Η Ευρώπη μετά την πλημμύρα: ζωές, χωριά και υποσχέσεις στο νερό

Σε μια Ευρώπη που δοκιμάζεται από την άνοδο των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπου η κλιματική αλλαγή δεν είναι θεωρία αλλά καθημερινότητα, με κόστος που αυξάνεται ραγδαία -και με την Ελλάδα να βρίσκεται ολοένα και πιο συχνά στην πρώτη γραμμή αυτών των επιπτώσεων- οι εικόνες των πλημμυρισμένων χωριών στη Θεσσαλία, στη Βαλένθια, στην ιταλική Εμίλια-Ρομάνια, στα εργοτάξια των πλημμυρισμένων κωμοπόλεων της Πολωνίας δείχνουν πως μικρές και μεγαλύτερες κοινωνίες δοκιμάζονται από την ίδια πρόκληση. Αν υπάρχει ένα νήμα που συνδέει τις πλημμυρισμένες ευρωπαϊκές κοινότητες, αυτό είναι η αίσθηση της αβεβαιότητας.

Επιστρέφουμε στη Θεσσαλία, εκεί όπου οι καταστροφές σε περιουσίες, καλλιέργειες, υποδομές, μηχανήματα κ.ά. εκτιμάται ότι ξεπερνούν τα 3 δισ. ευρώ, με τη μακρά πορεία αποκατάστασης να μην έχει τελειώσει.

Βρισκόμαστε στο Σωτήριο Λάρισας και στη Μεταμόρφωση Καρδίτσας, περιοχές όπου το ύψος των ορμητικών νερών ξεπέρασε σε ορισμένα σημεία ακόμα και τα 4 μέτρα. «Δύο χρόνια μετά, όποτε βρέχει φοβόμαστε ότι θα ξαναπλημμυρίσουμε και θα αναγκαστούμε να εγκαταλείψουμε οριστικά τα χωριά μας. Με τις πρώτες φετινές καταιγίδες της κακοκαιρίας Byron πήγαμε πάλι να πνιγούμε, ενώ ακόμα δεν έχουμε αποζημιωθεί συνολικά για τις καταστροφές στις περιουσίες μας», είναι το πρώτο που ακούμε από κατοίκους που συναντάμε στο οδοιπορικό μας.

Οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις μιλούν για μόλις ένα 30% που έχει καταφέρει να αποκαταστήσει τις περιουσίες του και να επιστρέψει μετά τη βιβλική καταστροφή. Οσο τα έργα υποδομών και πρόληψης καθυστερούν, κάθε νέα κακοκαιρία ξανανοίγει εδώ το συλλογικό τραύμα… Η στήριξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, συμπεριλαμβανομένων των κονδυλίων από το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ε.Ε., χρηματοδότησε κυρίως δημόσιες υποδομές, που δεν έχουν ολοκληρωθεί ή μένουν στα χαρτιά, αφήνοντας στους περισσότερους πληγέντες την αίσθηση ότι η αλληλεγγύη δεν έφτασε στις πόρτες των σπιτιών τους.

Χωριό που αδειάζει

Ο Γιάννης Σπανός, συνταξιούχος αγρότης 70 ετών, και ο γιος του, Απόστολος, 36 ετών, επίσης αγρότης, μας υποδέχονται στην αυλή του σπιτιού τους στο Σωτήριο. «Δυο χρόνια μετά την καταστροφή και ακόμα δεν έχουμε αποζημιωθεί πλήρως. Το σπίτι που βλέπετε έμεινε ντουβάρι, μόνο οι τοίχοι. Η Πυροσβεστική κατέγραψε νερό ύψους 2,10 μέτρων», μας λέει ο Γιάννης Σπανός. «Με την κακοκαιρία στις αρχές Δεκεμβρίου έπεσαν 180 τόνοι νερό ανά στρέμμα, όχι 600, όπως με τον “Ντάνιελ”, αλλά αν ξανακάνει κακοκαιρία θα πνιγούμε και τότε θα τα μαζέψουμε και θα φύγουμε οριστικά», συνεχίζει.

Ο γιος του εξηγεί ότι το 2025 ήταν η πρώτη χρονιά που οι αγρότες της περιοχής κατάφεραν να σπείρουν ξανά τα χωράφια τους, έστω κι αν δεν έχουν αποκατασταθεί οι υποδομές για να αντλήσουν νερό από γεωτρήσεις και βασίζονται σε ξηρικές καλλιέργειες με μειωμένη απόδοση. Ο Απόστολος θέλει να μείνει στο Σωτήριο και να ζήσει εδώ με την οικογένειά του, ωστόσο στο χωριό δεν έχει μείνει ούτε ένα κατάστημα με καθημερινά αναγκαία είδη. «Δεν υπάρχει τίποτα. Μέχρι και ψωμί μάς φέρνουν πλανόδιοι πωλητές από το γειτονικό χωριό, το Αρμένιο. Παλιά υπήρχε ένα μίνι μάρκετ στο χωριό, καταστράφηκε με τη θεομηνία. Για όλα πρέπει να πάμε στη Λάρισα, 30 χιλιόμετρα μακριά. Κάποτε το χωριό είχε Νηπιαγωγείο και Δημοτικό. Τώρα τίποτα» λέει ο Απόστολος.

Περπατώντας στο Σωτήριο επικρατεί πια μία απόκοσμη ησυχία. Ενα χωριό που φιλοξενούσε περίπου 100 οικογένειες σήμερα μετά βίας φιλοξενεί 30 κι έχει μετατραπεί σχεδόν σε χωριό-φάντασμα. Μοναδικό ζωντανό κύτταρο παραμένει ο τοπικός πολιτιστικός σύλλογος που ιδρύθηκε το 2024 με έδρα το κτίριο της πρώην κοινότητας. Ο πολιτιστικός σύλλογος διοργανώνει δύο μεγάλες εκδηλώσεις: στις 26 Ιουλίου για το πανηγύρι της τοπικής εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής αλλά και στις 6 Σεπτεμβρίου, στη «μαύρη» επέτειο της κακοκαιρίας του «Ντάνιελ», για να μην την ξεχάσουν ποτέ οι κάτοικοι του χωριού.

Ο πάνω όροφος του κτιρίου που στεγάζει τον πολιτιστικό σύλλογο, ίσως στο πιο ψηλό κτίριο του χωριού, κρύβει τη δική του ιστορία από τη μέρα της καταστροφής.

«Χαμένες αναμνήσεις»

Ο Νίκος Κάρος, 63 ετών και γέννημα-θρέμμα του χωριού, περιγράφει πως εκείνη τη μέρα 100-120 κάτοικοι στοιβάχτηκαν εκεί για να σωθούν: «Πολλοί αναγκαστήκαμε να κοιμηθούμε στη σοφίτα, χρησιμοποιώντας σαν προσκέφαλο κάποια παλιά κεραμίδια ή ντοσιέ με έγγραφα περασμένων δεκαετιών εγκαταλελειμμένα από δω κι από κει. Χρησιμοποιήσαμε για στρώμα κουρτίνες από τα παράθυρα. Ο δρόμος κάτω είχε δύο μέτρα νερό. Ημασταν 100 άτομα ηλικιωμένοι, με προβλήματα υγείας, δεν είχαμε ούτε τουαλέτα».

Μας ξεναγεί στο σπίτι του, όπου η καταστροφή ήταν ολοκληρωτική, ενώ 20 μέρες μετά ακολούθησαν και οι μικρότερες αλλά σημαντικές πλημμύρες της κακοκαιρίας Elias. Στην αυλή του παραμένει ένα από τα δύο κατεστραμμένα αυτοκίνητά του που διατηρούν ακόμα τη χαρακτηριστική μυρωδιά της παχιάς λάσπης και της μούχλας. Ξόδεψε περίπου 30.000 ευρώ για να το κάνει ξανά κατοικήσιμο, έχοντας λάβει μόνο 10.000 σε αποζημιώσεις. «Εχασα αυτοκίνητα, εργαλεία, λέβητες, τηλεοράσεις, κουζίνες, πλυντήρια, ψυγεία. Το μεγαλύτερο ζόρι όμως ξέρεις ποιο είναι; Οτι χάνεις τις αναμνήσεις σου. Εχασα τις φωτογραφίες του γάμου μου, των γονιών μου, των παιδιών μου όταν ήταν μικρά…», καταλήγει.

Μετεγκατάσταση

Στη Μεταμόρφωση Καρδίτσας, που έχει ιστορικό ανάλογων καταστροφικών πλημμυρών το 1953 και το 1994, μας υποδέχεται ο Πέτρος Κοντογιάννης, πρόεδρος του χωριού και πυροσβέστης στο επάγγελμα. Οι κάτοικοι της Μεταμόρφωσης θα αποτελέσουν ίσως τους πρώτους κλιματικούς πρόσφυγες στην Ελλάδα αφού η κυβέρνηση προχωρά τις διαδικασίες για τη μετεγκατάσταση του χωριού σε γειτονική έκταση, μερικά χιλιόμετρα μακριά, έξω από την κωμόπολη του Παλαμά Καρδίτσας.

Ειδοποιός διαφορά, ότι η νέα έκταση έχει υψόμετρο περίπου 7 μέτρα ψηλότερο (από την επιφάνεια της θάλασσας) κι έτσι εκτιμάται ότι ο οικισμός δεν θα ξαναπληγεί από πλημμύρες. «Εκκρεμεί νομοσχέδιο για τις αρχές του 2026 για να ρυμοτομηθεί το νέο χωριό. Η διαδικασία προχωρά, αλλά εκτιμάται ότι θα ολοκληρωθεί από το 2027 και μετά. Θα λάβουμε νέα σπίτια ανάλογα με τα τετραγωνικά που διαθέτει ο καθένας στη Μεταμόρφωση και θα διατηρήσουμε και τις παλιές ιδιοκτησίες στο χωριό ως αγροικίες. Δηλαδή το κράτος δεν θα έχει την ευθύνη να μας αποζημιώσει σε νέες πλημμύρες», μας εξηγεί ο Πέτρος Κοντογιάννης.

Το βράδυ της πλημμύρας, όπου τα νερά έφταναν ακόμη και τα 4 μέτρα σε ύψος, δύο από τους συγχωριανούς του διέσωζαν τους υπόλοιπους με βάρκες και κανό. Ο Πέτρος Κοντογιάννης μάς δείχνει το κοινοτικό κατάστημα έξω από το οποίο έχει μείνει η σιδερένια βάρκα του Κώστα Τασιόπουλου. Ο 79χρονος «βαρκάρης της Μεταμόρφωσης», που έφυγε από τη ζωή ένα χρόνο μετά τις πλημμύρες, έσωσε αρκετούς συγχωριανούς του εκείνο το βράδυ και η πλατεία του χωριού θα πάρει το όνομά του και θα στηθεί προτομή του.

Περπατώντας στο χωριό όπου έχουν επιστρέψει περίπου 50 από τις 120 οικογένειες, συναντάμε τον 77χρονο συνταξιούχο αγρότη Στέφανο Τζιτζιρόπουλο. «Είχα βγει και το 1953 από το σπίτι μου με βάρκα, παιδάκι 5 χρόνων. Δεν το ξεχνάς αυτό, όμως όσα έγιναν το 2023 με τον “Ντάνιελ” δεν τα είχα ξαναδεί. Οποτε βρέχει φοβόμαστε και ακόμα δεν έχουμε πάρει ούτε τις πρώτες αποζημιώσεις για τα σπίτια. Χάσαμε τα πάντα. Αν είχα κάνα φράγκο για τα γεράματα, πάει» λέει. Οι κάτοικοι της Μεταμόρφωσης δεν θα λάβουν συνολικές αποζημιώσεις αλλά νέα ακίνητα από το κράτος κι έτσι προς το παρόν αρκετοί αρκέστηκαν στην επιδότηση ενοικίου για τη διαμονή σε γειτονικές περιοχές, που αρκετές οικογένειες δεν κατάφεραν πάντως να λάβουν εξαιτίας γραφειοκρατικών σκοπέλων.

Στη Μεταμόρφωση έχει παραμείνει ανοιχτό ένα και μοναδικό καφενείο, ενώ παλιά υπήρχαν τέσσερα.

Ο ιδιοκτήτης, Βάιος Ντάντος, μας εξηγεί ότι έχει την επιχείρηση 27 χρόνια και δεν ήθελε να την κλείσει. Στο καφενείο του φιλοξενήθηκε και ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, όταν επισκέφθηκε το χωριό και υποσχέθηκε τη μετέγκατάστασή του.

Εκεί συναντάμε και τον Ηλία Ντάντο. «Είμαι 64 ετών και μου λένε: είσαι από τους νέους, πρέπει να γυρίσεις στο χωριό. Τον πρώτο καιρό κανείς δεν ήθελε να γυρίσει. Το 95% θέλει τη μετεγκατάσταση. Περιμένουμε από το κράτος να μας δώσει νέα σπίτια για να διασφαλίσουμε τις ζωές μας. Τα αντιπλημμυρικά και τα άλλα έργα υποδομών δεν έχουν γίνει. Τα παιδιά μου είναι στον γειτονικό Παλαμά και δεν γυρίζουν στο χωριό. Δεν υπάρχει ούτε ένα παντοπωλείο», λέει.

Στην παρέα μας μπαίνουν διάφοροι συγχωριανοί που τσουγκρίζουν το μεσημεριανό τους τσίπουρο. «Μόλις βρέχει πολύ λέμε “άντε να φύγουμε”. Τότε κανένας μας δεν κοιμάται και κοιτάζουμε αν φούσκωσαν τα ποτάμια κι αν έσπασαν τα αναχώματα», ακούμε. Ευχή όλων, οι υποσχέσεις των κρατικών φορέων να μη μείνουν στα λόγια και να ανταμώσουν όλοι ξανά μαζί στη Νέα Μεταμόρφωση. Μέχρι τότε, όπως και σε πολλά άλλα χωριά της Θεσσαλίας, ο εφιάλτης της πλημμύρας παραμένει ένα πιθανό ενδεχόμενο.

Εμίλια-Ρομάνια, 2023

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ανάλογης καταστροφής είναι η Εμίλια-Ρομάνια, η οποία επλήγη από καταστροφικές πλημμύρες τον Μάιο του 2023. Σε διάστημα δύο εβδομάδων, οι εξαιρετικά έντονες βροχοπτώσεις είχαν αποτέλεσμα την υπερχείλιση 17 ποταμών, προκαλώντας κατολισθήσεις σε ολόκληρη την οροσειρά των Απεννίνων και πλημμυρίζοντας ολόκληρες πόλεις στην πεδιάδα της Ρομάνια. Δεκαπέντε άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και περισσότεροι από 36.000 αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.

Σχεδόν δύο χρόνια μετά, η περιοχή εξακολουθεί να ζει με τις συνέπειες. Σε πόλεις όπως η Φαέντσα, το Λούγκο, το Φορλί και η Τσεζένα, καθώς και σε μικρότερες πόλεις όπως το Καστέλ Μπολονέζε ή το Κονσελίτσε, το αστικό τοπίο φέρει ορατά σημάδια της καταστροφής: άδεια ισόγεια, καταστήματα με σφραγισμένα παράθυρα, τοίχοι χωρίς σοβά μέχρι το ύψος που έφτασε το λασπωμένο νερό.

Στο Borgo Durbecco της Φαέντσα, μία από τις περιοχές που επλήγησαν περισσότερο, πολλές οικογένειες επέστρεψαν για να ζήσουν στα ίδια κτίρια, αλλά όχι στις ίδιες συνθήκες. Τα ισόγεια είναι συχνά ακατάλληλα για χρήση λόγω της επίμονης υγρασίας και της μούχλας, αναγκάζοντας τους κατοίκους να μετακομίσουν στους επάνω ορόφους ή να καταφύγουν σε προσωρινά καταλύματα. Ορισμένοι ηλικιωμένοι κάτοικοι επέλεξαν να μην επιστρέψουν καθόλου, ενώ οι νεότερες οικογένειες αγωνίζονται με το κόστος των ανακαινίσεων που υπερβαίνει την αποζημίωση που έλαβαν. Ακόμη και όπου οι επισκευές έχουν ολοκληρωθεί, οι άνθρωποι περιγράφουν μια συνεχή κατάσταση συναγερμού: κάθε δυνατή βροχή φέρνει πίσω τον φόβο να δουν το νερό να ανεβαίνει ξανά.

Βαλένθια, 2024

Στην ανατολική Ισπανία, στις 29 Οκτωβρίου 2024, η κακοκαιρία Dana μεταμόρφωσε τους ήσυχους δρόμους της Βαλένθια σε παγίδες θανάτου, με σπίτια να πλημμυρίζουν σε λίγα λεπτά και κατοίκους να παλεύουν να παραμείνουν ζωντανοί. Η Eurostat υπολογίζει οικονομικές απώλειες οφειλόμενες σε κλιματικά φαινόμενα άνω των 40,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2003-2023. «Η τελική ευθύνη βαρύνει το κράτος», επισημαίνει ο Juan Mejino, ερευνητής – αναλυτής του think tank Bruegel. Εξηγεί ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία συμμορφώνεται με το αίτημα των εθνικών κυβερνήσεων και ότι η τελική ευθύνη για την επείγουσα αποκατάσταση βαραίνει το ίδιο το κράτος-μέλος. Ως εκ τούτου, τα ευρωπαϊκά κονδύλια θεωρούνται «συμπληρωματικά» των μέτρων που λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο.

Πολύτιμη πρόβλεψη

Το 2002 οι πλημμύρες στην Τσεχία επηρέασαν πάνω από 1,5 εκατομμύριο ανθρώπους και χρειάστηκε να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους 200.000 κάτοικοι. Στις πλημμύρες του 2024 επηρεάστηκαν περίπου 17.000 πολίτες και χρειάστηκε να μετακινηθούν 10.000 κάτοικοι, σύμφωνα με τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό. Αυτή τη φορά, «είχαμε την πολυτέλεια να διαθέτουμε ακριβείς μετεωρολογικές προβλέψεις, τρεις ή τέσσερις ημέρες νωρίτερα», δήλωσε (El Confidencial) ο Μάρεκ Στις, υπεύθυνος προγραμμάτων έκτακτης ανάγκης της τσεχικής οργάνωσης People in Need. Ο Στις εξηγεί ότι η πρόγνωση του Τσεχικού Υδρομετεωρολογικού Ινστιτούτου έγινε πρώτο θέμα σε σχεδόν όλα τα τηλεοπτικά κανάλια και το διαδίκτυο, γεγονός που επέτρεψε στα νοικοκυριά και τους δήμους να προετοιμαστούν και να διευκολύνουν το έργο των υπηρεσιών διάσωσης.

Επιπλέον, ο υπεύθυνος έκτακτων αναγκών της Τσεχίας πιστεύει ότι η δυσπιστία ενός μέρους του πληθυσμού απέναντι στα επίσημα μηνύματα και η ποσότητα των ψευδών ειδήσεων «επηρέασε, χωρίς αμφιβολία, τη συμπεριφορά ορισμένων ανθρώπων. Κάποιοι αρνήθηκαν να ακολουθήσουν στην εκκένωση, για να διασωθούν από ελικόπτερα ώρες αργότερα», εξηγεί.

● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι: Il Sole 24 ore – Ιταλία, Petr Jedlička (Denik Referendum – Τσεχία), Ana Somavilla (El Confidencial – Ισπανία).