«Καίμε» σιγά σιγά τα ταμπού

Στη Ριτσώνα, λίγο έξω από την Αθήνα, λειτουργεί εδώ και 6 χρόνια το πρώτο αποτεφρωτήριο στην Ελλάδα, το οποίο διαχειρίζεται περίπου 5.000 αποτεφρώσεις κάθε χρόνο. Είναι ένας χώρος που συμβολίζει μια νέα, σταδιακά αναπτυσσόμενη τάση στη χώρα μας: την αποτέφρωση ως εναλλακτική επιλογή στην παραδοσιακή ταφή.

Στη Θεσσαλονίκη, η τοπική αυτοδιοίκηση προγραμματίζει να δημιουργήσει αποτεφρωτήριο το 2026, ενώ ένα νέο αποτεφρωτήριο στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας, που λειτουργεί εδώ και λίγες ημέρες, σηματοδοτεί ήδη τη σταδιακή επέκταση της πρακτικής και στη βόρεια Ελλάδα. Την ίδια ώρα, τα γραφεία τελετών, που σήμερα φτάνουν κατ’ εκτίμηση τα 1.500 σε όλη τη χώρα, αυξήθηκαν ραγδαία κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, όταν πολλοί είδαν τις δουλειές τους να χάνονται και αποφάσισαν να στραφούν στον κλάδο.

«Δεν έχουν τόση δουλειά όλα τα γραφεία τελετών που λειτουργούν στη χώρα. Αλλωστε, και όσοι δουλεύουμε δεν πληρωνόμαστε πάντα. Υπάρχουν υπέρογκες οφειλές από συγγενείς θανόντων, για παράδειγμα εγώ έχω υποστεί οικονομικές ζημιές ύψους περίπου 150.000 ευρώ συνολικά από “φέσια”. Στην προσπάθεια είσπραξης, τα θέματα πολλές φορές καταλήγουν σε δικαστήρια με αναβολές και καθυστερήσεις. Οπότε ούτε αυτό είναι λύση», μας λέει ο Αγγελος Παπακωνσταντίνου, ιδιοκτήτης τεσσάρων γραφείων τελετών στην Αττική.

Παρά τα εμπόδια, η ζήτηση για παραδοσιακή ταφή είναι τεράστια, αν σκεφτεί κανείς ότι οι αποτεφρώσεις καλύπτουν μόλις το 4,5% των θανάτων στη χώρα μας. Και αυτό παρά το υψηλό κόστος και τον περιορισμένο χώρο στα κοιμητήρια, που υποχρεώνουν σε εκταφή μέσα σε τρία χρόνια στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Η εικόνα της Ελλάδας έρχεται σε αντίθεση με αυτή πολλών ευρωπαϊκών χωρών, όπου η αποτέφρωση έχει ήδη καθιερωθεί. Για παράδειγμα, η Ισπανία διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό γραφείων κηδειών και αποτεφρωτηρίων στην Ευρώπη, με 2.525 γραφεία τελετών και 537 κλιβάνους αποτέφρωσης, ικανούς να εξυπηρετήσουν πάνω από 1.500 αποτεφρώσεις ημερησίως, έναντι 570 που πραγματοποιούνται στην πραγματικότητα. Η χώρα έχει αναπτύξει πολυτελείς εγκαταστάσεις όπως το Σαν Ισίδρο στη Μαδρίτη, με αίθουσες προσκυνήματος που υπερβαίνουν τη ζήτηση έξι φορές. Οι πολίτες καλύπτουν το κόστος κυρίως μέσω ασφαλιστικών προγραμμάτων, ενώ οι παραδοσιακές ταφές υποχωρούν σταδιακά.

Στην Αυστρία λειτουργούν περίπου 504 γραφεία τελετών και 20 αποτεφρωτήρια, με το ποσοστό κάλυψης να φτάνει στο 45% των θανάτων. Η αύξηση των αποτεφρώσεων τα τελευταία χρόνια οφείλεται στην κοινωνική αποδοχή και στην προσαρμογή των υποδομών, ενώ παρατηρούνται διαφοροποιήσεις ανά περιφέρεια. Οι Αυστριακοί στρέφονται στην αποτέφρωση συχνά λόγω έλλειψης χώρου, οικολογικών κριτηρίων ή επιθυμίας για πιο προσωπικές μορφές ταφής.

Στην Κροατία, η πρόσβαση στην αποτέφρωση είναι περιορισμένη, με μόλις δύο λειτουργικά αποτεφρωτήρια, ένα στην πρωτεύουσα, Ζάγκρεμπ, και ένα στην τέταρτη μεγαλύτερη πόλη της χώρας, Οσιγιεκ. Η κατάσταση επιδεινώνεται από τεχνικά προβλήματα, ενώ οι αποστάσεις δυσκολεύουν την πρόσβαση για τους κατοίκους του Νότου, όπως του Ντουμπρόβνικ. Η έλλειψη ιδιωτικών επενδύσεων και οι υψηλές τιμές μεταφοράς καθιστούν την αποτέφρωση δαπανηρή και λιγότερο δημοφιλή, ενώ οι παραδοσιακές ταφές παραμένουν κυρίαρχες λόγω πολιτισμικών συνηθειών.

Στη Ρουμανία, η αποτέφρωση είναι νόμιμη αλλά ακόμη θεωρείται ταμπού, κυρίως λόγω της ισχυρής επιρροής της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Υπάρχουν τρία αποτεφρωτήρια στη χώρα, με τις περισσότερες αποτεφρώσεις να πραγματοποιούνται στο Βουκουρέστι. Η αύξηση των αποτεφρώσεων είναι αργή αλλά σταθερή από το 2016, όπως επισημαίνει ο ιστορικός Marius Rotar, ενώ το 95% των κατοίκων αυτοπροσδιορίζονται ως χριστιανοί, γεγονός που περιορίζει τη δημοτικότητα της διαδικασίας.

Στην Ιταλία, η αποτέφρωση έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία 30 χρόνια, φτάνοντας το 38% των θανάτων το 2023 έναντι λιγότερο από 3% το 1995. Η αλλαγή αυτή οφείλεται σε πολιτιστικές μεταβολές, οικονομικούς παράγοντες και σταδιακή απομάκρυνση από τη θρησκεία. Ο περιορισμένος χώρος στα κοιμητήρια και η υψηλή ζήτηση για πιο πρακτικές και οικονομικές μορφές ταφής έχουν ενισχύσει τη στροφή των Ιταλών προς τα αποτεφρωτήρια.

Στη Γαλλία, η αποτέφρωση είναι νόμιμη από το 1887 και το ποσοστό αυξήθηκε από 10% το 1994 σε 40% το 2022. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, το 50% των Γάλλων επιθυμεί πλέον να αποτεφρωθεί έναντι 20% το 1979. Η αύξηση αυτή αντικατοπτρίζει την αποκοπή από θρησκευτικούς περιορισμούς, την υψηλή πυκνότητα πληθυσμού στις πόλεις και την ανάγκη για πιο οικονομικές ή οικολογικές επιλογές ταφής.

Οι χώρες της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης διαθέτουν υψηλό ποσοστό αποτέφρωσης και μεγάλο αριθμό αποτεφρωτηρίων, αντανακλώντας την εκκοσμίκευση των κοινωνιών τους και τον περιορισμένο χώρο στα κοιμητήρια. Η αποτέφρωση αποτελεί πλέον την πιο δημοφιλή μέθοδο ταφής σε πολλές από αυτές, με οικολογικά και πρακτικά κίνητρα να ενισχύουν τη ζήτηση. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Ελβετία και το Βέλγιο, προωθούνται εναλλακτικές οικολογικές μέθοδοι, όπως η χουμοποίηση, ενώ στη Νορβηγία και τη Σκοτία εφαρμόζεται η υδατική αποτέφρωση. Αυτές οι πρακτικές αποσκοπούν στη μείωση της ρύπανσης και την προσφορά πιο «πράσινων» επιλογών στους πολίτες, που επιδιώκουν βιώσιμες μορφές αποχαιρετισμού των αγαπημένων τους.

Η σύγκριση Ελλάδας και Ευρώπης δείχνει καθαρά τις πολιτισμικές, θρησκευτικές και οικονομικές παραμέτρους που διαμορφώνουν τις επιλογές των οικογενειών. Από τα πολυτελή αποτεφρωτήρια της Ισπανίας έως τα περιορισμένα της Κροατίας και από τη Ριτσώνα στο μελλοντικό αποτεφρωτήριο της Θεσσαλονίκης, η αποτέφρωση αποδεικνύεται όχι απλώς μια τάση, αλλά μια πρακτική που κερδίζει έδαφος χρόνο με τον χρόνο.

«Η αποτέφρωση στην Ελλάδα ωριμάζει κοινωνικά και θεσμικά»

Συνέντευξη
Αντώνης Αλακιώτης, πρόεδρος της Ελληνικής Κοινωνίας Αποτέφρωσης

Η αποτέφρωση, για δεκαετίες περιθωριοποιημένη στην Ελλάδα λόγω κοινωνικών και θρησκευτικών παραδόσεων, αρχίζει σταδιακά να κερδίζει έδαφος. Ο Αντώνης Αλακιώτης, πρόεδρος της Ελληνικής Κοινωνίας Αποτέφρωσης, μας μιλάει για την τρέχουσα κατάσταση, τα εμπόδια που αντιμετωπίζει η διαδικασία, το νομικό πλαίσιο, το προφίλ των ανθρώπων που την επιλέγουν, αλλά και τις προοπτικές της στη χώρα μας. Μέσα από την εμπειρία του, αναδεικνύεται πως η αποτέφρωση μπορεί να αποτελέσει μια σύγχρονη, οικονομικά και κοινωνικά βιώσιμη επιλογή, φέρνοντας την Ελλάδα πιο κοντά στις ευρωπαϊκές πρακτικές.

● Ποια είναι η κατάσταση των αποτεφρωτηρίων στην Ελλάδα συγκριτικά με την Ευρώπη;

Στην Ελλάδα λειτουργεί επί του παρόντος το αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας, το οποίο διαχειρίζεται περίπου 5.000 αποτεφρώσεις ετησίως με μια σταθερά αυξανόμενη ζήτηση. Σε αντίθεση με την Ελλάδα, σε ευρωπαϊκές χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Γερμανία, η Τσεχία, η Ιταλία και η Ισπανία, η αποτέφρωση είναι περισσότερο διαδεδομένη, με ποσοστά από 40% έως και 90% των θανάτων να συνοδεύονται από αποτέφρωση. Γενικά, ο μέσος όρος αποτέφρωσης στην Ευρώπη ξεπερνά το 50%, ενώ στην Ελλάδα είναι γύρω στο 4,5%.

● Ποια κρίνετε ως εμπόδια στην αργή εξέλιξη της αποτέφρωσης στην Ελλάδα;

Αρχικά η Εκκλησία της Ελλάδος παίζει σημαντικό ρόλο στην επιρροή των ταφικών εθίμων, με έντονη αντίσταση στην αποτέφρωση. Υπάρχουν στερεότυπα και κοινωνικός συντηρητισμός, με κάποιους ιερείς και μητροπολίτες να αρνούνται την τέλεση εξόδιων ακολουθιών για αποτέφρωση. Θα ήθελα, ωστόσο, να επισημάνω ότι, αν και η επίσημη θέση της Ιεράς Συνόδου δεν αποδέχεται επίσημα την αποτέφρωση, παρατηρείται αυξανόμενη ανεκτικότητα σε κάποια επίπεδα. Ως εκ τούτου, κάποιοι μητροπολίτες αποδεικνύονται πιο διαλλακτικοί και αναλαμβάνουν την ψαλμωδία και την τελετή για τους αποτεφρωθέντες.

Ομως, η έλλειψη χώρων στα νεκροταφεία και η οικονομική επιβάρυνση οδηγούν σιγά σιγά περισσότερους Ελληνες στην επιλογή της αποτέφρωσης. Είναι χαρακτηριστικό ότι το κόστος της παραδοσιακής ταφής σε μνήμα θεωρείται υψηλό και επιβαρυντικό για τις περισσότερες οικογένειες, με έξοδα που συσσωρεύονται για ταφικά μνημεία και εκταφές κάθε τρία χρόνια.

● Θα μπορούσατε να μας περιγράψετε το νομικό και ιστορικό πλαίσιο της αποτέφρωσης στη χώρα μας;

Η νομοθετική ρύθμιση που επιτρέπει την αποτέφρωση στην Ελλάδα υπεγράφη το 2006 και μετά από πολλά χρόνια προσπάθειας και παρεμβάσεων έγινε το 2014 ο νόμος 4277 που τακτοποίησε όλες τις εκκρεμότητες. Η διαδικασία νομοθέτησης συνάντησε σημαντικά εμπόδια σε διάφορες κυβερνήσεις, ενώ η ενσωμάτωση του νόμου ώθησε την Ελλάδα να προσαρμοστεί με καθυστέρηση σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το πρώτο αποτεφρωτήριο στη Ριτσώνα λειτουργεί τα τελευταία 6 χρόνια και αποτελεί σταθμό στην αλλαγή της τάσης ταφής στη χώρα.

● Ποιο είναι το προφίλ των ατόμων που στην πλειονότητά τους επιλέγουν αποτέφρωση;

Η πλειονότητα είναι άνθρωποι με μέση ή ανώτερη εκπαίδευση, μορφωμένοι και με ανοιχτό πνεύμα και σίγουρα άνθρωποι που προέρχονται από τον χώρο της Αριστεράς. Ομως υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που επιλέγουν αποτέφρωση κυρίως για λόγους πρακτικούς, όπως η αποφυγή της εκταφής και το κόστος της ταφής. Η απέχθεια προς την εκταφή και ο φόβος της κοινωνικής ενοχής επηρεάζουν την απόφαση και τις επιθυμίες των οικογενειών. Να σας δώσω ένα παράδειγμα, η πρώτη αποτέφρωση στη Ριτσώνα ήταν στη σορό γυναίκας από την Κρήτη. Μίλησα τότε με τους οικείους της και μου εξήγησαν ότι η επιθυμία της ήταν να μην εκταφεί.

● Ποιες είναι οι προοπτικές για το μέλλον;

Υπάρχει ενδιαφέρον για δημιουργία νέων αποτεφρωτηρίων, ειδικά στη Θεσσαλονίκη, όπου ο δήμος θα προχωρήσει σε εκδήλωση ενδιαφέροντος για κατασκευή αποτεφρωτηρίου το πρώτο εξάμηνο του 2026. Με την ολοένα και αυξανόμενη ζήτηση, η αποτέφρωση προβλέπεται να αυξηθεί σημαντικά τα προσεχή χρόνια, προσεγγίζοντας το 20%-25% του συνολικού πληθυσμού. Αυτό είναι σε συνάρτηση με την εκτιμώμενη σταδιακή μείωση του κοινωνικού στίγματος και την ολοένα και μεγαλύτερη προσαρμογή της θρησκευτικής κοινότητας στις νέες ανάγκες.

Η αποτέφρωση στην Ελλάδα είναι μια διαδικασία που μόλις ξεκινά να ωριμάζει κοινωνικά και θεσμικά. Παρά τα κοινωνικοπολιτιστικά και θρησκευτικά εμπόδια, οι προσδοκίες είναι ότι η αποτέφρωση θα γίνει οικονομικά και κοινωνικά πιο αποδεκτή στο μέλλον, με την ενεργή συμβολή φορέων και πολιτών. Η ευρωπαϊκή εμπειρία και οι διεθνείς συνεργασίες ενισχύουν αυτή την τάση.

● Εσείς πώς ασχοληθήκατε με το συγκεκριμένο θέμα;

Το 1986 γνώρισα τον ζωγράφο Παύλο Μοσχίδη. Το 1996 με παρακάλεσε να αναλάβω, όταν θα έφευγε από τη ζωή, την αποτέφρωσή του. Δέχτηκα αμέσως, αδαής περί των ταφικών. Η δική μου ενασχόληση ήταν με τα παιδιά, με το εμπόριο χαρτοσχολικών. Το θεώρησα πολύ εύκολο να γίνει, αλλά στην πορεία διαπίστωσα πόσο δύσκολο αποδείχθηκε. Κοιτάξτε, μεσολάβησαν πολλοί παράγοντες και μάλιστα τυχαίοι για να καταφέρουμε να γίνει το αποτεφρωτήριο. Ομως, το αποτεφρωτήριο θα γινόταν γιατί αυτή είναι η φυσική εξέλιξη όλων των πραγμάτων: να πηγαίνουν προς το μέλλον. Απλά έτυχε να είμαι εγώ. Αν δεν ήμουν, θα ήταν οποιοσδήποτε άλλος στη θέση μου.

● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Alfredo Herrera Sánchez (Εl Confidencial, Ισπανία), Christina Rebhahn-Roither (Der Standard, Αυστρία), Marina Kelava, (H-Alter.org, Κροατία), Hotnews (Ρουμανία), Voxeurop (Γαλλία).