Προσέγγιση του Ισλάμ χωρίς προκαταλήψεις, εντρύφηση με ανοιχτό μυαλό και καθαρή καρδιά στις ανατολικές θρησκείες, κήρυκες της ανάγκης για τον διαθρησκειακό διάλογο ο Γρηγόρης και η Αγγελική Ζιάκα, πατέρας και κόρη, ομότιμος καθηγητής Θρησκειολογίας και αναπληρώτρια καθηγήτρια αντιστοίχως, μάχιμοι εκπαιδευτικοί, με τέσσερα βιβλία που εκδόθηκαν ταυτόχρονα, σηκώνουν το βάρος να μιλήσουν σε βάθος για το Ισλάμ και τις άλλες θρησκείες σε μια εποχή που διακρίνεται περισσότερο για τη στενότητα παρά για την ευρύτητα πνεύματος.
Είναι ένα εκδοτικό γεγονός –και όχι μόνο για τη Θεσσαλονίκη– ότι οι Εκδόσεις του Πανεπιστημίου Μακεδονίας αποφάσισαν να εκδώσουν ταυτόχρονα τέσσερα βιβλία, που μπορούν να κάνουν εμπορική πορεία αλλά είναι πάνω από όλα διδακτικά εγχειρίδια.
Η περίπτωση του Γρηγόρη και της Αγγελικής Ζιάκα είναι ξεχωριστή, αφού ο δρόμος που άνοιξε ο πατέρας διαπλατύνεται με μαχητικότητα από την κόρη.
Κι είναι αληθινά μυθιστορηματική η κρυμμένη ιστορία πίσω από τα πρόσωπα, καθώς ο Γ. Ζιάκας βγήκε κυριολεκτικά μέσα από το καμίνι του Εμφύλιου Πολέμου πριν γίνει καθηγητής στο Αριστοτέλειο.
Γεννήθηκε το 1936 στο χωριό Πεύκος του Γράμμου, οκταετής έχασε τον πατέρα του, παιδί ακόμη ήταν σύνδεσμος του Δημοκρατικού Στρατού, ενώ η μάνα του αντάρτισσα διέφυγε με τους τρεις μικρότερους αδελφούς από Αλβανία, για να καταφέρει να τους βρει αργότερα μέσω του Ερυθρού Σταυρού στην Τσεχία.
Στα χνάρια του πατέρα
Χάριν των καλών ανθρώπων που βρέθηκαν στη ζωή του, άφησε το μετεμφυλιακό Νεστόριο και την Καστοριά, βρέθηκε στην Αγία Αναστασία κι ύστερα στη θεολογική και φιλοσοφική σχολή και, μαζί με τον Γιαννουλάτο, τον Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας, είναι οι πρώτοι θεολόγοι-θρησκειολόγοι που έχουν αφήσει αξιόλογη δουλειά για τις άλλες θρησκείες σε ελληνική γλώσσα, στα ελληνικά Πανεπιστήμια από το 1970 και εντεύθεν.
Η κόρη του, Αγγελική, μαχητική σαν τον πατέρα, είναι σήμερα επιστημονικά υπεύθυνη στην Εισαγωγική Κατεύθυνση Μουσουλμανικών Σπουδών του Τμήματος Θεολογίας, κύκλος σπουδών που πολεμήθηκε με ένταση από το εκκλησιαστικό κατεστημένο.
Μιλώντας μαζί τους, δεν κρύβουν ότι είναι και οι δύο πολύ χαρούμενοι για την ταυτόχρονη έκδοση και παρουσίαση των βιβλίων τους.
«Εντρυφώντας στις ανατολικές θρησκείες έμαθα τον τρόπο να προσεγγίζει κάποιος αντιλήψεις και προσδοκίες άλλων λαών, κυρίως βρήκα τη μέθοδο να αγαπά κανείς τον άνθρωπο» μας λέει ο Γ. Ζιάκας.
«Παράλληλα», προσθέτει, «είναι θαυμάσιο να μαθαίνει κανείς τη λογοτεχνία τους, την τέχνη και τις επιστήμες που έχουν αναπτύξει και διαμέσου αυτών να έρχεται σε επαφή με τις χαρές, τις λύπες και τους αγώνες των λαών για να κάνουν τη ζωή τους καλύτερη. Αυτό υπηρετεί η θρησκειολογία, αυτό υπηρέτησα στο πανεπιστήμιο».
Και γιατί ασχολήθηκε με ανατολικές θρησκείες;
«Οταν είχα ξεκινήσει να ασχολούμαι με τις ανατολικές θρησκείες σε επίπεδο μελέτης, μου λέγανε “τι τα θες κι ασχολείσαι μ’ αυτά;”, αλλά όταν τέλειωσα τη μελέτη μου για το Ισλάμ, ο επικεφαλής καθηγητής μού είπε πως “κάθε ύμνος ηττάται” μπροστά στη δουλειά που είχα κάνει. Εγώ, ερευνώντας και μαθαίνοντας, βρήκα τον έρωτα της ψυχής του ανθρώπου για το Κάτι Αλλο, το πέρα από τις πεζότητες».
Στα 82 χρόνια του σήμερα συμπεραίνει για την επιστήμη του πως «όσο κι αν ακουστεί περίεργο, παρότι η αναζήτηση του θείου έχει μεταφυσικό χαρακτήρα, η επιστήμη μου υπηρετεί τον ορθό λόγο».
Και αυτό που εισέπραξε από τη μελέτη δεκαετιών: «Μέχρι σήμερα προσπάθησα να δω τα πνευματικά αγαθά των ανθρώπων. Ασχολήθηκα με τις διαχρονικές αξίες της ανθρωπότητας. Ετσι αγαπά κανείς».
«Ο πατέρας μου είναι ο πνευματικός μου μέντορας», λέει η Αγγελική Ζιάκα, προσθέτοντας ότι ο προσανατολισμός της στο Ισλάμ δεν ήταν η πρώτη επιλογή.
«Είχα ξεκινήσει στη Γαλλία για τον βουδισμό, αλλά ο υπεύθυνος καθηγητής μού είπε “γειτονιά σας είναι η Μέση Ανατολή, γιατί όχι με το Ισλάμ;”. Ετσι, αρχικά ασχολήθηκα με την ισλαμική αρχιτεκτονική ως συμβολικό μέσο που έφερε τις επιρροές από τον ζωροαστρισμό και τις άλλες αρχαίες θρησκείες».
Τώρα διαπιστώνει ότι «είναι σπουδαίο που τα ανοίγματα αυτά τα έχουν κάνει θεολογικές σχολές (άνοιγμα από το 1960) σε θρησκείες, άρα και κουλτούρες», καθώς κάθε μέρα που περνά διαπιστώνουμε ότι το πεδίο είναι τεράστιο, αφού «δεν υπάρχει ενιαία αντίληψη του Ισλάμ ακόμη και στον μουσουλμανικό κόσμο, όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά και πολιτιστικά και πολιτικά».
Η συζήτηση έρχεται φυσικά και στο εξτρεμιστικό Ισλάμ:
«Οι Δυτικοί δηλώνουν έκπληκτοι γιατί φοβούνταν το σιιτικό Ισλάμ, αλλά τα προβλήματα προέκυψαν από το σουνιτικό, τους σαλαφίτες και ουαχαμπίτες οι οποίοι έχουν δίκτυα σε όλο τον κόσμο».
Οπως τονίζει χαρακτηριστικά η κ. Ζιάκα, γι’ αυτές τις παραγνωρίσεις φταίνε «οι φονταμενταλιστικές αναγνώσεις των Δυτικών, γι’ αυτό και η… έκπληξη». Σπεύδει δε αμέσως να προλάβει το σχόλιο που γίνεται συνήθως σχετικά με τις βιαιότητες, λέγοντας πως «ο ανταγωνισμός στον μουσουλμανικό κόσμο συνεχίζεται και πλήττει δυστυχώς τον απλό κόσμο τόσο στη Δύση όσο και στη Μέση Ανατολή».
Κατά της μισαλλοδοξίας
Πιστεύοντας ότι η παιδεία, η γνώση και η κατανόηση των ετεροτήτων μπορούν να εισφέρουν στην καταπολέμηση της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, η Αγγελική Ζιάκα δίνει με λίγα λόγια την εικόνα που επικρατεί στην Κατεύθυνση μουσουλμανικών σπουδών του ΑΠΘ και πολεμήθηκε στη γέννησή της με σφοδρότητα: «Πέρυσι είχαμε 27 εισακτέους, φέτος είναι 67, και μουσουλμάνοι από τη Θράκη, αλλά υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον, πολύ μεγαλύτερο από ό,τι είχαμε προϋπολογίσει, καθώς δεν είναι μόνο όσοι εισέρχονται από τις πανελλήνιες, έχουμε και από απόφοιτους άλλων σχολών, έχει ανθρώπους από τα κέντρα υποδοχής προσφύγων. Κι αν κάτι μας λείπει αυτή τη στιγμή, είναι τα εκπαιδευτικά μέσα κι άλλο ειδικό προσωπικό αλλά και χρήματα, αφού, για παράδειγμα, ψάχνουμε χορηγούς για να καταφέρουμε να εισαγάγουμε και μάθημα της αραβικής γλώσσας».
Τούτη η επιτυχία είναι και η καλύτερη απάντηση σε όσους φωνασκούσαν βλέποντας «εθνικούς κινδύνους» στην ίδρυση της κατεύθυνσης και είναι μια αποστομωτική απάντηση, καθώς κάθε αναφορά για το ζήτημα έχει τελειώσει.
Οικογενειακός συγγραφικός οίστρος
Τα τέσσερα βιβλία που κυκλοφόρησαν και παρουσιάστηκαν την περασμένη Πέμπτη στην Αποθήκη 1 του ΟΛΘ είναι τα ακόλουθα: ◼ «Διαθρησκειακός διάλογος: Η συμβολή της μελέτης των θρησκειών στην κατανόηση της θρησκευτικής ετερότητας» (Γ. Ζιάκας – Α. Ζιάκα). Πρόκειται για ένωση δύο έργων του 2010 και συνέκδοση. Το Τμήμα Θρησκειολογίας του ΑΠΘ είναι το μόνο Τμήμα που έχει εντάξει και τον διαθρησκειακό διάλογο με το Ισλάμ, αλλά και ιουδαϊσμό καθώς και λίγα στοιχεία για τον βουδισμό στην Ελλάδα, ήδη από το 1980 μαζί με τον Πέτρο Βασιλειάδη. ◼ «Θρησκείες, κοινωνίες και πολιτισμοί της Ασίας: ινδοϊσμός – βουδισμός – τζαϊνισμός, Κίνα, Θιβέτ και Ιαπωνία» (Γ. Ζιάκας). Εκθέτει τις θρησκείες και τους πολιτισμούς των Ινδιών, Κίνας –Κομφούκιος και Τάο–, Ιαπωνίας κ.λπ. Δηλαδή ινδοϊσμού, βουδισμού, τζαϊνισμού, θιβετικού βουδισμού και Ιαπωνίας. ◼ «Το Kalām και τα ισλαμικά ρεύματα σκέψης» (Α. Ζιάκα). Νέα δημοσίευση που ασχολείται με τη διαμορφωτική περίοδο του Ισλάμ (πιετιστικό Ισλάμ), τα ισλαμικά ρεύματα σκέψης καθώς και τις επιρροές που αυτά δέχονται από την θύραθεν φιλοσοφία, θέμα το οποίο αποτελεί ταμπού για τον μουσουλμανικό κόσμο. ◼ «Το Ισλάμ στη βυζαντινή, μεταβυζαντινή και νεότερη ελληνική γραμματεία» (Α. Ζιάκα). Πρόκειται για τη διδακτορική διατριβή της κ. Ζιάκα, η οποία ασχολείται με τη μελέτη και κατανόηση του Ισλάμ κατά τη βυζαντινή, οθωμανική, νεότερη και σύγχρονη εποχή και μελετά τις ελληνικές σχετικές πηγές καθώς και τη βιβλιογραφία. |
