«Χωρίς τη μνήμη τού χθες δεν μπορούμε να κάνουμε ούτε ένα βήμα στο αύριο»

Η ηλιόλουστη ανοιξιάτικη μέρα και το καταπράσινο περιβάλλον μετρίαζαν κάπως την έντονη συγκίνηση που επικρατούσε την Παρασκευή το μεσημέρι στον χώρο του πρώην στρατοπέδου Παπαδογιωργή στα Καμίνια. Εκεί που ο Δήμος Πειραιά μαζί με τον Σύνδεσμο Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών (ΣΦΕΑ) 1967-1974, με αφορμή τη συμπλήρωση 56 χρόνων από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, διοργάνωσαν μια σημαντική εκδήλωση προκειμένου να αποτίσουν φόρο τιμής στους αγωνιστές και τις αγωνίστριες που φυλακίστηκαν στον 952ο Λόχο της ΕΣΑ.

Παρόντες και κάποιοι από τους ανθρώπους που έζησαν για μέρες ή για μήνες μέσα στα κελιά, διάσπαρτα στα περίπου 12 στρέμματα του πρώην στρατοπέδου που ανήκουν στον Δήμο Πειραιά, θυμίζοντας επώδυνα στους ίδιους τις σκληρές, βασανιστικές, δύσκολες εκείνες μέρες. Πολλά τα κελιά, με τα σημάδια του χρόνου ανεξίτηλα επάνω τους και, παρ’ όλο που πόρτες και παράθυρα δεν υπάρχουν πλέον, το σκοτάδι και το κρύο σού κατακλύζουν την ψυχή μόλις μπεις σε αυτά.

Ηταν η πρώτη επίσημη τελετή που πραγματοποιήθηκε στον χώρο μετά την ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Πειραιά να παραχωρηθεί ένα από τα κτίρια για τη στέγαση των γραφείων του ΣΦΕΑ. Και όπως πολύ εύστοχα είπε ο γραμματέας του ΣΦΕΑ Νίκος Μανιός, «το σημαντικό δεν είναι η δωρεά, το σημαντικό είναι η κίνηση ανοίγματος των αγωνιστικών δυνάμεων στον λαό. Να μάθει ο λαός πώς και πότε έγιναν τα τραγικά αυτά πράγματα».

Την εκδήλωση άνοιξε ο δήμαρχος Πειραιά, Γιάννης Μώραλης, ο οποίος είπε ότι με την απόφασή του ο δήμος έρχεται να αποδώσει κατά κάποιον τρόπο την τιμή που αρμόζει σε αυτούς τους ανθρώπους, όχι μόνο όσους μαρτύρησαν εδώ, αλλά σε όλους όσοι υπέστησαν βασανισμούς και φυλακίστηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Τόνισε ότι η δημιουργία των γραφείων θα συμβάλει ακόμα περισσότερο να γίνει γνωστή και να αναδειχτεί η ιστορικότητα του χώρου και έκανε γνωστό ότι έχουν σχεδιάσει μια συνολική ανάπλαση του χώρου.

«Η κίνηση αυτή συμβάλλει μ’ έναν ώριμο και καθοριστικό τρόπο στη διατήρηση και την αναζωογόνηση της μνήμης μας, γιατί χωρίς τη μνήμη τού χθες δεν μπορούμε να κάνουμε ούτε ένα βήμα στο αύριο» ανέφερε ο Νίκος Μανιός, λέγοντας πως «ο καλύτερος τρόπος, η καλύτερη μέθοδος να συνεχίσουμε αυτή τη δημοκρατική πορεία που έχει χαράξει ο ελληνικός λαός, είναι να τη συνεχίσουμε μαθαίνοντας και τηρώντας τα παραδείγματα των προηγούμενων αγωνιστών της δημοκρατίας» και κάλεσε στο βήμα τον «συναγωνιστή», όπως τον προσφώνησε, Σπύρο Χαλβατζή με τον οποίο ήταν συνεξόριστοι στη Γυάρο.

«Το γεγονός ότι σήμερα βρίσκονται εδώ άνθρωποι που βασανίστηκαν σε αυτόν το χώρο, δίνει μια ιδιαίτερη αίγλη σε αυτή τη μάζωξη» τόνισε ο αντιπρόεδρος του ΣΦΕΑ Σπύρος Χαλβατζής, λέγοντας πως «η χούντα έδρασε με βάση συγκεκριμένες επιλογές», καθώς από την πρώτη μέρα της δικτατορίας πιάστηκαν περισσότεροι από 11.000 άνθρωποι σε όλη τη χώρα και πριν τελειώσει ο Απρίλης στη Γυάρο «βρισκόμασταν 7.200 εξόριστοι». Υπογράμμισε ότι οι παλαιότεροι θυμούνται και οι νέοι είναι ανάγκη να μάθουν και θα μάθουν και μέσα από τη δραστηριότητα, από τις επισκέψεις που μπορεί να υπάρχουν εδώ, από σχολεία, από εκπαιδευτικούς, από πολιτιστικούς και άλλους συλλόγους. «Δεν χρειάζονται πολλά λόγια, χρειάζεται πάντα να είμαστε όρθιοι, ασυμβίβαστοι, αταλάντευτοι και να συνεχίζουμε τον αγώνα» πρόσθεσε.

Ο επικεφαλής της δημοτικής παράταξης «Πειραιάς για Ολους» Νίκος Μπελαβίλας ανέβηκε στο βήμα λέγοντας ότι είναι βαρύ και τιμητικό να παίρνεις τον λόγο μετά τον Χαλβατζή και τον Μανιό, κατέθεσε τις δικές του μνήμες από εκείνη τη μαύρη ημέρα, δήλωσε ωστόσο χαρούμενος γιατί, όπως είπε, ανακάλυψαν αυτόν τον χώρο που δεν τον ήξεραν οι καινούργιοι και γιατί εδώ και 2-3 χρόνια έγινε μια μεγάλη προσπάθεια και χάρη στην επιμονή του ΣΦΕΑ «φτάσαμε σήμερα εδώ να μπορούμε να πούμε ότι θα τον κρατήσουμε, θα τον αναπλάσουμε και θα στήσουμε έναν ολοζώντανο χώρο μνήμης ενάντια στον φασισμό».

Φόρο τιμής απέναντι σε όλα τα θύματα και τους αγωνιστές εκείνης της περιόδου, αλλά και της προηγούμενης γενιάς, της γενιάς της Εθνικής Αντίστασης και του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, που έζησαν τα καλύτερά τους χρόνια μέσα στις φυλακές, τις εξορίες και έδωσαν ακόμα και την ίδια τους τη ζωή, σηματοδοτεί η συγκεκριμένη εκδήλωση κατά τον εκπρόσωπο της παράταξης «Λαϊκή Συσπείρωση Πειραιά» Αλέξανδρο Κοτέα.

Ο επικεφαλής του δημοτικού συνδυασμού «ΑΝΤΑΡΣΥΑ στο Λιμάνι» Θανάσης Διαβολάκης τόνισε ότι μια ημέρα σαν και αυτή πριν από 56 χρόνια η δικτατορία σηματοδότησε αυτό που ο μεγάλος συγγραφέας, ο Τσίρκας, είπε «Χαμένη Ανοιξη». «Γιατί ήταν πραγματικά η απάντηση της εξουσίας εκείνης της εποχής, μιας εξουσίας που μοιάζει πολύ με τη σημερινή, στους μεγάλους αγώνες που είχαν αναπτυχθεί στη χώρα» υποστήριξε.

Ο Παναγιώτης Χατζηπέρος, μέλος του αντιτορπιλικού «Βέλος», επισήμανε ότι είναι μια μαύρη επέτειος σήμερα που πρέπει να μην την ξεχνάμε για να μην την ξαναζήσουμε. Αναφερόμενος στο «Βέλος» το χαρακτήρισε «βέλος στην καρδιά της δικτατορίας», αλλά, όπως είπε, αυτή τη στιγμή είναι ακόμα στην εξορία, καθώς βρίσκεται εκτεθειμένο στη Θεσσαλονίκη και κάνουν πολλές προσπάθειες να το σώσουν γιατί πριν από λίγες ημέρες χτύπησε, τρύπησε και κόντεψε να βουλιάξει. «Αυτό το μνημείο, το μουσείο του αντιδικτατορικού αγώνα, πρέπει να αγωνιστούμε όλοι να έρθει στη θέση του, στο Παλαιό Φάληρο και στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης» συμπλήρωσε.

Πενήντα χρόνια μετά τον εφιάλτη «Τικ-τακ εσύ, τακ-τακ εγώ»

Δύσκολο να ζητάς από ανθρώπους να ξαναθυμηθούν και να σου περιγράψουν τα βασανιστήριά τους. Οσο διακριτικά και να το κάνεις, η αμηχανία είναι μεγάλη, ωστόσο η σκέψη ότι η περιγραφή των μαρτυρίων τους είναι μάθημα γνώσης και Ιστορίας για τη νέα γενιά, πολύτιμη παρακαταθήκη για τη δημοκρατία, διατήρηση της μνήμης που επιβάλλεται να παραμείνει ζωντανή, σ’ το κάνει ευκολότερο.

Γιώργος Βερνίκος και Χρήστος Λάζος. Δυο άνθρωποι που συνελήφθησαν από τη χούντα, ανακρίθηκαν και βασανίστηκαν άγρια. ΕΑΤ-ΕΣΑ, ΚΕΣΑ (Κέντρο Εκπαίδευσης Στρατιωτικής Αστυνομίας), 952 Λόχος ΕΣΑ στο Στρατόπεδο Παπαδογιωργή στα Καμίνια. Πενήντα χρόνια μετά, μισό αιώνα από τη λήξη του εφιάλτη, τους συναντήσαμε στα Καμίνια, στην εκδήλωση τιμής και μνήμης στο πρώην Στρατόπεδο Παπαδογιωργή. Και εκεί έξω από ένα κελί, πιθανότατα να ήταν και αυτό που κάποιος από τους δύο φυλακίστηκε -αλλά τι σημασία έχει; όλα ίδια ήταν- θυμήθηκαν κάποιες στιγμές ή τέλος πάντων περιέγραψαν ίσως τις πιο ανώδυνες από αυτές. Κοινή διαδρομή και για τους δυο: σύλληψη, ΕΑΤ-ΕΣΑ, ΚΕΣΑ, Στρατόπεδο Παπαδογιωργή και πάλι πίσω. Ανάκριση, ξύλο, βασανιστήρια, απομόνωση.

Ως κέντρο «ανάρρωσης» χαρακτηρίζουν και οι δύο το Στρατόπεδο Παπαδογιωργή, καθώς δεν γίνονταν ανακρίσεις, άρα ούτε και βασανιστήρια, όπως λένε. Σε αυτό μετέφεραν τους ταλαιπωρημένους ανθρώπους από όσα είχαν περάσει σε ΕΑΤ-ΕΣΑ και ΚΕΣΑ προκειμένου να αποσυμφορηθούν αυτοί οι χώροι και όταν χρειαζόταν, κατά την κρίση των βασανιστών πάντα, τους επέστρεφαν και πάλι πίσω. Το βασανιστήριο σε αυτό το κέντρο ήταν η σκληρή απομόνωση, καθώς δεν έβγαιναν ποτέ στον αύλειο χώρο. Αντεξαν τους τέσσερις τοίχους των κελιών, το σκοτάδι και την έλλειψη επικοινωνίας γιατί τους επέτρεπαν να διαβάζουν, αλλά και από τον κώδικα συνεννόησης που είχαν βρει με τα χτυπήματα στον τοίχο. Είχαν χωρίσει το αλφάβητο σε πεντάδες και έτσι επικοινωνούσαν μεταξύ τους οι κρατούμενοι.

Ας τους ακούσουμε:

Χρήστος Λάζος: «Με έπιασαν στις 8 Μαΐου γιατί είχα λάβει μέρος σε όλες τις προηγούμενες αντιδικτατορικές δραστηριότητες του φοιτητικού κινήματος. Με πήγαν στο ΚΕΣΑ, εκεί ήταν και ο κοινός μας φίλος, που είναι μακαρίτης τώρα, ο δικηγόρος Παναγιώτης Κανελλάκης. Οταν ήρθα εδώ, περίπου στα μέσα Ιουνίου του 1973, μετά από 2 μήνες βασανιστήρια στο ΚΕΣΑ, μου φάνηκε παράδεισος. Δεν έτρωγα ξύλο καθημερινά, δεν περνούσα από ανάκριση, αλλά το σημαντικότερο ήταν ότι είχα δύο βιβλία. Τους 5 τόμους της ιστορίας του Πολύβιου και 3 τόμους από το “Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο” του Προυστ. Εδώ είχαμε να αντιμετωπίσουμε όμως την απομόνωση, σίγουρα ήταν πιο ήπια από τα βασανιστήρια, ωστόσο ήταν δύσκολα. Εβγαινες από το κελί σου τρεις φορές την ημέρα, πρωί-μεσημέρι και βράδυ, για φαγητό και τουαλέτα. Εάν ενδιαμέσως είχες πρόβλημα, έπρεπε να βρεις τρόπο να το λύσεις. Στις 13 Ιουλίου με επέστρεψαν στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, όπου με ανέκριναν για μία εβδομάδα όρθιο στο κελί, δεν μπορούσα να ακουμπήσω ούτε καν στον τοίχο. Βγήκα περί τα τέλη Αυγούστου και με πήγαν στο στρατόπεδο Κέντρο Νεοσυλλέκτων της Καλαμάτας για επιστράτευση».

Γιώργος Βερνίκος: «Είχα συλληφθεί περίπου ένα μήνα νωρίτερα. Πέρασα από το ΕΑΤ-ΕΣΑ, στη συνέχεια με μετέφεραν στο ΚΕΣΑ και μετά προφανώς για αποσυμφόρηση με έφεραν εδώ, περίπου στα μέσα Μαΐου το 1973. Πρέπει να έμεινα μέχρι τις 14 Αυγούστου. Αυτό που θυμάμαι από την κράτησή μου εδώ, είναι ότι με έβαλαν σ’ ένα μικρό κελί και εδώ έμαθα το τικ-τακ στον τοίχο. “Τικ-τακ εσύ, τακ-τακ εγώ”, που λέει και το τραγούδι. Αυτή ήταν η συνεννόηση με τους άλλους κρατούμενους. Το πρώτο πράγμα που ρώτησα, λοιπόν, είναι εάν εδώ έχει ξύλο. Στο διπλανό κελί ήταν ο Αρης ο Μπουλούκος και μου απάντησε “όχι”. Με αυτό το “όχι” αισθάνθηκα πάρα πολύ καλά. Αλλά υπήρχε η απομόνωση. Μη νομίζετε ότι την αντέχουν κι όλοι. Λίγο κλειστοφοβικός να είσαι, δεν αντέχεις. Αλλά εάν έχεις περάσει από τα χειρότερα… Τον Αύγουστο με επέστρεψαν στο ΕΑΤ-ΕΣΑ και μόλις ξεκίνησαν τις ανακρίσεις και μόνο στην ιδέα ότι θα ξαναρχίσουν τα βασανιστήρια ανέβασα 40 πυρετό».