«Αποϊδρυματοποίηση τώρα» για μια ανθρώπινη ζωή 

Τις απάνθρωπες επιπτώσεις της ιδρυματοποίησης στις ζωές τους κατέστησαν σαφείς η Ναταλία, ο Αχμέτ, ο Μάριος και ο Σπύρος μέσα από τις αφηγήσεις τους στην μικρού μήκους ταινία «Έχω κάτι να πω», που προβλήθηκε μαζί με απόσπασμα από το εν εξελίξει ντοκιμαντέρ του Αντώνη Ρέλλα για το Παράρτημα ΑμεΑ των Λεχαινών κατά την εκδήλωση της κίνησης χειραφέτησης αναπήρων «Μηδενική Ανοχή» και της οργάνωσης Tandem την περασμένη Κυριακή, στην κατάμεστη αίθουσα του κινηματογράφου «Τριανόν».

Οι τέσσερις νέοι, που μπήκαν παιδιά σε ίδρυμα και παραμένουν εκεί παρότι ενηλικιώθηκαν, συγκίνησαν τους παρευρισκόμενους με τις μαρτυρίες και τα όνειρά τους για μια ζωή έξω από αυτό. Μίλησαν, μεταξύ άλλων, για την απουσία της ιδιωτικότητας στην καθημερινότητά τους και του δικαιώματος στην επιλογή από το τι θα φορέσουν μέχρι τι θα φάνε, για την ελλιπή υγιεινή κι εργοθεραπεία και για την επιθυμία να μείνουν σε ένα σπίτι, είτε μόνοι τους είτε με συνοδούς.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης που ακολούθησε η Eυαγγελία Αλεξίου, κοινωνική επιστήμονας και μέλος της Tandem καυτηρίασε την απουσία εξατομικευμένης φροντίδας για όλα τα παιδιά: «τα ιδρύματα πάνε στον πάτο τα παιδιά και ακόμα παρακάτω τα ανάπηρα παιδιά, ως προς τις δυνατότητες που του δίνονται να εξελιχθούν όπως όλα τα παιδιά… Τα ιδρύματα αντί να λειτουργούν αποκαταστασιακά αλλά αναπηροποιητικά για τα άτομα και ανασταλτικά στην κοινωνικοποίηση και την εξέλιξη».

«Τα κακώς τεκταινόμενα υπήρχαν και συνεχίζουν να υπάρχουν. Δεν είναι μόνο στα Λεχαινά, είναι και σε άλλα ιδρύματα. Η κακοποίηση και η κακή λειτουργία των ιδρυμάτων δεν φαίνεται μόνο μέσα από τα δεσίματα, φαίνεται κι από άλλα πράγματα που δεν έχουν οι άνθρωποι που ζουν μέσα στα ιδρύματα» σημείωσε και έθιξε τις τεράστιες ελλείψεις προσωπικού δίνοντας ως παράδειγμα ότι δύο φροντιστές καλούνται να φροντίσουν δεκαπέντε ανθρώπους διαφορετικών αναγκών και ηλικιών, χωρίς επιστημονική εποπτεία και συμβουλευτική καθοδήγηση.  

Και η βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού, Θεώνη Κουφονικολάκου, υπογράμμισε τον κακοποιητικό χαρακτήρα όλων των ιδρυμάτων, δημόσιων, εκκλησιαστικών και ιδιωτικών, εξαιτίας της παραμέλησης που ισοδυναμεί με συστημική κακοποίηση, της παραβίασης των δικαιωμάτων παιδιών, που αντιμετωπίζονται ως αντικείμενα κι όχι σαν υποκείμενα, της αδυναμίας πλήρους ανάπτυξής τους, καθώς προκύπτουν ζητήματα σε ό,τι αφορά γνωστικές δεξιότητες, σωματικές δυνατότητες και διαπροσωπικές σχέσεις. Επεσήμανε αφενός πως τα παιδιά δεν γνωρίζουν πόσο θα παραμείνουν στα ιδρύματα και τι χρειάζεται να κάνουν για να αυτονομηθούν κι αφετέρου πως τα ανάπηρα παιδιά βιώνουν την αφόρητη ρουτίνα της αλεσμένης τροφής -κυριολεκτικά και μεταφορικά- με καθημερινές καθηλώσεις, μηχανικά ή χημικά με υπερσυνταγογράφηση φαρμακευτικής αγωγής.

Σύμφωνα με την κ.  Κουφονικολάκου, η λύση για πόρους δεν βρίσκεται στα μικρά χρηματοδοτικά προγράμματα αλλά σε τακτικό προϋπολογισμό, ο οποίος άμεσα ή μεσομακροπρόθεσμα θα  πρέπει να καλύψει τις προεξάρχουσες και διαχρονικές ανάγκες. Επίσης, αναφέρθηκε στην ανάγκη ενίσχυσης του θεσμού της αναδοχής, που στη χώρα μας παρουσιάζει ιδιαίτερα μειωμένο ενδιαφέρον, προτείνοντας την πρόβλεψη κινήτρων στο πλαίσιο της επαγγελματικής αναδοχής και την ευαισθητοποίηση γονιών και παιδιών με αρωγό σχολεία και δήμους. «Δεν υπάρχει αποϊδρυματοποίηση και αναδοχή, χωρίς υποστήριξη στην κοινότητα. Δεν υπάρχει αποϊδρυματοποίηση, χωρίς κοινωνικές υπηρεσίες, οι οποίες μπορούν να παρέχουν συμβουλευτική καθοδήγηση, χωρίς δημόσια κέντρα ψυχικής υγείας χωρίς τις τεράστιες λίστες αναμονής, και χωρίς πρώιμη παρέμβαση» είπε και προειδοποίησε για τον κίνδυνο καθήλωσης στην υπάρχουσα κατάσταση ή ακόμα χειρότερα οπισθοχώρησης, εάν η αποϊδρυματοποίηση επιχειρηθεί με προχειρότητα.

Στην εκδήλωση αναβίωσαν μνήμες από το κολαστήριο του παραρτήματος Λεχαινών του Κέντρου Δυτικής Αττικής Ελλάδας μέσω τοποθετήσεων των ομιλητών και της προβολής μικρού μέρους του ντοκιμαντέρ του Αντώνη Ρέλλα. Ο Γιώργος  Νικολαΐδης, διευθυντής Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, που ξεκίνησε το 2015 παρέμβαση στο ίδρυμα με αποτέλεσμα μετά από τέσσερα χρόνια να σταματήσει ο βασανισμός δεκάδων καθηλωμένων ανθρώπων σε κλουβιά ή με ιμάντες, που λάμβαναν θηριώδεις ψυχοτρόπων φαρμάκων και υφίσταντο τρομακτική αποστέρηση ερεθισμάτων, κοινωνικής διαντίδρασης. Παράλληλα, κατήγγειλε ότι το σχέδιο αποϊδρυματοποίησης του συγκεκριμένου ιδρύματος έχει μείνει επί της ουσίας στα χαρτιά με λίγους ωφελούμενους να έχουν μετακινηθεί πλέον σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων, σε Στέγες Υποστηριζόμενης Διαβίωσης, κάνοντας λόγο για επικοινωνιακή διαχείριση του εγχειρήματος.

Για μια αποτελεσματική μετάβαση από την ιδρυματική σε μια εναλλακτική φροντίδα

Όπως εξήγησε, για να κλείσουν όλα τα ιδρύματα, απαιτείται μια συστηματική πολιτική ρήξεων με το πλέγμα μικρών ιδιοτελών συμφερόντων, που στηρίζουν και αναπαράγουν το ιδρυματικό μοντέλο και σύστημα. «Ένα οριζόντιο εγχείρημα αποϊδρυματοποίησης πρέπει να εφαρμοστεί καθολικά στο σύνολό του ιδιωτικού και δημοσίου δικαίου, στα ιδρύματα για παιδιά τυπικής ανάπτυξης και στα παιδιά με αναπηρία… Αν είναι να κλείσουμε μόνο τα δημόσια και να μείνουν μόνο τα ιδιωτικού δικαίου, αυτό το λένε ιδιωτικοποίηση, δεν το λένε αποϊδρυματοποίηση. Από την άλλη το να κλείσουν μόνο του ιδιωτικού δικαίου και να μείνουν ανεξέλεγκτα τα δημόσια, θα τα κάνει πάρα πολύ πιο άσχημα όσον αφορά τους όρους και συνθήκες των παιδιών» σχολίασε.

Μεταφέροντας την εμπειρία του από την πιλοτική φάση του προγράμματος «Εγγύηση για το παιδί» της Unisef και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ο κ. Νικολαΐδης προτείνει μια εργαλειοθήκη, διαθέσιμη προς αξιοποίηση στους επαγγελματίες του πεδίου, στις διοικήσεις των ιδρυμάτων και τους κυβερνώντες, σχετικά τόσο με την ανάπτυξη εξατομικευμένων πλάνων αποκατάστασης όσο και με την επιχείρηση μετασχηματισμού των ιδρυμάτων από μονάδες κλειστής φιλοξενίας σε μονάδες παροχής σύγχρονων εναλλακτικών μορφών φροντίδας μέσα σε λίγα χρόνια.

Προειδοποίησε για τον κίνδυνο να ανοίξουν άλλα ιδρύματα σε επόμενο χρόνο, ακόμα κι αν κλείσουν τα υπάρχοντα, αν δεν αντικατασταθεί το σημερινό μοντέλο με ποιοτικές, συνεκτικές, κοινοτικές υπηρεσίες και την ενίσχυση των κοινοτικών κοινωνικών υπηρεσιών για τα παιδιά με άξονες τη διαδικασία ανίχνευσης οικογενειών με ανήλικα αυξημένης ευαλωτότητας, προκειμένου να στηριχθούν, και προτυποποίηση του κριτηρίων για την εκτίμηση τυχόν γονικής επικινδυνότητας.

Και ο κ. Ρέλλας εξήγησε πως η αποϊδρυματοποίηση αποτελεί μια δυνητικά εύκολη διαδικασία, αν υπάρχει πολιτική βούληση, καθώς οι επιστημονικά τεκμηριωμένες επιλογές είναι γνωστές εδώ και δεκαετίες. Σε αυτό συντείνει το γεγονός ότι η χώρα μας έχει σχετικά μικρό αριθμό ανηλίκων σε ιδρύματα, συγκριτικά με άλλες χώρες που μειώνουν ή εξαλείφουν τον ιδρυματικό τομέα, της τάξης των 3.000 – 4.000 περίπου ατόμων.

«Η βλάβη υφίσταται ενώ η αναπηρία επιτελείται και κατασκευάζεται» υποστήριξε ο ανάπηρος ακτιβιστής και μέλος της «Μηδενικής Ανοχής» και τόνισε την πρόκληση για αλλαγή νοοτροπίας αναφορικά με την παιδική προστασία στην Ελλάδα με μια προσέγγιση για εξωϊδρυματική φροντίδα. απορρίπτοντας την εισαγωγή ως την εύκολη λύση στο καπιταλιστικό σύστημα και όχι ως «μονόδρομο», όπως συχνά εμφανίζεται.

Ο καθηγητής κοινωνικής εργασίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Βασίλης Ιωακειμίδης, μίλησε επίσης για την ξεπερασμένη αλλά επικρατούσα κοινωνική αντίληψη σχετικά με τα δικαιώματα των ανάπηρων παιδιών. Υποστήριξε πως έχουν γίνει βήματα στη σχετική δημόσια συζήτηση μέσα στο Πανεπιστήμιου, το οποίο παραμένει ένας χώρος κοινωνικής κινητικότητας αλλά όχι συμπερίληψης της πολυμορφίας, ένας θεσμός που δεν να αντανακλά τη συνθετότητα και την ομορφιά της κοινωνίας αλλά μια εικόνα στρεβλή κανονικότητας.

Τέλος, αναφέρθηκε στους δυσανάλογα λίγους φοιτητές με αναπηρία και με μεταναστευτική καταγωγή κι ακόμα και σε ζήτημα διδασκαλίας, όταν έχει ενταχθεί στο πρόγραμμα σπουδών η κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας αλλά σε πολλά τμήματα παρουσιάζεται ως ακόμα ένα μοντέλο αντί για το μόνο έγκυρο μοντέλο.