Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers

Εργαστήριο κατασκευής μέσων προστασίας από τον Covid-19 με ανοιχτή τεχνολογία.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Tρισδιάστατη» αλληλεγγύη από την κοινότητα των makers

  • A-
  • A+
Πρωτοβουλίες ανοιχτού σχεδιασμού δωρίζουν στα ελληνικά νοσοκομεία ασπίδες προστασίας προσώπου.

«Η πανδημία του Covid-19 δείχνει τα όρια αυτού του τρόπου οργάνωσης της κοινωνίας. Οσο ιδιωτικοποιούνται τα δημόσια συστήματα υγείας, όσο καταστρέφουμε το περιβάλλον, όσο πλήττουμε το δικαίωμα του ανθρώπου να ζει ελεύθερος και ασφαλής τόσο στρώνεται το έδαφος για νέες πανδημίες, νέες μαζικές καταστροφές. Μόνη απάντηση είναι ένας άλλος τρόπος κοινωνικής οργάνωσης, που οι ζωές θα μπαίνουν πάνω από τα κέρδη».

Αυτό μας απάντησε η γιατρός Δέσποινα Τοσονίδου, πρόεδρος του σωματείου Εργαζομένων του Ασκληπιείου Βούλας, στην ερώτηση ποια είναι η επόμενη ημέρα μετά την πανδημία. Ηρθαμε σε επαφή μαζί της με αφορμή την ανακοίνωση του σωματείου για διανομή δωρεάν ασπίδων προσώπου τρισδιάστατης εκτύπωσης από αλληλέγγυες πρωτοβουλίες.

«Παραλάβαμε 75 προσωπίδες για το προσωπικό που χειρίζεται ύποπτα ή διασταυρωμένα κρούσματα Covid-19 και περιμένουμε άλλες 200 από αλληλέγγυους. Είναι πολύ εντυπωσιακό πόσοι άνθρωποι κινητοποιήθηκαν, χωρίς καμία διαφημιστική ή ανταλλακτική λογική. Είναι πραγματικά η υλοποίηση του συνθήματος “ο λαός σώζει τον λαό”», μας λέει η γιατρός ακτινολόγος και μέλος της εκτελεστικής γραμματείας της ΟΕΝΓΕ.

Ανοιχτές άδειες, κοινή ομότιμη παραγωγή, λογισμικό ανοιχτού κώδικα, τρισδιάστατη εκτύπωση, ανοιχτός σχεδιασμός. Ολα τα παραπάνω δεν είναι απλώς εύηχοι ορισμοί που αφορούν την κοινότητα των makers (κατασκευαστών), όπως αποκαλούνται όσοι και όσες ασχολούνται με την κουλτούρα της ελεύθερης και ανοιχτής κατασκευής. Είναι έννοιες που μπήκαν στην καθημερινότητά μας με αφορμή την πανδημία και είναι εδώ για να μείνουν, μαζί με το κίνημα των makers, που συνδυάζει την ψηφιακή καινοτομία με την εμπειρία των παραδοσιακών μαστόρων, το συνεργατικό πνεύμα του μοιράσματος με τους αγώνες για τα κοινά – όσα δηλαδή αποτελούν κοινό κτήμα της ανθρωπότητας και δεν χωράνε σε κερδοσκοπικές πατέντες και μονοπώλια.

Από τις πρώτες μέρες της υγειονομικής κρίσης εμφανίστηκαν πανελλαδικά πρωτοβουλίες αλληλεγγύης, με εγχειρήματα που ειδικεύονται στην τρισδιάστατη εκτύπωση να δηλώνουν άμεση διαθεσιμότητα για την κατασκευή ιατρικού εξοπλισμού. Πρωτοπόρα ήταν η δράση δημόσιων πανεπιστημίων, όπως το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο (πρώην ΤΕΙ Κρήτης) που κατασκεύασε εκατοντάδες ιατρικές ασπίδες προσώπου.

Παράλληλα, ομάδες όπως η «Κοινότητα Αλληλεγγύης Ηρακλείου “Δημήτρης Κορνάρος”» αξιοποίησαν τους τρισδιάστατους εκτυπωτές, παράγοντας εκατοντάδες προσωπίδες με βάση τις προδιαγραφές που έχει εγκρίνει το υπουργείο Υγείας. Το «πατρόν» που κόπηκαν οι προσωπίδες είναι από τα σχέδια της τσέχικης εταιρείας Prusa, που μοιράζονται ελεύθερα για τις ανάγκες καταπολέμησης του Covid-19. Παράλληλα έγιναν τροποποιήσεις από ελληνικά εργαστήρια, βελτιώνοντας ενίοτε τον ρυθμό παραγωγής και την ποιότητα της κατασκευής.

Οριζόντια δικτύωση

Πανελλαδικό κάλεσμα σε makers για ένα «Ανοιχτό Δίκτυο Συνεργασίας για την Παροχή Ιατρικού Εξοπλισμού» απηύθυνε ο κόμβος menoumemazi.org, δίνοντας έμφαση στην οριζόντια δικτύωση και αλληλεγγύη, χαρτογραφώντας και καλύπτοντας ανάγκες σε κέντρα υγείας σε απομακρυσμένες περιοχές, κοινωνικά ιατρεία, περιφερειακές δομές που δουλεύουν με ευπαθείς ομάδες.

Μία από τις πρωτοβουλίες που κατασκευάζουν και διανέμουν δωρεάν προσωπίδες στα δημόσια νοσοκομεία της Αττικής είναι η Emergency Making Aid – που συμμετέχει στο Δίκτυο Makers.

Η Ναταλία, ερευνήτρια με ειδίκευση στις ανοιχτές τεχνολογίες και ζητήματα φύλου, ο Σταύρος και ο Κυπριανός, αρχιτέκτονες και κατασκευαστές, μοιράζονται με την «Εφ.Συν.» το χρονικό της νεοσύστατης ομάδας: «Στις 27 Μαρτίου, εμπνευσμένοι από προσπάθειες που ξεκίνησαν σε άλλα μέρη της Ελλάδας, όπως στο Ηράκλειο Κρήτης, και στο εξωτερικό, για κατασκευή ασπίδων προστασίας μέσω τρισδιάστατης εκτύπωσης, στείλαμε ένα κάλεσμα σε makerspaces της Αθήνας με τα οποία γνωριζόμασταν, για να κινητοποιηθούμε και για να ανταποκριθούμε άμεσα σε ανάγκες προστατευτικού εξοπλισμού, λειτουργώντας αυτο-οργανωμένα και αποκεντρωμένα, προσπαθώντας ταυτόχρονα να είμαστε διασυνδεδεμένοι με άλλες πρωτοβουλίες που λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο», ξεκινά η Ναταλία.

«Είμαστε ανοιχτές-οί να μοιραστούμε όποια τεχνογνωσία έχουμε αναπτύξει με άλλες προσπάθειες. Είναι μια χειρονομία αλληλεγγύης από τον χώρο των ανοιχτών τεχνολογιών και του ανοιχτού σχεδιασμού. Εξάλλου βασιστήκαμε σε ανοιχτό μοντέλο της εταιρείας Prusa, κάναμε τροποποιήσεις, με βάση τις παρατηρήσεις των γιατρών, και παραμένει ανοιχτό», προσθέτει ο Σταύρος.

Οπως τονίζουν, σκοπός τους δεν είναι να υποκαταστήσουν τη λειτουργία του κράτους, αλλά «να αναδείξουμε τη δυνατότητα των ανοιχτών τεχνολογιών, της ανοιχτής επιστήμης, των κατασκευαστών και των φορέων της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας να ανταποκριθούν πολύ γρήγορα και άμεσα σε ανάγκες που προκύπτουν για τους πολλούς, πέρα και μακριά από οποιαδήποτε λογική κέρδους».

Διεκδικήσεις

Τη λογική της συνεργασίας τους με ομάδες αλληλέγγυων εξηγεί η πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων Ασκληπιείου Βούλας, Δέσποινα Τοσονίδου.

«Θεωρούμε ότι η υγεία δεν είναι προϊόν, άρα δεν πρέπει να πωλείται. Διεκδικούμε την κατάργηση των ιδιωτικών υπηρεσιών υγείας, την ενίσχυση ενός συστήματος υγείας αποκλειστικά δημόσιου για όλο τον λαό, χρηματοδοτούμενο αποκλειστικά από τον κρατικό προϋπολογισμό. Γι’ αυτό συμμετείχαμε μαζί με τοπικές συλλογικότητες και σωματεία στην πανελλαδική ημέρα δράσης για τη Δημόσια Υγεία, διεκδικήσαμε και κατοχυρώσαμε δωρεάν σίτιση για το προσωπικό που ασχολείται με τα κρούσματα Covid-19. Σε αυτή τη λογική ήρθαμε σε επαφή με αλληλέγγυους που κατασκευάζουν προσωπίδες, μας έδωσαν δείγματα και τις βελτιώσαμε. Δεν δέχτηκαν καν να πληρωθούν τα εργατικά κόστη, μόνο το υλικό. Η κάλυψη του υπουργείου Υγείας με Μέσα Ατομικής Προστασίας είναι ελλιπέστατη. Ενας από τους λόγους που αναζητήσαμε προσωπίδες είναι επειδή τα γυαλιά που δίνει το υπουργείο είναι της πλάκας. Θαμπώνουν και οι συνάδελφοι διαμαρτύρονταν. Υπάρχει ενίσχυση της κερδοσκοπίας και του μαυραγοριτισμού από την πλευρά του υπουργείου. Τι άλλο είναι όταν αφήνει τις αποθήκες να πουλάνε τις μάσκες 2 ευρώ, από 30 λεπτά που τις πουλούσαν πριν; Ξέρουν οι υπουργοί Υγείας και Ανάπτυξης πόσοι υγειονομικοί μπήκαν στο ίντερνετ για να βρούνε μέσα προστασίας;».

«Επιτέλους, χρηματοδοτήστε την έρευνα στα πανεπιστήμια»

Συνέντευξη με τη συλλογικότητα «LABour», Αγωνιστική Παρέμβαση στην Ερευνα

Αξιοποίησε η κυβέρνηση τα δημόσια πανεπιστήμια την εποχή του κορονοϊού;

Η πλειονότητα των Ιδρυμάτων έθεσε στη διάθεση των αρμόδιων φορέων υποδομές και εξειδικευμένο προσωπικό για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Αντιθέτως, η κυβέρνηση αξιοποίησε αρχικά μόνο ελάχιστα δημόσια εργαστήρια για τη διενέργεια τεστ και ανακοίνωσε μόλις στις 14/4 (ενάμιση μήνα μετά την άφιξη της πανδημίας) την έναρξη ερευνητικού προγράμματος για τη μελέτη του SARS-CoV2, για το οποίο ακόμα και τώρα δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες. Ταυτόχρονα, ενίσχυσε με δημόσιο χρήμα ιδιωτικές κλινικές (διπλασιασμός ενοικίου κλίνης) και ιδιωτικά ερευνητικά κέντρα, με τα τελευταία να κερδοσκοπούν σε βάρος των ασθενών. Τα δημόσια ιδρύματα μπορούσαν να έχουν εκτελέσει τα τεστ με πολύ χαμηλότερο κόστος για μεγάλο αριθμό δειγμάτων, δίνοντας σαφέστερη εικόνα για την εξάπλωση του ιού και συνεισφέροντας στη δημιουργία ακριβέστερων επιδημιολογικών μοντέλων.

Ηταν έτοιμα τα δημόσια πανεπιστήμια και οι επιστημονικοί φορείς μπροστά στην πανδημία;

Η επιστημονική κοινότητα ήταν ανέτοιμη διεθνώς για την εμφάνιση του SARS-CoV2 λόγω της υποχρηματοδότησης της έρευνας για λοιμώξεις, όπως η COVID-19, καθώς οι σχετικές μελέτες θεωρούνται «υψηλού ρίσκου» από τις φαρμακευτικές εταιρείες. Ειδικά στην Ελλάδα, η κρατική χρηματοδότηση για την έρευνα είναι ελάχιστη, με αποτέλεσμα τα Ιδρύματα να εξαρτώνται από ανταγωνιστικά προγράμματα που λειτουργούν βάσει ιδιωτικοοικονομικών κριτηρίων. Αυτό έχει άμεσο αντίκτυπο στη στελέχωση των εργαστηρίων, όπου κυριαρχούν οι σχέσεις ελαστικής εργασίας. Επιπλέον, παρά την προσπάθεια των Ιδρυμάτων να διαθέτουν σύγχρονο, αξιόπιστο εξοπλισμό, το μονοπώλιο μεγάλων εταιρειών για πολλά μηχανήματα και αντιδραστήρια οδηγεί σε ελλείψεις.

Η κυβέρνηση έχει εξαγγείλει προσλήψεις επιστημόνων και την ίδια ώρα τούς καλεί σε... εθελοντισμό. Πώς το βλέπετε;

Πρόκειται για αισχρό εμπαιγμό, αντίστοιχο της περίπτωσης του υγειονομικού προσωπικού: να ξεπεραστεί η κρίση με δωρεές και εθελοντική εργασία ως αντίβαρο των «δώρων» εκατομμυρίων σε ιδιώτες (π.χ. ΚΕΚ). Διεκδικούμε μόνιμες προσλήψεις ερευνητικού προσωπικού και ενίσχυση του κλάδου της έρευνας.

Εκτιμάτε ότι η πανδημία θα βοηθήσει σε ευθεία αμφισβήτηση των νεοφιλελεύθερων πολιτικών και επομένως σε ανακατεύθυνση της χρηματοδότησης για την έρευνα;

Οι σημερινές συνθήκες κάνουν εμφανή στη συνείδηση του κόσμου την ανάγκη για ισχυρό δημόσιο σύστημα υγείας. Αυτό εξηγεί τις λυσσώδεις προσπάθειες κυβέρνησης και ΜΜΕ για μεταφορά της ευθύνης, από τα συμφέροντα που επενδύουν στην υποβάθμιση της υγειονομικής περίθαλψης στην ατομική ευθύνη των πολιτών. Ηδη αρκετά κράτη ενίσχυσαν την έρευνα για εύρεση εμβολίου, ωστόσο μένει να φανεί αν θα αλλάξουν και μακροπρόθεσμα τα κριτήρια χρηματοδότησης. Ας μην παραβλέψουμε ότι και μετά την εμφάνιση του SARS-CoV το 2003, οι επιστήμονες είχαν επισημάνει την πιθανή επανεμφάνιση του ιού, τονίζοντας την κρισιμότητα της πρόληψης για την αντιμετώπισή του. Θεωρούμε κρίσιμη την αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης για την έρευνα, την «ανακατεύθυνσή» της με κριτήριο τις κοινωνικές ανάγκες και την ελεύθερη πρόσβαση στα αποτελέσματά της, ενάντια στη λογική της πατέντας, ώστε να μην ξαναβρεθεί η κοινωνία απροετοίμαστη.

■To labour.gr αποτελεί μια εργατική, ανατρεπτική, αριστερή συλλογικότητα που επιδιώκει να συμβάλει στην οργάνωση των εργαζομένων στην έρευνα από τα κάτω, με σκοπό την έρευνα για τις ανάγκες του κόσμου της εργασίας. Πληρέστερη τοποθέτηση για την έρευνα στον καιρό του κορονοϊού: https://tinyurl.com/yboc8yqb

Ηρθε η ώρα για κοινά αγαθά και πολιτικές ανοιχτής πρόσβασης

Της Δώρας Κοτσακά*

Eχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι μέσα στις έκτακτες συνθήκες της πανδημίας οι πολιτικές των κοινών και της ανοιχτής πρόσβασης διεύρυναν το πεδίο τους όχι μόνο ως προς το ακροατήριο, αλλά και ως προς την εφαρμογή τους. Κυβερνήσεις προχωρούν σε τροπολογίες που επιτρέπουν την υποχρεωτική αδειοδότηση φαρμακευτικών πατεντών προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα σε άλλες επιχειρήσεις, πέραν του κατόχου της ευρεσιτεχνίας, να παράξουν προϊόντα για τις ανάγκες της δημόσιας υγείας. Η συναίνεση σε τέτοια εργαλεία δεν μεταφράζεται σε ιδεολογική μετατόπιση. Απλώς καταδεικνύει αυτό που οι κοινότητες υποστηρίζουν εδώ και μία δεκαετία, ότι τα κοινά, η ανοιχτή πρόσβαση και η ομότιμη παραγωγή δημιουργούν απαντήσεις πέρα από το κράτος και την αγορά και γι’ αυτό μπορούν να δώσουν ταχύτερα απαντήσεις όταν οι δύο παραδοσιακοί πυλώνες καταρρέουν.

Επιστημονικά περιοδικά «ανοίγουν» την πρόσβαση σε άρθρα σχετικά με τον Covid-19 των οποίων η ανάγνωση προηγουμένως μπορεί να κόστιζε έως και 50$ για κάθε ενδιαφερόμενο ερευνητή. Επιστήμονες σήμερα μαζικά καθιστούν ανοιχτά και δημόσια τα σχετικά ευρήματά τους, άμεσα, αναιρώντας την πάγια τακτική απόκρυψής τους έως ότου τα καρπωθούν ως πνευματικά δικαιώματα, πατέντες ή έστω ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις. Ας μην ξεχνάμε ότι τα παραπάνω –αν όχι σε απόλυτο, αλλά σίγουρα σε συγκλονιστικά μεγάλο βαθμό– συνιστούν προϊόντα δημόσιας χρηματοδότησης, τα οποία στη συνέχεια μετατρέπονται σε ιδιωτική περιουσία. Μία πρακτική που θα έπρεπε να είχε πάψει χθες αν θέλουμε γρήγορα αποτελέσματα στα φάρμακα, τα τεστ και το εμβόλιο, που θα μας βγάλουν από την παγκόσμια κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Το αίτημα «δημόσια χρηματοδότηση, κοινό αγαθό» είναι σήμερα περισσότερο ουσιαστικό από ποτέ.

Το 3D printer, προϊόν ανοιχτού σχεδιασμού και ομότιμης παραγωγής, βρέθηκε στην επικαιρότητα καθώς λειτούργησε ως βασική υποδομή για την παραγωγή υγειονομικού υλικού όταν οι προμηθευτές δεν μπορούν να καλύψουν κατεπείγουσες ανάγκες. Στην Ιταλία, εθελοντές προσφέρθηκαν να καλύψουν τις ανάγκες των ΜΕΘ σε πανάκριβα ανταλλακτικά αναπνευστήρων τυπώνοντάς τα σε 3D printer με κόστος μόλις 1$ επειδή ακριβώς το hardware και τα σχέδια δεν ενέπιπταν σε πνευματικά δικαιώματα. Οταν ο προμηθευτής δήλωσε ότι αδυνατεί να καλύψει τη ζήτηση, κάτι που είχε τεράστιες συνέπειες σε ανθρώπινες ζωές, απευθύνθηκαν στην εταιρεία μόνο για να τους δώσει την έγκριση να προχωρήσουν και η εταιρεία αρνήθηκε.

Είναι προφανές ότι στις παρούσες συνθήκες θα ήταν αυτοκτονικό να περιμένουμε τις λύσεις από κερδοσκοπικού χαρακτήρα –και μάλιστα εισηγμένες στα χρηματιστήρια– εταιρείες, οι οποίες λειτουργούν με μοναδικό στόχο την αύξηση των μερισμάτων των μετόχων τους και λογοδοτούν στις αγορές και όχι στις κοινωνίες. Η υπόθεση της ανοιχτής επιστήμης και των ανοιχτών τεχνολογιών είναι απολύτως πολιτική και ως τέτοια πρέπει να την αντιμετωπίσουμε.

* Δρ Πολιτικής Κοινωνιολογίας, ερευνήτρια στο Παρατηρητήριο των Κοινών του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ

Η εργασία της κ. Κοτσακά εδώ: https://tinyurl.com/y7zx5mva

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η ανθρώπινη αλληλεγγύη μολύνθηκε από τον... κορονοϊό
Ερευνα του Εργαστηρίου Δημοσιογραφίας του ΕΚΠΑ δείχνει πόσο έχει επηρεάσει η πανδημία τις πεποιθήσεις των Ελλήνων για την Εκκλησία, την Ευρώπη και τα ΜΜΕ ● Τι λέει ο Διευθυντής του Εργαστηρίου, Στέλιος...
Η ανθρώπινη αλληλεγγύη μολύνθηκε από τον... κορονοϊό
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Δίκτυα τεχνολογικής αλληλοβοήθειας στις γειτονιές μας
H πρωτοβουλία λειτουργεί τόσο ως κόμβος ενημέρωσης και δράσης αλλά και ως πλατφόρμα ψηφιακών εργαλείων-ελεύθερου λογισμικού, ενώ παράλληλα επιδιώκει τη δημιουργία ανοιχτού δικτύου συνεργασίας
Δίκτυα τεχνολογικής αλληλοβοήθειας στις γειτονιές μας
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Η βαρεμάρα του Σαββατοκύριακου χωρίς... Δευτέρα
Πώς επιβιώνουν οι μαθητές χωρίς σχολείο μέσα στους τέσσερις τοίχους του δωματίου τους με μοναδικά εφόδια ένα κινητό ή ένα λάπτοπ ● Ποιες μπορεί να είναι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του εγκλεισμού στην ψυχική...
Η βαρεμάρα του Σαββατοκύριακου χωρίς... Δευτέρα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Αστεγοι, ευάλωτοι, έγκλειστοι: διπλά εκτεθειμένοι στον κορονοϊό
Eπρεπε να φτάσουμε στην έξαρση της πανδημίας για να αρχίσει δειλά να γίνεται λόγος και από επίσημα χείλη για τις ευάλωτες ομάδες.Οχι μόνο για εκείνες που θεωρούνται ευπαθείς στον ιό, αλλά και για όσους το...
Αστεγοι, ευάλωτοι, έγκλειστοι: διπλά εκτεθειμένοι στον κορονοϊό
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Πολλαπλά δύσκολη η πανδημία για τα ευάλωτα άτομα
Αν ο κορονοϊός έχει δυσκολέψει τα πιο προνομιούχα τμήματα της κοινωνίας τόσο πολύ, ας αναλογιστούμε πόσο αφόρητη έχει γίνει η ζωή για τις κοινωνικές ομάδες που ήδη ζούσαν στο περιθώριο όπως η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα.
Πολλαπλά δύσκολη η πανδημία για τα ευάλωτα άτομα
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Έκκληση γιατρών στην Καβάλα για μαζικά διαγνωστικά τεστ και πρόσθετα μέτρα
Σε συναγερμό οι αρχές της περιφερειακής ενότητας Καβάλας, με τον Ιατρικό Σύλλογο της περιοχής να φοβάται τοπικά lockdown, λόγω της συνεχιζόμενης αύξησης των επιβεβαιωμένων κρουσμάτων.
Έκκληση γιατρών στην Καβάλα για μαζικά διαγνωστικά τεστ και πρόσθετα μέτρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας