ένα κοινωνικό δίκτυο, έτσι ώστε όσοι βρίσκονται στο καταφύγει να μπορού να συζητούν για τις εμπειρίες τους με άλλα τρανς άτομα ή με μη δυαδικά άτομα ή με άτομα με διαφορετικά χαρακτηριστικά και έκφραση φύλου».
Οπως σημειώνει η Ανίτα Γκαριμπάλντε ντα Σίλβα, συντονίστρια του ΜΙΤ, η οργάνωση δημιουργήθηκε όταν «για πρώτη φορά στην Ιταλία μια ομάδα τρανς ατόμων μίλησε με πολιτικό, δημόσιο και συγκροτημένο τρόπο – η μεγαλύτερη αλλαγή από τότε ήταν η μετάβαση από την απλή επιβίωση στη δυνατότητα να φανταστούμε δικαιώματα, υγεία και αξιοπρέπεια».
Το 1995 η Μαρσέλα Ντι Φόλκο, υποψήφια στις δημοτικές εκλογές της Μπολόνια, έγινε το πρώτο τρανς άτομο που εκλέχτηκε δημοτική σύμβουλος στην Ιταλία. Σήμερα, στο δημοτικό συμβούλιο της πόλης συμμετέχει άλλο ένα μέλος του ΜΙΤ, η Πορπόρα Μαρκασιάνο.
«Με την πάροδο των ετών, η Μπολόνια έχει αναγνωρίσει τον πολιτικό και κοινωνικό ρόλο του τρανς κινήματος», επισημαίνει η Ανίτα Γκαριμπάλντι ντα Σίλβα. «Η προσοχή που δείχνουν οι τοπικοί θεσμοί, τα κοινά έργα και η ένταξη στο κοινωνικό δίκτυο και στο δίκτυο υγείας έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον που επιτρέπει στην τρανς και ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα να ζήσει σε ένα περιβάλλον περισσότερο προστατευμένο σε σχέση με άλλες πόλεις. Φυσικά, εξακολουθούν να υπάρχουν κρίσιμα ζητήματα, αλλά σε σύγκριση με την εποχή της Μαρσέλα ντι Φόλκο, η εικόνα είναι ριζικά διαφορετική- σήμερα, τα τρανς άτομα μπορούν να βασίζονται σε υπηρεσίες, κατανόηση, γνώση και κοινοτικούς χώρους που δεν υπήρχαν».
Φυσικά δεν έχουν λυθεί τα προβλήματα. Οι τρανσφοβικές διακρίσεις εξακολουθούν, η πρόσβαση στην αγορά εργασίας παραμένει δύσκολη, η επισφάλεια πλήττει ιδιαίτερα τα τρανς άτομα.
Ωστόσο, το σύστημα υποδοχής τρανς προσφύγων και μεταναστών στη Μπολόνια έχει γίνει εθνικό σημείο αναφοράς και το παράδειγμα το ακολουθούν και άλλες ιταλικές πόλεις. «Από πολιτική άποψη, αυτό που κάνουμε είναι θεμελιώδες. Πιστεύω ότι ήταν απαραίτητο να κάνουμε ορατούς τους ΛΟΑΤΚΙ που ζητούν άσυλο, επειδή πολύ συχνά μένουν αόρατοι. Πιστεύω ότι στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτοδιάθεσης, είναι ουσιώδης πολιτική πρακτική απελευθέρωσης να έχεις έναν χώρο όπου μπορείς να βγεις και να ζήσεις ελεύθερα την ταυτότητα φύλου και τον σεξουαλικό σου προσανατολισμό», υπογραμμίζει η Τσικαρέλι.
Και στην Ισπανία υπάρχει δραστηριοποίηση οργανώσεων και φορέων του ΛΟΑΣΤΚΙ κινήματος που συνεργάζονται με κρατικούς φορείς για την υποστήριξη ΛΟΑΤΚΙ ατόμων που φτάνουν στη χώρα για να ζητήσουν άσυλο, σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, την ευαισθητοποίηση, την ταυτοποίηση και άλλους τομείς.
Ωστόσο, στην Ελλάδα η προστασία και η υποδοχή ΛΟΑΤΚΙ ατόμων που ζητούν άσυλο σε επίπεδο επίσημων φορέων που περνούν από το κρατικό σύστημα υποδοχής βρίσκεται σήμερα σε μηδενικό επίπεδο. Τρία χρόνια μετά τη δέσμευση του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου ότι θα θέσει σε εφαρμογή το πρόγραμμα Stirixis, που προέβλεπε τη δημιουργία 500 θέσεων φιλοξενίας σε διαμερίσματα για πολύ ευάλωτα πρόσωπα, το πρόγραμμα παραμένει κενό γράμμα. Η πρόσφατη επικαιροποιημένη έκθεση της οργάνωσης Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (Refugee Support Aegean – RSA) υπογραμμίζει την έλλειψη εναλλακτικών δομών υποδοχής για ανθρώπους με ιδιαίτερες ανάγκες προστασίας. «Η απουσία εναλλακτικών μορφών στέγασης συνεπάγεται μεταχείριση των ατόμων αυτών, π.χ. επιζωσών/ώντων βασανιστηρίων ή βίας, η οποία δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί ουσιωδώς από τις γενικές συνθήκες που επικρατούν στα καμπ», επισημαίνει η έκθεση. Και σημειώνει ότι «το σημερινό μοντέλο υποδοχής δεν καλύπτει τις ελάχιστες προδιαγραφές που θέτει η νομοθεσία και δεν ανταποκρίνεται, τελικά, στον σκοπό του: την προστασία και την αξιοπρεπή διαβίωση των ανθρώπων που φτάνουν στην Ελλάδα για να ζητήσουν άσυλο».
Σύμφωνα με ανθρώπους που γνωρίζουν το πεδίο της προστασίας των προσφύγων στην Ελλάδα, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα δεν περιλαμβάνονται στις ευάλωτες ομάδες και δεν δικαιούνται ειδικές συνθήκες υποδοχής, εκτός εάν πληρούν προϋποθέσεις όπως να έχουν υποστεί σεξουαλική επίθεση, βιασμό, έμφυλη βία ή ψυχολογική κακοποίηση. Στα κέντρα πρώτης υποδοχής των νησιών, εάν τα άτομα εκφράσουν φόβο ή ανασφάλεια, παρέχεται η δυνατότητα να φιλοξενηθούν σε ξεχωριστό κοντέινερ ή σε περιοχή του καταυλισμού που βρίσκεται πιο κοντά στο προσωπικό ασφαλείας και εποπτεύεται καλύτερα. Φυσικά, σε περιόδους όπου παρατηρείται υπερσυνωστισμός στις δομές, η παροχή και αυτής της ελάχιστης προστασίας γίνεται πολύ πιο δύσκολα.
Για τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα που ζητούν άσυλο και ζουν στην ενδοχώρα, η κατάσταση χαρακτηρίζεται «πραγματικά δύσκολη και σκληρή». Μέχρι πέρσι, υπήρχαν ορισμένες οργανώσεις που λειτουργούσαν ξενώνες για ΛΟΑΤΚΙ άτομα, ωστόσο αυτό δεν είναι πλέον εφικτό λόγω των ραγδαίων και αιφνίδιων περικοπών στη χρηματοδότηση που δινόταν από το πρόγραμμα εξωτερικής βοήθειας των ΗΠΑ, το γνωστό USAID, στα προγράμματα που υποστήριζε η Υπατη Αρμοστεία. Στο τέλος του 2025 δεν ήταν γνωστό κανένα πρόγραμμα στέγασης σε ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες από καμία οργάνωση, ούτε ήταν γνωστή η λειτουργία προγράμματος υποστήριξης ψυχικής υγείας προσαρμοσμένο σε ΛΟΑΤΚΙ άτομα που ζητούν άσυλο. Τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες συμβουλευτικής για εύρεση εργαίσας ή για ζητήματα ψυχικής υγείας που παρέχονται ευρύτερα για όσους ζητούν άσυλο ή για τους αναγνωρισμένους πρόσφυγες, ανεξάρτητα από σεξουαλικό προσανατολισμό και ταυτότητα, χαρακτηριστικά και έκφραση φύλου.
Αιτήσεις ασύλου για ΛΟΑΤΚΙ άτομα
Ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου μπορούν να αποτελέσουν λόγο διεθνούς προστασίας για άτομα που προέρχονται από χώρες όπου ποινικοποιείται ο σεξουαλικός προσανατολισμός ή η ταυτότητα φύλου και υπάρχει υψηλός κίνδυνος δίωξης ή διακρίσεων. Η Υπατη Αρμοστεία έχει εκδώσει αναλυτικές κατευθυντήριες οδηγίες για τη συνέντευξη όσων ζητούν άσυλο, που έχουν χρησιμοποιηθεί στις εκπαιδεύσεις των χειριστών που κάνουν τη συνέντευξη (https://tinyurl.com/4n6naxxm). Σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα θεωρούνται ειδική κοινωνική ομάδα και προστατεύονται από διώξεις, φόβο διώξεων κ.λπ. Στην Ελλάδα υπάρχει νομολογία για την παροχή διεθνούς προστασίας σε ΛΟΑΤΚΙ άτομα, αν και συνηθισμένος λόγος απόρριψης της αίτησης είναι η έλλειψη αξιοπιστίας και η θεωρούμενη κατάχρηση της αίτησης. Οι συνεντεύξεις ασύλου των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων θεωρούνται ιδιαιτέρως δύσκολες και απαιτούν ευαίσθητους και έμπειρους χειριστές, χρόνο και προσοχή. Κι αυτό διότι τα άτομα μπορεί να φέρουν ψυχικό τραύμα λόγω βίας, κοινωνικής περιθωριοποίησης, ντροπής και στιγματισμού, ενώ θα πρέπει αν είναι έτοιμα να αντιμετωπίσουν τα δικά τους στερεότυπα.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: Voxeurop – Γαλλία (Fransesca Barca), El Confidencial-Ισπανία (Lola Garcia-Ajofrin)
