Η μαύρη επέτειος των 12 χρόνων από τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα αποτελεί αφορμή για συζητήσεις, εκδηλώσεις και κινητοποιήσεις, αλλά και για «σκάψιμο» της συλλογικής μνήμης της ελληνικής κοινωνίας. Η δολοφονία του είναι μία εκ των πολλών διαχρονικά δολοφονιών της Ακροδεξιάς και του (παρα)κράτους, το οποίο οργανώνεται, δρα και σκοτώνει. Μας υπενθυμίζει επώδυνα τη διαχρονική αδιαφορία του κράτους, αλλά και την εγκόλπωση της Ακροδεξιάς στους μηχανισμούς του.
Η δολοφονία Φύσσα, όπως και οι υπόλοιπες δολοφονίες της Ακροδεξιάς και του παρακράτους αποτελούν αφορμή ή «σπίθα» που εμπνέει κοινωνικούς αγώνες και αγωνιστές και συχνά τα μνημεία των δολοφονηθέντων γίνονται σημεία αναφοράς των κινημάτων και αστικό τοπόσημο της μνήμης ενάντια στη λήθη. Τα μνημεία γίνονται έτσι ζωντανά, ενεργά σημεία της πόλης που αναδεικνύουν ένα όχι και τόσο μακρινό ζοφερό παρελθόν, σφραγίζουν τη συλλογική μνήμη και τροφοδοτούν τους λαϊκούς αγώνες, αποτελώντας ένα διαρκές προσκλητήριο.
Τα μνημεία δεν είναι απλά μάρμαρα, τοιχογραφίες και επιγραφές σε τοίχους. Είναι κομμάτια της πόλης, τοπόσημα που μας υπενθυμίζουν ένα παρελθόν με το οποίο δεν έχουμε τελειώσει, αλλά οφείλουμε καθημερινά να αναμετριόμαστε. Είναι μνημεία που συμπυκνώνουν τους αγώνες ολόκληρων γενεών και παραμένουν ζωντανά μέσα από τους κοινωνικούς αγώνες των τωρινών και των επόμενων. Δεν υπάρχουν ως μουσειακά εκθέματα, δεν εξαντλείται η αξία τους σε μια επετειακή επαναληψιμότητα. Από τη φευγαλέα ματιά ενός περαστικού που κοντοστέκεται για να διαβάσει την επιγραφή έως τα οργανωμένα κινήματα και τις ετήσιες συγκεντρώσεις σε αυτά, τα μνημεία, τα πρόσωπα και οι αγώνες ζουν και υπόσχονται έναν κόσμο δικαίωσης, όπου η Ιστορία θα γράφεται από τους κάτω.
Εμβληματικό και διαχρονικό μνημείο των νεολαιίστικων εξεγέρσεων, το ιστορικό κτίριο του Πολυτεχνείου. Η πύλη της Πατησίων, που κατεδάφισαν τα χουντικά τανκς τη 17η Νοεμβρίου 1973, καθώς και η κεφαλή που έχει συνδεθεί με τους αδικοχαμένους φοιτητές, στον περίβολο του ΕΜΠ, αποτελούν σήμα-κατατεθέν του αντιφασιστικού αγώνα. Ο ίδιος ο χώρος του Πολυτεχνείου είναι ένας ζωντανός χώρος όπου κινήματα, οργανώσεις και απλός κόσμος συναντιούνται κάθε χρόνο για να τιμήσουν τη μνήμη των πεσόντων. Το Πολυτεχνείο δεν μπήκε ποτέ στο μουσείο, είναι ένας ενεργός χώρος πολιτικής ζύμωσης και η εξέγερση του 1973 αποτελεί σημείο αναφοράς στη νεότερη ελληνική Ιστορία, επανανοηματοδοτώντας τους αγώνες του παρόντος και του μέλλοντος.
ΠΑΥΛΟΣ ΦΥΣΣΑΣ
(Π. Φύσσα 60, στο Κερατσίνι)
Τη 18η Σεπτέμβρη 2013 ο Παύλος Φύσσας πέφτει νεκρός από το μαχαίρι του χρυσαυγίτη Γιώργου Ρουπακιά, στο πλαίσιο οργανωμένης επίθεσης από τάγμα εφόδου της μετέπειτα καταδικασμένης ως εγκληματικής οργάνωσης Χρυσής Αυγής. Η δολοφονία του Φύσσα δεν ήρθε σαν κεραυνός εν αιθρία. Η εγκληματική δράση της νεοναζιστικής οργάνωσης είχε λάβει μαζικά χαρακτηριστικά πριν από το 2012, με δολοφονικές επιθέσεις σε συνδικαλιστές και πογκρόμ κατά μεταναστών. Η συγκεκριμένη δολοφονία αποτέλεσε τομή για την αποκάλυψη και καταδίκη της Χ.Α. Συσπειρώθηκε ένα τεράστιο αντιφασιστικό κίνημα, το οποίο πίεσε τον κοιμισμένο και συνένοχο διά της σιωπής του κρατικό μηχανισμό στο να αναλάβει δράση.
Ο πολύμορφος και μαζικός αντιφασιστικός αγώνας που γεννήθηκε δεν ήταν παροδικός, αλλά ενέπνευσε μια ολόκληρη γενιά, εξέφρασε την κοινωνική απαίτηση «Ποτέ ξανά» και σήμερα, 5 χρόνια μετά την πρωτόδικη καταδίκη της Χρυσής Αυγής την 7η Οκτώβρη 2020, συνεχίζει να είναι επίκαιρος και ενεργός.
Το μνημείο του Παύλου «Killah P» Φύσσα βρίσκεται στο Κερατσίνι, στο σημείο όπου δολοφονήθηκε (Π. Φύσσα 60). Ο δρόμος έχει πάρει το όνομά του. Το μνημείο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αντιφασιστικής μνήμης και των αγώνων που έχουν δοθεί κατά του φασισμού και της βίας της Ακροδεξιάς. Η 18η Σεπτέμβρη δεν είναι άλλη μία ημερομηνία. Ολόκληρος ο μήνας ανήκει στον Παύλο και το μνημείο στον τόπο της δολοφονίας του είναι σημείο εκκίνησης για κινητοποιήσεις, συγκεντρώσεις και πορείες. Σήμερα, όπως κάθε χρόνο, χιλιάδες κόσμου θα συγκεντρωθούν για να αφήσουν ένα λουλούδι και να διαδηλώσουν.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΟΠΟΥΛΟΣ
(Στη συμβολή των οδών Τζαβέλλα και Μεσολογγίου στα Εξάρχεια)
Το βράδυ της 6ης Δεκεμβρίου 2008 ο χρόνος σταματάει. Ο ειδικός φρουρός Επαμεινώνδας Κορκονέας πυροβολεί και σκοτώνει στα Εξάρχεια τον 15χρονο μαθητή Αλέξανδρο Γρηγορόπουλο. Ο Κορκονέας καταδικάστηκε πρωτόδικα σε ισόβια κάθειρξη και, έπειτα από αλλεπάλληλες αποφυλακίσεις με την αιτιολογία του «πρότερου σύννομου βίου», εν τέλει καταδικάστηκε σε ισόβια ξανά τον Ιούνιο του 2025.
Η δολοφονία Γρηγορόπουλου άναψε τη σπίθα του ξεσηκωμού στη νεολαία. Καταλήψεις, διαδηλώσεις, πολύμορφες δράσεις με διάρκεια, ένταση και φαντασία πρωτοφανείς για την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Πολιτικοί αναλυτές έχουν δώσει πολλές αιτίες για την εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008: η οικονομική κρίση που περνούσε τα ελληνικά σύνορα, η απροκάλυπτη αστυνομική βία, η συστημική και πολιτική σήψη, η απογοήτευση από το πολιτικό κατεστημένο και η ανάγκη ενός μεγάλου, κυρίως νεανικού, και μέχρι τότε «αόρατου» κομματιού της ελληνικής κοινωνίας να εξωτερικεύσει τη συσσωρευμένη αγανάκτησή του για το παρόν και το μέλλον του είναι μερικές από αυτές.
Το μνημείο συμπυκνώνει χωροταξικά την αφετηρία των σύγχρονων «Δεκεμβριανών» και είναι μεταφορική ή και κυριολεκτική αφετηρία κοινωνικών αγώνων. Βρίσκεται στην καρδιά των Εξαρχείων, στη συμβολή των οδών Τζαβέλλα και Μεσολογγίου, όπου και δολοφονήθηκε πριν από 17 χρόνια ο Αλέξης. Ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2022 από την Πρωτοβουλία Αναρχικών ενάντια στις κρατικές δολοφονίες και η τοιχογραφία στην οδό Τζαβέλλα δημιουργήθηκε από τη συλλογικότητα Political Stencil. Η Πρωτοβουλία Αναρχικών γράφει, μεταξύ άλλων, για το μνημείο: «Τα μνημεία των δικών μας νεκρών είναι τα δικά μας σύμβολα που κωδικοποιούν ιστορικές περιόδους αμετανόητου αγώνα, επαναστατικές θυσίες, ανθρώπινες ελπίδες, απογοητεύσεις και οράματα. […] Η φροντίδα τους, η προστασία τους, η ανάδειξή τους είναι πολιτικό καθήκον περιφρούρησης της ιστορίας μας. Είναι όμως και κάτι πολύ παραπάνω, η διεκδίκηση εδαφικής – υλικής ύπαρξής τους είναι πόλεμος υπέρ της μνήμης και της ταυτότητάς μας. Πόλεμος κατά της αλλοτρίωσης, του εκφυλισμού, της παραίτησης, όλα τους χαρακτηριστικά της μνήμης που δημιουργεί η εξουσία. […] Το μνημείο του αναρχικού μαθητή Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου είναι σημείο αναφοράς του αγώνα εναντίον των κρατικών δολοφονιών […]».
ΣΩΤΗΡΗΣ ΠΕΤΡΟΥΛΑΣ
(Στη γωνία Εδουάρδου Λω και Σταδίου)
Ο Σωτήρης Πέτρουλας υπήρξε αγωνιστής της Αριστεράς και ενεργό πρόσωπο των κινημάτων της περιόδου της «Αποστασίας» (ή «Ιουλιανών») του 1965. Στέλεχος της Νεολαίας Λαμπράκη, ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια είχε ενεργότατη συμμετοχή στο φοιτητικό κίνημα για την υπεράσπιση της Δημοκρατίας και της συνταγματικής νομιμότητας, η οποία καταστρατηγούνταν επανειλημμένα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις «εκλογές βίας και νοθείας» του 1961.
Στις 21 Ιουλίου 1965 ο Πέτρουλας δολοφονείται στην Αθήνα -χτύπημα στο κεφάλι από δακρυγόνο που είχε εκτοξεύσει αστυνομικός προς το μέρος του- κατά τη διάρκεια μεγάλης διαδήλωσης καταδίκης του «βασιλικού πραξικοπήματος», το οποίο είχε οδηγήσει σε παραίτηση τον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου, με την εγκάθετη από τα ανάκτορα «πρώτη κυβέρνηση των Αποστατών» να αναλαμβάνει την εξουσία. Η κηδεία του Πέτρουλα δύο μέρες μετά τη δολοφονία του έλαβε πάνδημο χαρακτήρα καταδίκης της «Αποστασίας», με πολιτικούς ηγέτες να παρακολουθούν τη νεκρώσιμη ακολουθία και πλήθος κόσμου να ξεσηκώνεται και να φωνάζει συνθήματα υπέρ της Δημοκρατίας και της νομιμότητας.
Το μνημείο του άργησε 40 χρόνια να φτιαχτεί. Μόλις το 2005 τοποθετήθηκε χάλκινη προσωπογραφία στη γωνία Εδουάρδου Λω και Σταδίου. Πολλές πορείες στο κέντρο της Αθήνας περνάνε μπροστά από το μνημείο και ακούγεται το σύνθημα που συνδέει τον αγώνα τριών αγωνιστών της Αριστεράς (Λαμπράκης, Πέτρουλας, Τεμπονέρας), οι οποίοι δολοφονήθηκαν από το παρακράτος και τις παραφυάδες του στην αστυνομία και στην πολιτική.
ΝΙΚΟΣ ΤΕΜΠΟΝΕΡΑΣ
(Εξω από το 3ο Γυμνάσιο – Λύκειο Πάτρας)
Ο Νίκος Τεμπονέρας ήταν καθηγητής Μαθηματικών σε Λύκειο της Πάτρας και στέλεχος του Εργατικού Αντιιμπεριαλιστικού Μετώπου (ΕΑΜ). Στα τέλη του 1990, επί κυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, η χώρα βρισκόταν σε αναβρασμό λόγω της αναχρονιστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που ο τότε υπουργός Παιδείας, Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, σχεδίαζε να φέρει στη Βουλή. Η κατάσταση στη χώρα ήταν ιδιαίτερα τεταμένη και υπολογίζεται ότι το 70% των σχολείων βρισκόταν υπό κατάληψη ενάντια στο νομοσχέδιο. Την 8η Ιανουαρίου 1991, μέλη της ΟΝΝΕΔ (της Νεολαίας, δηλαδή, της Νέας Δημοκρατίας) προσπάθησαν να σπάσουν βίαια την κατάληψη στο 3ο Γυμνάσιο – Λύκειο Πάτρας. Πρωτοστάτης της επίθεσης ήταν ο πρόεδρος της ΟΝΝΕΔ Αχαΐας και δημοτικός σύμβουλος, Ιωάννης Καλαμπόκας, ο οποίος χτύπησε θανάσιμα στο κεφάλι με σιδερολοστό τον 34χρονο καθηγητή του σχολείου και αλληλέγγυο στις καταλήψεις, Νίκο Τεμπονέρα.
Ο δολοφόνος Καλαμπόκας καταδικάστηκε πρωτόδικα σε ισόβια το 1993, ωστόσο ύστερα από αλλεπάλληλες δίκες για αναγνώριση ελαφρυντικών, η ποινή του μειώθηκε σε 16 χρόνια και 9 μήνες. Αποφυλακίστηκε το 1998, έχοντας εκτίσει μόλις τα 3/5 της ποινής του. Εκτοτε, στελέχη της Νέας Δημοκρατίας, της ΟΝΝΕΔ και φοιτητές της ΔΑΠ έχουν αναφέρει συχνά-πυκνά το όνομά του με εκθειαστικούς χαρακτηρισμούς, ενώ το 2012 ο Καλαμπόκας καθόταν στο ίδιο τραπέζι με τον χρυσαυγίτη βουλευτή Παναγιώτη Ηλιόπουλο, αποδεικνύοντας για ακόμα μια φορά ότι το φλερτ (ή και η αγαστή σχέση) της Δεξιάς με την Ακροδεξιά καλά κρατεί.
Ο Νίκος Τεμπονέρας είναι σύμβολο αγώνα, έχει γίνει σύνθημα στα χείλη χιλιάδων φοιτητών, εκπαιδευτικών και απλών πολιτών και η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο με πορείες και συγκεντρώσεις. Στο μνημείο έξω από το σχολείο όπου δολοφονήθηκε αποτίνουν φόρο τιμής φοιτητικοί σύλλογοι κάθε χρόνο, καθώς από εκεί περνά η ετήσια πορεία την ημέρα της δολοφονίας του.
ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ
(Στη συμβολή των οδών Ερμού, Ελ. Βενιζέλου και Σπανδώνη, στη Θεσσαλονίκη)
Η δολοφονία Λαμπράκη αποτελεί μια τομή στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Το βράδυ της 22ας Μαΐου του 1963, ο γιατρός, αθλητής, πολιτικός αλλά πάνω απ’ όλα αγωνιστής της Δημοκρατίας και της Αριστεράς, Γρηγόρης Λαμπράκης, δολοφονείται ύστερα από ομιλία του για την ειρήνη στη Θεσσαλονίκη. Δέτηκε θανάσιμο χτύπημα στο κεφάλι σε κεντρικό δρόμο της πόλης από τρίκυκλο, με επιβαίνοντες τους ακροδεξιούς παρακρατικούς Σπύρο Γκοτζαμάνη και Εμμανουήλ Εμμανουηλίδη. Ο θάνατός του έφερε αγανάκτηση στον λαό, πολιτικό σεισμό και εντονότατη πολιτική κρίση και διεθνή κατακραυγή. Ωστόσο, αυτό που ήρθε στο φως από τη δικαστική έρευνα ήταν η βαθιά ριζωμένη σχέση των κρατικών αρχών με το ακροδεξιό παρακράτος, οδηγώντας ακόμα και τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή να εγκαταλείψει την πρωθυπουργία διερωτώμενος «Ποιος κυβερνάει αυτόν τον τόπο;». Οι φυσικοί αυτουργοί καταδικάστηκαν το 1966 σε πολυετή φυλάκιση, αποφυλακίστηκαν όμως ελάχιστα χρόνια μετά τη χούντα, ενώ ο ανακριτής Σαρτζετάκης προσπάθησε να αναδείξει το «κράτος εν κράτει» εντός της Χωροφυλακής, το οποίο είχε τις ρίζες του στους δωσίλογους της Κατοχής και πιο πριν.
Το μνημείο του Λαμπράκη βρίσκεται στη συμβολή των οδών Ερμού, Ελ. Βενιζέλου και Σπανδώνη, στη Θεσσαλονίκη, και πρόκειται για ένα ορειχάλκινο γλυπτό με στοιχεία σοσιαλιστικού ρεαλισμού, σε στάση ικεσίας με ένα περιστέρι της ειρήνης. Στο μνημείο κάθε χρόνο αποτίνεται φόρος τιμής από πολίτες, πολιτικούς και οργανώσεις ανήμερα της επετείου της δολοφονίας του. Πολλοί δρόμοι ανά την Ελλάδα έχουν πάρει το όνομά του, καθώς και στάδια, χώροι αθλητισμού κ.ά. Η παρακαταθήκη του Λαμπράκη ενέπνευσε το αντιδικτατορικό κίνημα και τα κινήματα υπέρ της ειρήνης, ενώ το σύνθημα «Ζει, ζει, ο Τεμπονέρας ζει / Με Πέτρουλα, Λαμπράκη μάς οδηγεί» αντηχεί σε πολλές πορείες, αποδεικνύοντας ότι το έργο του και τα διαχρονικά αγωνιστικά του αιτήματα αποτελούν ακόμα σημείο αναφοράς των κινημάτων και του αγώνα.
