Θρηνούμε τις χαμένες (ψευδ)αισθήσεις μας ότι ζούμε σε έναν ασφαλή κόσμο

Οι περισσότεροι από εμάς δυσκολευόμαστε ακόμα και να βάλουμε τις λέξεις «παιδί» και «θάνατος» στην ίδια φράση. Το δυστύχημα στα Τέμπη μάς συντάραξε τόσο βαθιά και τόσο καταλυτικά, γιατί στέρησε τη ζωή τόσο ξαφνικά σε τόσο πολλούς αλλά και σε τόσο πολύ νέους ανθρώπους. Η σιδηροδρομική αυτή τραγωδία έχει ωστόσο πολύ περισσότερα θύματα από τους 57 νεκρούς: σημαδεύει τις οικογένειές τους, δοκιμάζει τους ανθρώπους που ακόμα παλεύουν στα νοσοκομεία κι όσους θα αναμετρηθούν με αναπηρίες, βασανίζει τους επιζώντες αλλά και συγκλονίζει τα παιδιά, τους έφηβους, τους νεαρούς ενήλικες σε όλη τη χώρα, που έρχονται αντιμέτωποι με την απώλεια, αλλά κι ένα προμελετημένο έγκλημα εναντίον της κοινωνίας.

Οι επιστήμονες της «Μέριμνας», από το 1995, δουλεύουν συστηματικά στηρίζοντας παιδιά που πενθούν ένα αγαπημένο τους πρόσωπο ή πάσχουν από μια απειλητική για τη ζωή τους αρρώστια. Ταυτόχρονα, επιμορφώνουν επαγγελματίες ψυχικής υγείας και εκπαιδευτικούς στη στήριξη των παιδιών σε τέτοιες δύσκολες στιγμές, όπως και επαγγελματίες υγείας στην παιδιατρική ανακουφιστική φροντίδα, ενώ διεξάγουν έρευνα για τις επιπτώσεις της βαριάς αρρώστιας και του θανάτου στη ζωή των παιδιών και των οικογενειών τους. Η Ντίνα Τσελεπή είναι ψυχολόγος, διευθύντρια στο Συμβουλευτικό Κέντρο Στήριξης στο Πένθος, της «Μέριμνας» στη Θεσσαλονίκη. Και είναι το καταλληλότερο πρόσωπο για να μας βοηθήσει να βάλουμε δίπλα στη λέξη «παιδί» τη σκληρή έννοια του θανάτου.

● Βιώνουμε όλοι ένα συλλογικό τραύμα μετά το δυστύχημα των Τεμπών;

Δεν συμφωνώ με τον όρο συλλογικό τραύμα, χωρίς να σημαίνει ότι κάποιοι άνθρωποι δεν βιώνουν τραυματικά τα γεγονότα. Τραυματικά ίσως να βιώνουν την απώλειά τους οι οικογένειες που έχασαν έναν δικό τους άνθρωπο ή μπορεί να παρουσιάζουν τραυματικές αντιδράσεις μετατραυματικού στρες οι επιζώντες. Αυτό που βιώνουμε είναι ένας συλλογικός θρήνος. Πάρα πολλοί ταυτίζονται, βάζουν τον εαυτό τους ή τα παιδιά τους στη θέση των επιβατών του τρένου. Τόσο τα παιδιά όσο και οι μεγάλοι. Θρηνούμε, επίσης, και τις χαμένες (ψευδ)αισθήσεις μας ότι ζούμε σε έναν ασφαλή κόσμο, όπου όλα μπορούμε να τα ελέγξουμε.

● Είναι πολιτισμική αυτή η ψευδαίσθηση;

Για πάρα πολλά χρόνια έχουμε καταπιεί την καραμέλα ότι έχουμε τον έλεγχο στα πάντα και την αποκλειστική ευθύνη της ζωής μας, πολύ αποστειρωμένα, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη το οικονομικό, το πολιτικό, το κοινωνικό πλαίσιο. Οταν συμβαίνει ένα τέτοιο γεγονός, εισβάλλει πολύ βίαια στη ζωή και τις αντιλήψεις μας. Ειδικά για τα παιδιά, τους προέφηβους και τους εφήβους, ένα τέτοιο γεγονός -που οφείλεται σε επιλογές ανθρώπων- διαταράσσει τη θεμελιώδη κι αναγκαία εμπιστοσύνη στο ανθρώπινο είδος.

● Ενα τραυματικό γεγονός, η δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, πυροδότησε την εξέγερση των νέων τον Δεκέμβρη του 2008. Βλέπουμε μπροστά μας τη «γενιά των Τεμπών»;

Αυτό που συμβαίνει τώρα όσον αφορά τις αντιδράσεις των νέων έχει κοινά χαρακτηριστικά με το 2008. Είναι σίγουρο ότι για τα παιδιά που είναι σήμερα στους δρόμους, η ζωή τους δεν θα είναι ίδια μετά τα Τέμπη, θα είναι πάντα μια σημαντική εμπειρία που θα επηρεάσει τον ψυχισμό τους, προσπαθώντας να απαντήσουν σε ένα «γιατί». Ποια απάντηση μπορούν να δώσουν για την κοινωνία όπου μεγαλώνουν; Βγαίνουν στον δρόμο, πρωταγωνιστώντας και διεκδικώντας μια καλύτερη ζωή. Γι’ αυτό και η απόδοση ευθυνών στους υπαίτιους πρέπει να είναι τέτοια, ώστε να μην αμφισβητηθεί. Θα συμβάλει ώστε να χτιστεί ξανά μια σχέση εμπιστοσύνης.

Τα παιδιά -και οι ενήλικες- που διαδηλώνουν έχουν πολλά μαζεμένα πράγματα για τα οποία διαμαρτύρονται

Τα παιδιά νιώθουν έντονο θυμό και προσπαθούν με έναν τρόπο να τον εκφράσουν. Εχει σημασία ωστόσο να μην εγκλωβιστούν στην οργή, αλλά να υπάρχει χώρος και για θρήνο. Ο θυμός είναι πιο οικείο συναίσθημα κι αρχικά μοιάζει πιο ασφαλές, ζούμε σε εποχές και κοινωνίες που ο θρήνος κι η ευαλωτότητα δεν επιτρέπονται, αλλά από κάτω υπάρχει οδύνη, υπάρχει πλήγωμα. Αν κάποιος εγκλωβιστεί στον θυμό, θα δυσκολευτεί στην πορεία. Και το γεγονός πως είδαμε ακόμα και παιδιά του δημοτικού να εκφράζουν τα συναισθήματά τους, στέλνοντας μηνύματα με τις σχολικές τους τσάντες, είναι καλό. Σημαντικό είναι να αναγνωρίσουμε τη συμβολή των εκπαιδευτικών σε αυτό. Τηρούν μια στάση φροντίδας για τους μαθητές τους, παρ’ όλο που δέχονται άδικα πυρά, παρουσιάζοντάς τους ως άχρηστους δημοσίους υπαλλήλους.

● Μιλάμε για παιδιά που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν μέσα στην οικονομική κρίση, είδαν μεγάλες καταστροφές στις πυρκαγιές, έζησαν την πανδημία και τώρα ζουν το έγκλημα των Τεμπών. Παιδιά που δεν γνώρισαν ποτέ την «κανονικότητα». Βοηθάει το γεγονός ότι είναι πολύ μικρά να ξεπερνούν τραυματικά γεγονότα;

Είναι μύθος ότι τα παιδιά ξεχνούν εύκολα κι ότι ξεπερνούν πιο εύκολα, αντιθέτως, έχουν επιβαρυνθεί πάρα πάρα πολύ. Τα παιδιά -και οι ενήλικες- που διαδηλώνουν έχουν πολλά μαζεμένα πράγματα για τα οποία διαμαρτύρονται, ολόκληρη η κοινωνία, τα τελευταία χρόνια, έχει επιβαρυνθεί πάρα πολύ μετά το 2010 με τα μνημόνια κι όλη αυτή τη βία που αντιμετώπισε. Ωστόσο, αυτό που περιγράφεται ως «κανονικότητα» ή ως επιθυμία για «επιστροφή στην κανονικότητα» αγνοεί ποια ήταν στ’ αλήθεια η συνθήκη τότε. Είχε σεβασμό στη ζωή; Ζούσαμε σε μια κοινωνία που είχε μέριμνα, είχε συμπερίληψη; Εχει νόημα να διεκδικούμε να γυρίσουμε εκεί που ήταν η ζωή πριν από το 2010 και μας έφερε σε αυτό που ζούμε σήμερα;

● Αλλα παιδιά είναι τρομαγμένα, άλλα εξοργισμένα, σίγουρα όλα έχουν χάσει την εμπιστοσύνη τους στην κοινωνία των ενηλίκων.

Το πώς αυτήν την εμπειρία θα τη διαχειριστεί κάθε οικογένεια έχει να κάνει και σε ποια φάση της ζωής τη βρίσκει και τι άλλου τύπου δυσκολίες ή απώλειες έχει να διαχειριστεί παράλληλα. Γιατί αυτή η εμπειρία μπορεί να ξεσκεπάζει μια άλλη απώλεια που βίωσαν στο παρελθόν ή να κάθεται επιβαρυντικά σε άλλες δυσκολίες που βιώνουν.

Τα παιδιά του Δημοτικού είναι σε συγκεκριμένο εξελικτικό στάδιο, που δεν τους επιτρέπει να επεξεργαστούν τέτοιου είδους εμπειρίες, δυσκολεύονται να κατανοήσουν όλες τις διαστάσεις του θανάτου, την οριστικότητα, το αμετάκλητο, το ότι μας αφορά όλους. Για τους εφήβους αυτά είναι απαντημένα κι έτσι έρχονται σε επαφή με ερωτήματα πιο υπαρξιακά. Τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι κι έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από στήριξη και κατανόηση, χρειάζεται να τους δοθεί χώρος για να θέσουν ερωτήματα αλλά και να εκφράσουν όλα όσα αισθάνονται. Κάποιες φορές, οι ενήλικες στεκόμαστε με αμηχανία, τους περιορίζουμε να εκφραστούν. Αλλα παιδιά φοβούνται, άλλα βρίσκονται σε υπερεγρήγορση, άλλα κάνουν βήματα πίσω ή προσκολλώνται στους γονείς. Παίζει ρόλο ο βαθμός της έκθεσής τους σε εικόνες και συζητήσεις ενηλίκων που δεν γίνονται προσεκτικά.

Σκεφτείτε, όμως, και τα παιδιά που δέχθηκαν δακρυγόνα -κι αυτά ένιωσαν απειλή για τη ζωή τους. Οι γονείς χρειάζεται να αντιμετωπίζουν ως φυσιολογικές τις αντιδράσεις τους, να έχουν υπομονή, να μην αρνούνται βοήθεια, π.χ. να κοιμηθούν μαζί τους ή να ανάψουν το φως. Θα ήθελα να πω δυο λόγια και για τα νέα παιδιά που επέζησαν από αυτό το δυστύχημα και κινδυνεύουν από το να μην αναγνωρίσουν το δικό τους υποφέρειν και τον δικό τους θρήνο αν υιοθετήσουν μια στάση με μονομερή αφήγηση, του τυχερού που επέζησε. Φυσικά είναι τυχεροί, αλλά άθελα ο περίγυρος, κάποιες φορές, δεν αφήνει χώρο να εμπεριέξει την οδύνη τους ή να βοηθήσει στη διαχείριση των τραυματικών αντιδράσεων που βιώνουν. Είναι σοβαρά τα τραύματα και θέλουν χρόνο και φροντίδα. Χρειάζεται υπομονή και σεβασμός, είτε θέλουν να αφηγούνται ξανά και ξανά την εμπειρία τους είτε θέλουν να μείνουν στη σιωπή τους.

● Είναι η πρώτη φορά έπειτα από ένα δυστύχημα που βλέπουμε τόσο σθεναρή αντίδραση, με διάρκεια αντίδραση της κοινωνίας. Βοηθάει τις οικογένειες που έχασαν τους δικούς τους αυτό το κύμα αλληλεγγύης;

Λαμβάνοντας υπόψη την καθημερινή εμπειρία μου με γονείς που έχασαν τα παιδιά τους, το παράπονό τους είναι ότι δύσκολα ο περίγυρός τους στέκεται βοηθητικά κι αισθάνονται μεγαλύτερη μοναξιά έπειτα από ένα χρονικό διάστημα. Αυτό το κλίμα συμπαράστασης-διαμαρτυρίας μπορώ να υποθέσω ότι τουλάχιστον για κάποιες οικογένειες μειώνει τη μοναξιά στο εδώ και τώρα, το ζητούμενο είναι τι γίνεται μετά. Δεν μπορώ να φανταστώ να μην το βλέπουν σαν κάτι φροντιστικό, τουλάχιστον για τη μνήμη των παιδιών τους.

Ολοι εμείς που δεν ήμασταν στο τρένο έχουμε κάθε δικαίωμα να θρηνούμε, αλλά χρειαζόμαστε ψυχραιμία για να σταθούμε στις οικογένειες που έχασαν κάποιον δικό τους και στους επιζώντες. Παρά την οδύνη τους, παρά τη σημαντική απώλεια, παρά το πόσο δύσκολο είναι να βρίσκουν νόημα στη ζωή μετά την απώλεια των παιδιών τους, ένα μεγάλο ποσοστό αυτών των ανθρώπων τα καταφέρνει. Δεν είναι αυτονόητο, δεν είναι εύκολο, αλλά δεν είναι μόνο ευάλωτοι αυτοί οι άνθρωποι. Θέλει μια στάση σεμνότητας και σεβασμού στον θρήνο των ανθρώπων.