Το έγκλημα έχει φύλο, η νομοθεσία όχι

Στην Ελλάδα, η γυναικοκτονία παραμένει ένα αόρατο έγκλημα στα μάτια της νομοθεσίας. Δεν υπάρχει αυτοτελές αδίκημα που να τιμωρεί τη δολοφονία μιας γυναίκας λόγω φύλου. Ο Ποινικός Κώδικας (άρθρο 299) προβλέπει ισόβια κάθειρξη για το αδίκημα της ανθρωποκτονίας ανεξαρτήτως φύλου, ενώ με βάση το άρθρο 82Α η ανθρωποκτονία συνιστά επιβαρυντική περίσταση αν το έγκλημα τελέστηκε με ρατσιστικά χαρακτηριστικά, δηλαδή αν η επιλογή του θύματος έγινε μεταξύ άλλων με βάση την «ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά του φύλου του».

Την ίδια ώρα οι αριθμοί σοκάρουν. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία από την 5η ετήσια έκθεση για τη βία κατά των γυναικών, το 2020 καταγράφηκαν 8 γυναικοκτονίες στην Ελλάδα, το 2022 ο αριθμός εκτοξεύτηκε στις 23 (αύξηση 187,5%) και το 2024 στις 24 («Ο ακήρυχτος πόλεμος κατά των γυναικών στην Ευρώπη», MIIR-«Εφ.Συν.», 26/2/2023). Μία από αυτές ήταν και της Κυριακής Γρίβα έξω από το Α.Τ. Αγίων Αναργύρων, όπου είχε σπεύσει να ζητήσει προστασία από τον πρώην σύντροφό της. Η υπόθεση απασχολεί ξανά αυτές τις μέρες την επικαιρότητα καθώς οδηγούνται ενώπιον ανακριτή οι αστυνομικοί που είχαν βάρδια τη νύχτα της δολοφονίας. Ηδη έχουν αφεθεί ελεύθεροι με περιοριστικούς όρους τρεις από τους τέσσερις κατηγορούμενους αστυνομικούς, μεταξύ των οποίων ο τηλεφωνητής της Αμεσης Δράσης που είχε πει στο θύμα «τα περιπολικά δεν είναι ταξί». Για το 2025 έχουν ήδη καταγραφεί 18 γυναικοκτονίες σύμφωνα με το Ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τις γυναικοκτονίες (femicides.gr).

Χαρακτηριστικοί για το μέγεθος του προβλήματος είναι οι αριθμοί που ανέφερε ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη Μιχάλης Χρυσοχοΐδης κατά την ομιλία του στην εκδήλωση «Μαζί Σπάμε τη Σιωπή: 13 πόλεις ένα Μέτωπο κατά της Ενδοοικογενειακής Βίας», στις 19 Νοεμβρίου στη Θεσσαλονίκη. Μόνο στη συμπρωτεύουσα και μόνο φέτος έχουν γίνει 1.150 καταγγελίες (!) για περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας.

Σχετικές προτάσεις

Παρά τα εξωφρενικά στοιχεία, η κυβέρνηση της Ν.Δ. επιμένει να μην αντιμετωπίζει τις γυναικοκτονίες ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα. Σύμφωνα με τον δικηγόρο και δρα Νομικής, Ευτύxη Φυτράκη, «υπάρχει πολύ μεγάλη και έντονη συζήτηση τόσο στον δημόσιο διάλογο όσο και μεταξύ των επιστημόνων (κυρίως ποινικολόγων και εγκληματολόγων). Η κρατούσα άποψη στην Ελλάδα μεταξύ των νομικών θεωρεί περιττή την ένταξη της γυναικοκτονίας στον Ποινικό Κώδικα. Ειδικότερα, θεωρείται ότι δεν θα συμβάλει στην πρόληψη αυτών των εγκλημάτων ούτε στην προστασία και υποστήριξη των θυμάτων. Σε πολιτικό επίπεδο έχουν κατατεθεί σχετικές προτάσεις νόμου στη Βουλή από τον ΣΥΡΙΖΑ, ωστόσο η παρούσα κυβέρνηση αρνείται σταθερά την ένταξη της γυναικοκτονίας στον Ποινικό Κώδικα».

Ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης έχει κληθεί αρκετές φορές να εξηγήσει την άρνηση της κυβέρνησης, απαντώντας πανομοιότυπα: «Το ποινικό μας σύστημα, όπως και όλων των προηγμένων χωρών του κόσμου, προστατεύει την ανθρώπινη ζωή. Μπορεί να είναι άνδρας, γυναίκα, παιδί, ηλικιωμένος, και δεν μπορούμε να ρευστοποιήσουμε την έννοια του ανθρώπου λέγοντας ότι ο καθένας είναι διαφορετικός (…) Υπάρχει ένα δυσδιάκριτο σημείο. Λένε ότι σκοτώνουν επειδή το θύμα είναι γυναίκα. Υπάρχουν περιπτώσεις που ένας δολοφονεί τη γυναίκα του και αυτοκτονεί, εκεί τι έχουμε;». Εκεί έχουμε μια ξεκάθαρη γυναικοκτονία καθώς η κατακλείδα του δράστη δεν αλλάζει το είδος του εγκλήματος. Η αυτοκτονία μετά τη δολοφονία είναι μάλιστα δομικό στοιχείο αρκετών γυναικοκτονιών. Στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχει όρος «intimate partner homicide-suicide»: ο δράστης σκοτώνει τη σύντροφο και μετά αυτοκτονεί. Το ότι αυτοκτονεί συνδέεται με τον ίδιο μηχανισμό ελέγχου, κτητικότητας και πατριαρχικής βίας που οδήγησε στη δολοφονία.

Ωστόσο το ποινικό μας σύστημα δεν είναι ίδιο με όλες τις προηγμένες χώρες του κόσμου, όπως αναφέρει ο υπουργός. Αυτό αποδεικνύεται από την έκθεση του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE, 2025), στην οποία η Ελλάδα περιλαμβάνεται ανάμεσα στις χώρες που δεν έχουν σημειώσει πρόοδο στον τομέα της καταγραφής και αναγνώρισης της γυναικοκτονίας. Σύμφωνα με την έκθεση, στη Λατινική Αμερική 18 χώρες ποινικοποιούν τη γυναικοκτονία, ενώ πρόσφατα στην Ε.Ε. εισήγαγαν ειδικούς νόμους το Βέλγιο, η Κροατία, η Κύπρος, η Μάλτα και η Ιταλία.

Τα βασικά πλαίσια

Η έκθεση του EIGE δεν περιορίζεται μόνο στους αριθμούς. Χαρτογραφεί τα πλαίσια και τις μορφές γυναικοκτονίας, υπογραμμίζοντας ότι η βία κατά των γυναικών δεν περιορίζεται στις σχέσεις συντρόφων ή οικογένειας. Τα βασικά πλαίσια είναι: διαπροσωπικό, που συνδέεται με άνισες σχέσεις εξουσίας· σεξουαλικό, λόγω σεξουαλικής βίας ή πράξεων σεξουαλικού χαρακτήρα· κοινωνικό, συνδεδεμένο με παραβίαση έμφυλων ρόλων, κανόνων ή πολιτισμικών πεποιθήσεων, όπως φόνους τιμής ή δολοφονίες τρανς ατόμων· εγκληματικό, σε σχέση με συμμορίες ή οργανωμένο έγκλημα· και πολιτικό, που περιλαμβάνει κρατική βία ή συνενοχή αρχών. Η πρόσφατη βιβλιογραφία επισημαίνει επίσης τα πλαίσια νόμου και ατομικής/προσωπικής κατάστασης, που καλύπτουν γυναίκες που πεθαίνουν λόγω ατιμωρησίας ή μακροχρόνιων συνεπειών ανδρικής βίας.

Το EIGE καλεί όλα τα κράτη-μέλη να συλλέγουν συγκρίσιμα στοιχεία για φύλο, σχέση θύματος–δράστη και κοινωνικό πλαίσιο και να εντάξουν τη γυναικοκτονία ως ξεχωριστό πεδίο καταγραφής και ανάλυσης με δικό της νομικό ορισμό.

Στην Ευρώπη, τα επίσημα δεδομένα δείχνουν ότι οι γυναίκες πλήττονται δυσανάλογα από την ανθρωποκτονία από συντρόφους και την ενδοοικογενειακή βία. Το 2022, οι γυναίκες αντιπροσώπευαν το 87% των θυμάτων ανθρωποκτονίας από συντρόφους και το 60% των θυμάτων ενδοοικογενειακής ανθρωποκτονίας, αλλά μόνο το 42% των θυμάτων οποιασδήποτε ανθρωποκτονίας. Μεταξύ 2014 και 2022, καταγράφηκαν 4.217 γυναίκες θύματα γυναικοκτονίας από συντρόφους και 6.903 θύματα ενδοοικογενειακής γυναικοκτονίας σε 20 κράτη-μέλη που παρακολουθούν στοιχεία με διαχωρισμό ανά φύλο και σχέση θύματος–δράστη.

Το κοινό συμπέρασμα που αναδεικνύει η έκθεση του EIGE είναι σαφές: χωρίς συνεκτική και συγκριτική συλλογή στοιχείων, κάθε πολιτική πρόληψης και προστασίας είναι μετέωρη. Τα δεδομένα δεν είναι απλώς αριθμοί· δείχνουν πού πεθαίνουν γυναίκες, ποιοι είναι οι δράστες και πώς μπορεί να δράσει η κοινωνία.

Η γυναικοκτονία δεν είναι απλώς ένα νομικό ζήτημα· είναι καθρέφτης της κοινωνίας, της ισχύος και της ανισότητας. Η αναγνώριση του νομικού όρου, η συλλογή στοιχείων και η πολιτική δράση είναι οι τρεις πυλώνες που μπορούν να σώσουν ζωές. Και όσο τα κράτη συνεργάζονται, ανταλλάσσουν δεδομένα και ακολουθούν τις συστάσεις του EIGE, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να μειωθεί δραστικά αυτή η ακραία μορφή έμφυλης βίας.

Στοιχεία που σοκάρουν, πολιτικές που δεν αρκούν

Ιταλία: Μετρά ήδη 72 γυναικοκτονίες μέσα στο 2025, αριθμός που αναδεικνύει τη σοβαρότητα της έμφυλης βίας στη χώρα. Η Πάμελα Τζενίνι, influencer και επιτυχημένη μεσίτρια, ήταν το 72ο θύμα φέτος. Ο άνδρας είχε μεταβεί στο σπίτι της κοπέλας για να την πείσει να επανασυνδεθούν. Οταν εκείνη κατάλαβε ότι είχε βίαιες προθέσεις και ότι θα μπορούσε να κινδυνεύσει η ζωή της, τηλεφώνησε σε συνομήλικό της και του ζήτησε βοήθεια. Εκείνος, με τη σειρά του, κάλεσε άμεσα την αστυνομία.

Οταν οι αστυνομικοί χτύπησαν το κουδούνι, η 29χρονη είχε την ψυχραιμία να πει «ήρθαν από το ντελίβερι» και να τους ανοίξει. Δεν πρόλαβε, όμως, να ξεκλειδώσει την πόρτα. Ο δράστης τη δολοφόνησε με δεκάδες μαχαιριές, ενώ η 29χρονη από το μπαλκόνι φώναζε και ζητούσε απεγνωσμένα βοήθεια. Επειτα από λίγα δευτερόλεπτα, όταν οι αστυνομικοί παραβίασαν την πόρτα και μπήκαν στο διαμέρισμα, βρήκαν την κοπέλα νεκρή και τον γυναικοκτόνο τραυματισμένο στον λαιμό, καθώς αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο και, όταν διαπιστώθηκε ότι είχε διαφύγει τον κίνδυνο, ανακρίθηκε και του απαγγέλθηκε η κατηγορία της γυναικοκτονίας.

Η Ιταλία έχει θεσπίσει νόμο κατά του stalking και αναγνωρίζει την ενδοοικογενειακή βία ως επιβαρυντικό παράγοντα, αλλά η κυβέρνηση Μελόνι δέχεται κριτική για την απαγόρευση σεξουαλικής αγωγής στα σχολεία και την περιορισμένη υποστήριξη στις γυναίκες.

Κροατία: Μόλις τον Μάρτιο του 2024, η Κροατία εισήγαγε στον Ποινικό Κώδικα το άρθρο 111 για τη γυναικοκτονία, καθορίζοντας ότι η δολοφονία γυναίκας λόγω φύλου, με ιδιαίτερη σκληρότητα ή έμφυλη βία, τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον 10 ετών ή μακροχρόνια. Το 2024 καταγράφηκαν 18 γυναικοκτονίες, ενώ τους πρώτους έξι μήνες του 2025 10 γυναίκες δολοφονήθηκαν από τους συντρόφους τους.

Ρουμανία: Στις 29 Οκτωβρίου 2025, η Ρουμανία έκανε ιστορικό βήμα, με 273 από τα 464 μέλη του κοινοβουλίου να υπογράφουν νομοσχέδιο που εισάγει για πρώτη φορά τον όρο «γυναικοκτονία». Ο νόμος καλύπτει τη δολοφονία γυναίκας λόγω φύλου ή από πράξεις που προκαλούν βλάβη, ανεξαρτήτως αν ο δράστης είναι μέλος της οικογένειας ή τρίτος. Υποθέσεις που σχετίζονται με πρώην συντρόφους ή εκδίκηση αντιμετωπίζουν αυστηρές ποινές. Το 2025, κάθε τρεις ημέρες ένας άνδρας προσπαθούσε να σκοτώσει μια γυναίκα, ενώ τα τελευταία δέκα χρόνια 445 γυναίκες δολοφονήθηκαν από μέλη της οικογένειάς τους. Η κοινωνία των πολιτών κινητοποιείται με διαδηλώσεις και εκστρατείες ευαισθητοποίησης, απαιτώντας αυστηρά μέτρα και προστασία.

Γαλλία: Μέχρι τις 29 Οκτωβρίου 2025 είχαν καταγραφεί 135 γυναικοκτονίες στη Γαλλία. Η ιστορικός Κριστέλ Ταρό τις περιγράφει ως «πολεμική μηχανή εναντίον των γυναικών». Φεμινιστικές οργανώσεις ζητούν ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο με μέτρα που καλύπτουν δικαιοσύνη, εκπαίδευση, υγεία και πρόληψη βίας. Αν και οι καταγγελίες σεξουαλικής βίας έχουν αυξηθεί κατά 282% μεταξύ 2017 και 2023, οι καταδίκες στη χώρα παραμένουν ελάχιστες.

Ισπανία: Στην Ισπανία, η γυναικοκτονία δεν είναι αυτοτελές αδίκημα, αλλά η ανθρωποκτονία μπορεί να επιβαρυνθεί με βάση το φύλο. Το υπουργείο Ισότητας έχει επεκτείνει τη συλλογή δεδομένων και ταξινομεί τις υποθέσεις σε κατηγορίες, όπως γυναικοκτονία από σύντροφο, οικογενειακή, σεξουαλική και κοινωνική. Το 2023 καταγράφηκαν 123.452 σοβαρές πράξεις έμφυλης βίας, με 22 γυναίκες να δολοφονούνται από συντρόφους ή πρώην συντρόφους τους.

Πολωνία: Η Πολωνία δεν διαθέτει νομικό ορισμό της γυναικοκτονίας. Οι δολοφονίες γυναικών διώκονται ως ανθρωποκτονίες ή βαριά σωματική βλάβη. Η χώρα έχει θέσει σε εφαρμογή την «Μπλε Κάρτα», η οποία επιτρέπει τη συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών που εργάζονται για την πρόληψη της ενδοοικογενειακής βίας, εισάγοντας μια περίοδο παρακολούθησης εννέα μηνών μετά το τέλος της διαδικασίας. Ωστόσο, περίπου οι μισές γυναικοκτονίες συμβαίνουν σε οικογένειες που ήδη είχαν ενεργοποιήσει τη διαδικασία. Οι δράστες είναι συνήθως άνδρες γύρω στην ηλικία των 40 ετών, ενώ το 67% των γυναικοκτονιών από σύντροφο σχετίζεται με χωρισμό ή διαζύγιο.

● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι: Luisa Chiodi (OBCT, Ιταλία), Marina Kelava (H-Alter.org, Κροατία), Ștefania Gheorghe (HotNews, Ρουμανία), Francesca Barca (Voxeurop, Γαλλία), Ana Somavilla (El Confidencial, Ισπανία), Emilia Bromber (Gazeta Wyborcza, Πολωνία)