Η Λισαβόνα απέτυχε και στην καινοτομία

Για τις κοινωνικές προϋποθέσεις, το διανοητικό πλαίσιο και τις ιστορικές διαστάσεις της καινοτομίας στην Ελλάδα μιλάει ο καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και διευθυντής του Ινστιτούτου, Χρήστος Χατζηιωσήφ

• Κύριε Χατζηιωσήφ, το Ινστιτούτο παρουσιάζει στις αίθουσες του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας στη Θεσσαλονίκη έκθεση για τα «Δημόσια Μηχανικά Ρολόγια στην Ελλάδα, 15ος-20ός αιώνας». Πώς προέκυψε αυτή η έκθεση;

Η έκθεση παρουσιάζει σε ένα ευρύτερο κοινό τα αποτελέσματα μιας ερευνητικής ενέργειας, η οποία έχει ως στόχο τη μελέτη των αντιλήψεων για τον χρόνο και των μηχανικών μέσων με τα οποία τον μετρούσαν οι άνθρωποι στον ελλαδικό χώρο, από την οθωμανική περίοδο μέχρι και τον ύστερο εικοστό αιώνα. Η έρευνα αυτή διεξάγεται στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος, του ΕΛΙΣΤΟΚΑΙΝΟ (Ελληνική Ιστορία της Καινοτομίας), το οποίο χρηματοδοτείται από τη Γενική Γραμματεία Ερευνας & Τεχνολογίας. Συντονίζεται από τον επίκουρο καθηγητή Ανδρέα Λυμπεράτο, με κύριο συνεργάτη τον μεταδιδακτορικό ερευνητή Δημήτρη Χαριτάτο.

• Την καινοτομία τη συνδέουμε κατά κανόνα με την τεχνολογία. Αναρωτιέμαι, πώς εγγράφεται ένα τέτοιο πρόγραμμα στις δραστηριότητες ενός ερευνητικού ινστιτούτου που θεραπεύει τις ανθρωπιστικές σπουδές;

Θα ήθελα να σας υπενθυμίσω δύο στοιχεία που θα βοηθούσαν να λυθεί η απορία σας:

Πρώτον, το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών είναι μέλος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας και ως εκ τούτου είναι φυσικό να συνεργάζεται με τα άλλα ινστιτούτα του ΙΤΕ πάνω στην εφαρμογή στο πεδίο του πολιτισμού των σύγχρονων τεχνολογιών που αναπτύσσονται σε αυτά.

Δεύτερον, στο Ινστιτούτο μας λειτουργεί με επιτυχία το Εργαστήριο Γεωφυσικών Ερευνών, Τηλεπισκόπησης και Αρχαιοπεριβάλλοντος, που εστιάζει στην εφαρμογή της πληροφορικής και των θετικών επιστημών στην αρχαιολογία.

Οσον αφορά το συγκεκριμένο ερευνητικό πρόγραμμα ΕΛΙΣΤΟΚΑΙΝΟ, το αντικείμενό του είναι ιστορικό και κοινωνικό.

Σήμερα βρισκόμαστε σε μια φάση ραγδαίων τεχνολογικών μεταβολών, που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή και τις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων σε παγκόσμια κλίμακα. Στην Ευρώπη υπάρχει η τάση η τεχνολογική καινοτομία να παρουσιάζεται ως το μέσο για την έξοδο από την οικονομική στασιμότητα και τη λύση όλων των κοινωνικών ζητημάτων.

Πάνω σε αυτή την αντίληψη βασίστηκαν το 2000 η λεγόμενη «στρατηγική της Λισαβόνας» και ο «Ορίζοντας 2020», που τη διαδέχθηκε.

Οι στρατηγικές αυτές δεν παίρνουν επαρκώς υπόψη τους τις κοινωνικές παραμέτρους που επηρεάζουν την εισαγωγή και την υιοθέτηση τεχνολογικών καινοτομιών και αυτός ήταν, κατά τη γνώμη μου, ένας από τους κύριους λόγους που δεν επιτεύχθηκαν οι στόχοι της στρατηγικής της Λισαβόνας.

Αυτές ακριβώς τις κοινωνικές προϋποθέσεις μελετούμε στο Ινστιτούτο με το πρόγραμμα ΕΛΙΣΤΟΚΑΙΝΟ.

• Σε ποιους τομείς της ελληνικής οικονομίας παρακολουθείτε την ιστορική εμπειρία της καινοτομίας;

Μελετούμε ταυτόχρονα το διανοητικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι δεκτικότητες και οι αντιδράσεις της ελληνικής κοινωνίας στην καινοτομία.

Η μεταβολή των αντιλήψεων για τον χρόνο, στην οποία αναφέρεται η έκθεση της Θεσσαλονίκης, είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό της διαδικασίας περάσματος μιας κοινωνίας στη νεωτερικότητα.

Η στάση απέναντι στις θετικές επιστήμες αποτελεί μια άλλη διάσταση του διανοητικού πλαισίου με την οποία ασχολούμαστε.

Η πολιτική προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελεί επίσης έναν κρίσιμο δείκτη. Φορείς της τεχνολογικής καινοτομίας, πρωτεργάτες της, είναι οι μηχανικοί. Μελετάμε κατά συνέπεια τη διαμόρφωση στην Ελλάδα αυτού που θα αποκαλούσαμε τεχνική διανόηση.

• Το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών έχει διακριθεί στη μελέτη της Ιστορίας της Τέχνης με τις δραστηριότητες του Κέντρου Γκρέκο, τη μελέτη της δυτικής τέχνης στην Κρήτη της Βενετοκρατίας κ.λπ.

Στο πεδίο της τέχνης μιλάμε για νεωτερισμούς και στην προσπάθειά μας για να σχηματίσουμε μια συνολική εικόνα για τη δεκτικότητα, αλλά και τις αντιδράσεις της ελληνικής κοινωνίας στην καινοτομία. Μελετούμε την εισαγωγή νεωτερισμών και τις αντιστάσεις σε αυτούς τόσο στις εικαστικές τέχνες όσο και στο θέατρο.

Η συζήτηση για την ελληνικότητα στην τέχνη, που επανέρχεται σε διάφορες περιόδους, συνοψίζει αυτά τα ζητήματα. Στις απαρχές αυτής της συζήτησης θα τοποθετούσα το δοκίμιο του Παναγιώτη Δοξαρά «Περί της τέχνης της ζωγραφίας», που χρονολογείται στις αρχές του 18ου αιώνα.

• Με αφορμή την τεχνολογική καινοτομία, που πολύ συχνά επέρχεται με μεταφορά συστημάτων από άλλες χώρες, θα ήθελα να σας ρωτήσω ποιες συνεργασίες διατηρεί το ΙΜΣ με αντίστοιχα ξένα ιδρύματα;

Ο κατάλογος είναι πολύ μεγάλος και αναγκαστικά θα αναφερθώ ενδεικτικά μόνο σε ορισμένες. Μια από τις παλαιότερες ερευνητικές ομάδες μας, οι οθωμανολόγοι, διατηρούν στενές σχέσεις με τα μεγαλύτερα διεθνή κέντρα οθωμανικών σπουδών και φυσικά με τουρκικά πανεπιστήμια.

Το Εργαστήριο Γεωφυσικών Ερευνών, Τηλεπισκόπησης και Αρχαιοπεριβάλλοντος, που συντονίζει ο διευθυντής ερευνών Απόστολος Σαρρής, είναι το καλύτερα εξοπλισμένο εργαστήριο του είδους του στον μεσογειακό χώρο.

Ως εκ τούτου διατηρεί μόνιμες συνεργασίες με τις ξένες αρχαιολογικές σχολές που δραστηριοποιούνται στη χώρα μας.

Τέτοιες έρευνες τρέχουν αυτήν τη στιγμή στην Ιταλία, την Ουγγαρία, την Κύπρο και την Τουρκία.

Ο επίκουρος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης, Παναγιώτης Ιωάννου, είναι υπεύθυνος για τις συνεργασίες μας με ιταλικά και ισπανικά πανεπιστήμια για τη μελέτη της ευρωπαϊκής τέχνης. Η μεταδιδακτορική ερευνήτρια Γιουλιάνα Μποΰτσεβα, με άξονα την έρευνα για τη διάχυση των ρωσικών εικόνων στον ορθόδοξο κόσμο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έχει αναπτύξει τους δεσμούς μας με τους ιστορικούς της τέχνης στη Ρωσία και τις Βαλκανικές χώρες.

Τέλος, μια συνεργασία που καλύπτει σχεδόν όλους τους ερευνητικούς τομείς που θεραπεύουμε είναι αυτή που εγκαινιάσαμε πρόσφατα με το γαλλικό κέντρο αριστείας LabexMed, που αποτελεί συνασπισμό ερευνητικών κέντρων και πανεπιστημίων της περιοχής Μασσαλίας και Εξ-αν-Προβάνς.

• Ποια είναι η θέση του ΙΜΣ στον ενιαίο χώρο έρευνας και παιδείας;

Τον ενιαίο χώρο δεν περιμέναμε να τον ανακαλύψουν τα τελευταία χρόνια οι πολιτικές δυνάμεις. Στην Κρήτη αυτό δεν είναι σύνθημα, αλλά πραγματικότητα εδώ και δεκαετίες, με τη συνεργασία μεταξύ ΙΤΕ και Πανεπιστημίου Κρήτης.

Στο Ινστιτούτο, δυνάμει μιας προγραμματικής συμφωνίας με το Πανεπιστήμιο Κρήτης, διοργανώνουμε ένα κοινό μεταπτυχιακό πρόγραμμα στην Τουρκολογία, το πρώτο στον τομέα αυτό στην Ελλάδα, με συντονιστές τον ερευνητή Μαρίνο Σαρηγιάννη και τους επίκουρους καθηγητές Αντώνη Αναστασόπουλο και Ηλία Κολοβό.

Εκτός τούτου στα διάφορα προγράμματά μας συμμετέχουν δεκάδες μεταπτυχιακών φοιτητών/τριών που αποκτούν πολύτιμη ερευνητική εμπειρία.