Είναι μια πόλη «ουδέτερη» ως προς το φύλο; Διασφαλίζει την ισότητα σε άνδρες και γυναίκες; Ενας αναγνώστης ή μια αναγνώστρια της μελέτης «Σχεδιάζοντας για όλες: Η οπτική του φύλου στον χώρο της ελληνικής πόλης» -που θα παρουσιάσει σήμερα το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς»- καταλήγει σε ένα «όχι». Ενδεικτικό παράδειγμα με το οποίο μπορεί να επιχειρηματολογηθεί η αρνητική απάντηση είναι ένα αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητας: οι μετακινήσεις.
Το κύριο μοτίβο μετακίνησης των ανδρών αποτελείται από γραμμικές, αμφίδρομες διαδρομές από και προς την εργασία, ενώ το μοτίβο μετακίνησης των γυναικών αποτελείται από πολύπλοκες και ποικίλες διαδρομές. Κύριος σκοπός μετακινήσεων των γυναικών είναι οι υπηρεσίες φροντίδας (π.χ. συνοδεία παιδιών στο σχολείο, μετακίνηση ηλικιωμένων, τα ψώνια του νοικοκυριού) με τις οποίες είναι επιφορτισμένες έως σήμερα, όπως αναδεικνύεται σε έρευνα που έγινε στη Μαδρίτη και επιβεβαιώνουν στοιχεία της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Ελλάδα (2018).
Στη χώρα μας οι γυναίκες αφιερώνουν περίπου 4 φορές περισσότερο χρόνο από τους άντρες σε εργασίες φροντίδας. Η κινητικότητα φροντίδας αποτελεί το ένα τέταρτο ημερήσιων αστικών διαδρομών -σύμφωνα με την έρευνα της Μαδρίτης-, με τις μετακινήσεις των γυναικών να μην ξεπερνούν συνήθως τα 15 λεπτά. Οι γυναίκες είναι πιο συνηθισμένο να χρησιμοποιούν μέσα μαζικής μεταφοράς (ΜΜΜ) ή να κινούνται πεζή, ενώ αντιθέτως οι άνδρες θα χρησιμοποιήσουν (εάν υπάρχει) το αυτοκίνητο του νοικοκυριού. Η χρήση ταξί είναι δύσκολη έως αδύνατη εάν δεν υπάρχουν οικονομικοί πόροι, επομένως χρήστριες και κάτοικοι της πόλης έχουν στην καθημερινότητά τους την ανάγκη ενός δικτύου ΜΜΜ που στοχεύει στην εξυπηρέτηση μικρών, κυκλικών και –συνήθως– τοπικής κλίμακας καθημερινών διαδρομών. Υφίσταται κάτι τέτοιο σήμερα στα ελληνικά αστικά κέντρα; Μήπως οι πόλεις προσφέρουν πεζοδρόμια για κάθε μετακίνηση με περπάτημα; Στην Αθήνα, π.χ., προτεραιότητα δίνεται στην κίνηση με Ι.Χ., κάτι που επιλέγουν κυρίως οι άνδρες.
Το παραπάνω παράδειγμα έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που επισημαίνει η μελέτη «Σχεδιάζοντας για όλες», ότι «σχεδιαστικές λύσεις με επίκεντρο τις ανάγκες των γυναικών και άλλων έμφυλων υποκειμενικοτήτων συμβάλλουν στη βελτίωση της καθημερινής ζωής όλων». Αλλωστε, σημειώνει η μελέτη, πολλές από τις ιδέες που ξεκίνησαν μέσα από τον σχεδιασμό για τις γυναίκες και την έμφυλη ευαισθησία αποτελούν σήμερα «κυρίαρχα μοντέλα σχεδιασμού» πόλεων, όπως για παράδειγμα η «πόλη των δεκαπέντε λεπτών», μοντέλο με βάση το οποίο όλοι οι κάτοικοι θα πρέπει να μπορούν να κάνουν τις καθημερινές τους δραστηριότητες σε 15 λεπτά με τα πόδια.
Οπως εξηγεί η μελέτη, ο αστικός σχεδιασμός υπήρξε πάντοτε ευθύνη κυρίως λευκών, αρτιμελών, μεσήλικων, cis-straight ανδρών αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων, πολιτικών, μεσαίας ή και ανώτερης κοινωνικής και οικονομικής τάξης. «Εφάρμοζαν τις δικές τους ιδέες και οράματα για την πόλη, συχνά αγνοώντας ή/και υποτιμώντας τις επιθυμίες και τις ανάγκες άλλων κοινωνικών ομάδων», γεγονός που «εντείνει τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες». Οι σύγχρονες πόλεις σχεδιάστηκαν «και σχεδιάζονται», σύμφωνα πάντα με τη μελέτη, με βάση τις ανάγκες ενός «μοντέλου πολίτη» με προφίλ που καθρεφτίζει τα χαρακτηριστικά των σχεδιαστών τους, με τον άνδρα να έχει συνδεθεί με την αμειβόμενη εργασία (η οποία σε μεγάλο βαθμό λαμβάνει χώρα σε δημόσιο χώρο), ενώ οι γυναίκες έχουν συνδεθεί με τη μη αμειβόμενη εργασία φροντίδας (η οποία αναφέρεται στην εργασία της «κοινωνικής αναπαραγωγής») και τον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού. «Ετσι, το κυρίαρχο μοντέλο ανάπτυξης που προωθείται (π.χ. μεγάλα οικονομικά και εμπορικά κέντρα) δεν καλύπτει τις βασικές ανάγκες όλων των ανθρώπων σε επίπεδο καθημερινότητας και συμβάλλει στη δημιουργία και διατήρηση έμφυλων και κοινωνικών ανισοτήτων και αποκλεισμών», παρατηρεί η μελέτη.
.jpg)
Πώς θα έμοιαζε μια πόλη συμπεριληπτική για όλα τα φύλα; Επιχειρώντας να απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα, έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας (2020) προκρίνει έξι βασικούς άξονες:
1. Προσβασιμότητα στους δημόσιους χώρους,
2. Συνδεσιμότητα και δυνατότητα μετακίνησης,
3. Ασφάλεια και προστασία από τη βία,
4. Υγεία και υγιεινή,
5. Ανθεκτικότητα στις κλιματικές καταστροφές,
6. Διασφάλιση κατοικίας, εργασίας και αυτονομίας.
«Αυτές οι αρχές θα μπορούσαν να υπάρχουν απλώς ως αρχές καλής διαχείρισης της πόλης και δεν αφορούν μόνο τις γυναίκες», τονίζει η μελέτη, εξηγώντας ότι αντίστοιχα με τα παραπάνω στοιχεία προκύπτουν και από την έκθεση Cities Alive (2022), όπου ταυτόχρονα τονίζεται η σημασία του κράτους δικαίου και της ισότητας, καθώς και ο καίριος ρόλος της αστικής εμπειρίας στην ενδυνάμωση των γυναικών όσον αφορά την επαγγελματική ζωή. «Χώροι, παροχές και διάφορες δραστηριότητες εντός της πόλης συμβάλλουν στην αυτονομία και ενδυνάμωση των κατοίκων, με την προϋπόθεση ότι συνυπολογίζονται όλες κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού (…) καθώς και το γεγονός ότι η αναπαραγωγική εργασία, δηλαδή η φροντίδα, παραμένει στην πλειονότητα ευθύνη των γυναικών», αναφέρει η μελέτη.
Ενα ενδιαφέρον παράδειγμα συμπεριληπτικού σχεδιασμού προσφέρει η Βιέννη, πόλη αναφοράς ως προς το πώς μπορούν να υλοποιηθούν στον αστικό ιστό πολιτικές για την ισότητα των φύλων. Η αρχική προσπάθεια ξεκίνησε στις αρχές του ‘90. Η Eva Kail, εργαζόμενη στο τμήμα στρατηγικού σχεδιασμού της πόλης, ξεκίνησε ποιοτικές και ποσοτικές έρευνες για τη χρήση του δημόσιου χώρου και του τρόπου μετακινήσεων στην πόλη. Οι έρευνες αποκάλυψαν το έμφυλο χάσμα στη χρήση της πόλης. Παρατηρήθηκε –μεταξύ άλλων– ότι οι γυναίκες κινούνται με τα πόδια και με ΜΜΜ, ότι τα κορίτσια επισκέπτονται λιγότερο συχνά τα πάρκα μετά την ηλικία των 9 ετών, ότι απουσίαζαν οι αρχιτεκτόνισσες από τα γραφεία σχεδιασμού κατοικιών.
Ως αποτέλεσμα, ήρθε το Frauen-Werk-Stadt (Γυναίκες-Δουλειά-Πόλη), ένα συγκρότημα 357 κατοικιών σχεδιασμένο από γυναίκες. Κεντρικό στοιχείο του σχεδιασμού ήταν η μετακίνηση «από τη στάση του λεωφορείου μέχρι την είσοδο στο διαμέρισμα». Το επόμενο βήμα ήταν περισσότερες παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο για τη βελτίωση του φωτισμού, την ενίσχυση του αστικού εξοπλισμού, τη διαπλάτυνση πεζοδρομίων, την αφαίρεση εμποδίων που δυσκολεύουν –για παράδειγμα– την κίνηση με παιδικό καροτσάκι, τη διαμόρφωση αθλητικών εγκαταστάσεων για πρόσθετα αθλήματα (π.χ. βόλεϊ, μπάντμιντον), ενώ τέσσερα πάρκα επανασχεδιάστηκαν με την οπτική του φύλου.
«Στα παραπάνω εγχειρήματα ασκήθηκε κριτική επειδή αναπαράγουν το στερεότυπο της φροντίδας των παιδιών που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις γυναίκες», αναφέρει η μελέτη. «Παρ’ όλα αυτά, ήταν επιλογή τους να δώσουν ρεαλιστικές λύσεις στα πρακτικά ζητήματα των γυναικών, αναγνωρίζοντας τα όρια του σχεδιασμού και στοχεύοντας στη διευκόλυνση της καθημερινότητας», προστίθεται στη μελέτη.
Η Βιέννη κατάφερε να εντάξει τη διάσταση του φύλου σε πολλαπλά στάδια της παραγωγής του χώρου, με τη συλλογή στοιχείων από τις χρήστριες, διεπιστημονικές προσεγγίσεις, διαφορετική σήμανση στους δρόμους, ονοματοδοσία δρόμων με ονόματα γυναικών, ανάθεση αρχιτεκτονικών έργων σε γυναικεία αρχιτεκτονικά γραφεία και να θέσει ως κριτήριο αξιολόγησης των προτάσεων την οπτική του φύλου. «Οπως τονίζουν οι επικεφαλής του Τομέα Γυναικών της πόλης της Βιέννης, η οπτική του φύλου είναι μια πολιτική θέση», τονίζει η μελέτη.
Εχουμε λάθος εικόνα
Η μελέτη αποκαλύπτει ότι η ελληνική κοινωνία φαίνεται να έχει μια λανθασμένη και ωραιοποιημένη εικόνα της πραγματικότητας όσον αφορά την ισότητα των φύλων: παρότι -βάσει στοιχείων του Ευρωβαρόμετρου (2017)- η πλειοψηφία θεωρεί ότι έχει επιτευχθεί η έμφυλη ισότητα στον χώρο της εργασίας (69%), στις θέσεις ευθύνης (63%) και στην πολιτική (61%), η Ελλάδα από το 2013 ώς το 2022 βρίσκεται σταθερά στην τελευταία θέση της Ευρωπαϊκής Ενωσης σε αντίστοιχα θέματα. Σύμφωνα με τον δείκτη ισότητας φύλων για το 2022 (Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, EIGE), η Ελλάδα έχει τη χαμηλότερη βαθμολογία με ποσοστό 53%, τη στιγμή που ο μέσος ευρωπαϊκός όρος ανέρχεται στο 68,6%, με το μεγαλύτερο έμφυλο χάσμα να παρατηρείται στον δείκτη της «δύναμης/εξουσίας». Δεν περνά απαρατήρητο επίσης το «παράδοξο» που καταγράφει η μελέτη: ο ισχύων νόμος για τις εθνικές πολιτικές ισότητας (ν.4604/2019) «χρησιμοποιεί μόνο το αρσενικό γένος, αποτυγχάνοντας να αποτελέσει πρότυπο συμπεριληπτικής γλώσσας».
