Φυλακές με νέα οικοδομικά υλικά και παλιές μεθόδους

Με τον υπερπληθυσμό να επιμένει, τις υποδομές να καταρρέουν και τους θεσμούς να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, η κυβέρνηση επιλέγει να απαντήσει στη σωφρονιστική κρίση με μια δόση τεχνοκρατικής ψυχρότητας και νεοφιλελεύθερης φαντασίωσης, όπου η «βελτίωση των συνθηκών» λύνεται με προκάτ φυλακές, ενώ το πραγματικό πρόβλημα θάβεται κάτω από τα κονδύλια.

Το πενταετές «Σχέδιο Δράσης 2025-2030» της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, που παρουσιάστηκε λίγες ημέρες πριν από την κυβέρνηση σε μέλη της επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), προβλέπει την κατασκευή οκτώ νέων φυλακών, τη δημιουργία 6.800 νέων θέσεων κράτησης και την κατάργηση πέντε παλιών καταστημάτων. Με προϋπολογισμό 268 εκατομμυρίων ευρώ, η στρατηγική αυτή επενδύει σε υποδομές χωρίς να θίγει τις βασικές παθογένειες του σωφρονιστικού συστήματος και επιλέγει, αντί της αποσυμφόρησης, περισσότερα κάγκελα.

Συγκεκριμένα, με την ολοκλήρωση του κατασκευαστικού προγράμματος προβλέπεται η οριστική κατάργηση των Φυλακών Κορυδαλλού, Αλικαρνασσού, Νεάπολης, Χαλκίδας και Ιωαννίνων, ενώ στον νέο χάρτη των φυλακών που θα διαμορφωθεί η συνολική χωρητικότητα αναμένεται να φτάσει περίπου τους 14.700 κρατουμένους (αύξηση τουλάχιστον 36%).

Το σχέδιο ήρθε να παρουσιαστεί από την κυβέρνηση ως απάντηση στον αυξανόμενο αριθμό εγκλείστων, οι οποίοι τον περασμένο Απρίλιο έφτασαν τους 12.351 πρώτη φορά μετά το 2013 (υπερπληθυσμός ύψους 115%), ενώ η χωρητικότητα των ελληνικών φυλακών φτάνει τις 10.760 θέσεις. Με μια συντηρητική εκτίμηση, ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει έως και τους 14.500 την επόμενη πενταετία. Εκτίμηση που μοιάζει λιγότερο με πρόβλεψη και περισσότερο με προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα μετά τη συνεχόμενη αυστηροποίηση των ποινών αλλά και των όρων αποφυλάκισης, τις αλλεπάλληλες τροποποιήσεις του Σωφρονιστικού Κώδικα και τη δραματική αύξηση των καταδικαστικών αποφάσεων με ποινή έκτισης για πλημμελήματα.

Ενα από τα κυβερνητικά επιχειρήματα-απάντηση στις αιτιάσεις για τον υπερπληθυσμό, όπως αναφέρεται και στο «Σχέδιο Δράσης», είναι ο χαμηλός δείκτης πληθυσμού κρατουμένων στις φυλακές της χώρας σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης «SPACE I» που δημοσιεύτηκε το 2023 και αφορά τα ποσοστά του 2022. Ωστόσο, το 2022 οι έγκλειστοι στις ελληνικές φυλακές ήταν λιγότεροι κατά τουλάχιστον 1.000 άτομα σε σχέση με σήμερα. Μάλιστα, προκαλεί εντύπωση πως, στο σχέδιο που παρουσιάστηκε, η κυβέρνηση αναφέρεται στην πρόσφατη αυστηροποίηση των ποινών –τα αποτελέσματα των οποίων θα δούμε στην πράξη σε ένα με δύο χρόνια εφαρμογής τους– και επικαλούμενη τα στοιχεία της έκθεσης του 2023 (!) ισχυρίζεται ότι δεν έχει υπάρξει αύξηση του πληθυσμού σήμερα.

«Παρά την πρόσφατη αυστηροποίηση του ποινικού και νομοθετικού πλαισίου στην Ελλάδα, η οποία υιοθετήθηκε ως μέτρο αντιμετώπισης της έξαρσης της εγκληματικότητας σε ορισμένες κατηγορίες αδικημάτων με στόχο την ενίσχυση της προστασίας ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, η χώρα εξακολουθεί να διατηρεί συγκριτικά χαμηλό δείκτη πληθυσμού κρατουμένων στα Σ.Κ. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης “SPACE I, 2023” (ημερομηνία αναφοράς: 31 Ιανουαρίου 2023), ο δείκτης κρατουμένων στην Ελλάδα ανέρχεται σε 100,7 άτομα ανά 100.000 κατοίκους», αναφέρεται χαρακτηριστικά.

Ομως, ενδιαφέρον έχει πως το υπ. Προστασίας του Πολίτη επικαλείται μεν την έκθεση «SPACE I, 2023», αλλά μόνο το συγκεκριμένο ποσοστό. Ομως, αν κάποιος θέσει ως γνώμονα όχι μόνο τις πρόσφατες αυστηροποιήσεις του ποινικού πλαισίου αλλά όλες τις αλλαγές ως επί το αυστηρότερο από το 2019, όταν και ανέλαβε η Ν.Δ., φαίνεται η αύξηση των κρατουμένων σε σχέση με την περίοδο 2015-2019. Αξίζει να σημειωθεί πως στην εν λόγω έκθεση αναφέρεται μεν ότι για την Ελλάδα το ποσοστό πληθυσμού φυλακών ανά 100.000 κατοίκους είναι χαμηλότερο από την ευρωπαϊκή διάμεση τιμή, ωστόσο η πυκνότητα των φυλακών ανά 100 θέσεις (εντός σωφρονιστικών καταστημάτων) είναι υψηλότερη από την ευρωπαϊκή διάμεση τιμή (κατά 5%-25%). Παράλληλα, η μέση διάρκεια φυλάκισης σε μήνες, που σύμφωνα με την έκθεση είναι η εκτιτέα ποινή και όχι η επιβληθείσα από το δικαστήριο, είναι πολύ υψηλότερη από την ευρωπαϊκή διάμεση τιμή (τουλάχιστον 25%), ενώ πολύ υψηλότερο είναι και το ποσοστό αυτοκτονιών ανά 10.000 κρατουμένους στη χώρα μας (τουλάχιστον 25%).

Μια άλλη έκθεση τώρα, αυτή του Συνηγόρου του Πολίτη, ως Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης των Βασανιστηρίων (2022-2023), τεκμηριώνει με ακρίβεια τη δυσλειτουργία του συστήματος. Ο υπερπληθυσμός, η υποστελέχωση, η ανυπαρξία ψυχιατρικής φροντίδας και η κατάρρευση βασικών υπηρεσιών υγείας αποτελούν το κοινό υπόβαθρο των περισσότερων καταστημάτων κράτησης μέχρι και σήμερα. Το 62% των φυλακών δεν διαθέτει μόνιμο γιατρό, στο 52% οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι εκτελούν χρέη νοσηλευτών, ενώ σχεδόν το ήμισυ δεν έχει ούτε ψυχολόγο. Αυτές οι θεμελιώδεις ελλείψεις δεν καλύπτονται από την εξαγγελία του «Σχεδίου Δράσης» για ήδη εγκεκριμένη πρόσληψη μόλις 352 υπαλλήλων φύλαξης και 65 διοικητικού και επιστημονικού προσωπικού μέχρι τα μέσα του 2026.

Η Πολιτεία επιμένει να επενδύει σε ένα μοντέλο εγκλεισμού που έχει αποδειχθεί ανεπαρκές. Η μαζική κατασκευή νέων φυλακών δεν έχει ιστορικά οδηγήσει σε αποσυμφόρηση και αυτό σίγουρα δεν αλλάζει με την εισαγωγή προκατασκευασμένων υλικών. Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι η μόνη πραγματική αποσυμφόρηση έρχεται μέσα από ουσιαστικές διαδικασίες επανένταξης που στην Ελλάδα πρακτικά είναι ανύπαρκτες, επενδύσεις σε εκπαιδευτικά και θεραπευτικά προγράμματα και μια πολιτική που βλέπει τον κρατούμενο ως πολίτη που εκτίει μια ποινή και όχι ως μόνιμο έγκλειστο.

Το ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα, όπως καταγράφεται από τον Εθνικό Μηχανισμό και την Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT), χαρακτηρίζεται από διαχρονική αποεπένδυση, δυσανάλογη καταστολή και ασυνέπεια εφαρμογής των νόμων. Οι αγροτικές φυλακές, που θεωρούνται υπόδειγμα μεταβατικού σωφρονισμού και επανένταξης, σταδιακά εγκαταλείπονται, ενώ οι τακτικές άδειες περιορίζονται με τρόπο που ουσιαστικά ακυρώνει τη νομική τους πρόβλεψη.

Το νέο «Σχέδιο Δράσης», παρά τις διακηρύξεις περί «βελτίωσης των συνθηκών κράτησης», δεν αγγίζει κανένα από τα κρίσιμα ζητήματα, όπως την κατάχρηση της προσωρινής κράτησης, την ουσιαστική κατάργηση των αδειών, την καταπάτηση δικαιωμάτων, τις συνεχείς απορρίψεις αποφυλάκισης υπό όρους, τις ανισότητες στη μεταχείριση, την υποστελέχωση και τις αδιαφανείς διαδικασίες. Αντιθέτως, επενδύει στον «σωφρονιστικό γιγαντισμό», ένα μοντέλο που αντιλαμβάνεται τις φυλακές και τους έγκλειστους σε αυτές ως αριθμούς, έργα και κατασκευές.

«Νόμος, τάξη και φυλακές lego»
Ευτύχης Φυτράκης
Διδάκτωρ Νομικής ΑΠΘ, δικηγόρος, πρώην γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής

Χρειάστηκαν σχεδόν έξι χρόνια ώστε να καταλήξει η κυβέρνηση στο σωστό μίγμα αυταρχισμού και νεοφιλελευθερισμού για το σωφρονιστικό σύστημα. Ετσι, το πενταετές «Σχέδιο Δράσης 2025-2030», που μόλις δημοσιοποιήθηκε, δεν είναι παρά μια μεγάλη εργολαβία για νέες φυλακές σε όλη την Ελλάδα. Με έναν νεωτερισμό, όμως, στον τρόπο χτισίματος: αντί για μπετονιέρες θα έχουμε πια προκάτ! Η μαζική εξαγγελία νέων φυλακών γυρίζει τη χώρα κάποιες δεκαετίες πίσω, όταν η μόνη, μόνιμη και μονότονη απάντηση στα σωφρονιστικά προβλήματα ήταν ένα κτιριολογικό πρόγραμμα. Πάγια, όμως, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί υποστηρίζουν, και η ελληνική εμπειρία επιβεβαιώνει, ότι το χτίσιμο νέων φυλακών δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τον υπερπληθυσμό ούτε βελτιώνει τις συνθήκες κράτησης. Αυτά, όμως, φαίνεται ότι δεν συνιστούν προβλήματα…

Ο σωφρονιστικός γιγαντισμός που απεργάζεται η κυβέρνηση δεν αρκείται στα κτίρια· χρειάζεται (και) περισσότερους κρατουμένους. Το υπουργείο Δικαιοσύνης έχει φροντίσει γι’ αυτό. Η πρόβλεψη-εκτίμηση για μεγάλη αύξηση των κρατουμένων είναι μια αυτοεκπληρούμενη προσδοκία, αφού ακριβώς η κυβερνητική αντεγκληματική πολιτική οδηγεί σε ένα νέο ποινικοσωφρονιστικό πεδίο, σ’ έναν νέο «μεγάλο εγκλεισμό». Ετσι, οι σημερινοί 12.351 κρατούμενοι δεν είναι αρκετοί, ο στόχος πια βρίσκεται ψηλά, δηλαδή στο ρεκόρ των 14,5 χιλιάδων! Ανάμεσα σ’ αυτούς, προβλέπονται και 150 ανήλικοι, αφού φαίνεται ότι τα σημερινά 92 φυλακισμένα παιδιά δεν αποτελούν πρόβλημα στο κυβερνητικό αφήγημα.

Οταν η CPT ζητάει την «ανάπτυξη ενός σύγχρονου συστήματος φυλακών», η ελληνική κυβέρνηση φαντασιώνεται (απλά) νέες κατασκευές, δηλαδή μπετά, εργολαβίες και ΣΔΙΤ. Μπορεί η μεταφύτευση του αμερικανικού prison industry (βιομηχανία φυλακών) να φαντάζει ένας εφιάλτης στα φιλελεύθερα μάτια μας, όμως για τα νεοφιλελεύθερα think tanks σηματοδοτεί νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες, πιο απλά: 268 εκατ. ευρώ για διάθεση. Με αυτό τον τρόπο, το σωφρονιστικό ζήτημα, από μια υπόθεση δικαιωμάτων, ασφάλειας και ανθρωπισμού, γίνεται υπόθεση επενδύσεων και ευρωπαϊκών πόρων. Τελικά, το Σχέδιο Δράσης δεν στοχεύει στη μεταρρύθμιση του σωφρονιστικού συστήματος αλλά απλά στην αναπαλαίωσή του, ώστε «τίποτα να μην αλλάξει». Κατά τα λοιπά, σωφρονιστικές business as usual…

«Θέλουν να μπαίνεις φυλακή εύκολα και να βγαίνεις δύσκολα»
Παναγιώτης Αργυρού
Πρώην πολιτικός κρατούμενος (υπόθεση ΣπΦ)

Αυτό το πενταετές πλάνο για τις φυλακές που διαφημίζεται ως νέος χάρτης προδίδει ξεκάθαρα τις διαχρονικές φιλοδοξίες της κυβερνητικής πολιτικής σε ό,τι αφορά τη λεγόμενη ατζέντα του εγκλήματος. Χρειάστηκαν μόνο έξι χρόνια για να γίνει φανερή η πρόθεση να ακολουθήσει και η Ελλάδα τη διεθνή αντίληψη για τις φυλακές ως ένα σύνθετο βιομηχανικό σύμπλεγμα. Ολες οι προηγούμενες μεταρρυθμίσεις στο κομμάτι των φυλακών μετά το 2019 κινήθηκαν σε αδιανόητα επίπεδα αυστηροποίησης παράλληλα με έναν διαρκή επικοινωνιακό πόλεμο ενάντια στη δήθεν χαλαρή ποινική νομοθεσία και τη χαλαρή σωφρονιστική πολιτική. Η γενική κατεύθυνση είναι να μπαίνεις φυλακή πολύ εύκολα και να βγαίνεις πολύ δύσκολα. Την ίδια στιγμή δυσκολεύουν οι προϋποθέσεις και για πολλά από τα ευεργετήματα που είχαν θεσπιστεί (μεροκάματα, άδειες, υφ’ όρον απόλυση). Το απολύτως αναμενόμενο αποτέλεσμα όλων αυτών, αποτέλεσμα που πολλοί παράγοντες έχουν τονίσει, θα είναι μεταξύ άλλων νέα μεγάλα ποσοστά υπερπληθυσμού στις φυλακές.

Ο νέος χάρτης για τις φυλακές λοιπόν αποκαλύπτει πως για τους συντάκτες του το ζήτημα του υπερπληθυσμού στις φυλακές είναι καθαρά τεχνοκρατικό και υπολογίζεται συγκριτικά με το μέσο ποσοστό κρατουμένων ανά δείγμα πληθυσμού στην Ευρώπη. Κυνικά λοιπόν η Ελλάδα θεωρείται χαμηλή σε τέτοια ποσοστά. Δεν αξιοποιούμε σωστά τις ευκαιρίες. Με πιο σκληρούς νόμους θα έχουμε πιο πολλούς κρατούμενους, με πιο πολλούς κρατούμενους πιο πολλές φυλακές, προσωπικό φύλαξης, εξοπλισμό και στόλο μεταγωγών. Περισσότεροι κρατούμενοι συνεπάγεται αυξημένη χρήση του βραχιολιού γεω-εντοπισμού, ένα μέτρο του οποίου η εφαρμογή διευρύνεται, όπως αντίστοιχα διευρύνεται και το μέτρο της αμισθί εργασίας ως εναλλακτική έκτιση ποινής. Με λίγα λόγια, όσο πιο σκληρή η ποινική νομοθεσία και η εφαρμογή της τόσο πιο πολλά τα φράγκα.

«Το πρόβλημα θα είναι και πάλι μπροστά μας»
Γιώργος Κακαρνιάς
Δικηγόρος Αθηνών

Το επιτελικό κράτος, αφού πρώτα φρόντισε να αυξήσει κατακόρυφα τον πληθυσμό των φυλακών και ειδικά τους κρατούμενους για πλημμελήματα (από 763 το 2019 σε 2.548 το 2025) και τους ανήλικους κρατούμενους (από 30 το 2020 σε 90 το 2025), ανακοινώνει πρόγραμμα κατασκευής καινούργιων σωφρονιστικών καταστημάτων, βαφτίζοντάς το «βελτίωση των συνθηκών κράτησης και ασφάλειας και επανένταξη των κρατουμένων στην κοινωνία».

Την ίδια ώρα η υφ’ όρον απόλυση και οι τακτικές άδειες αποτελούν άπιαστο όνειρο για τους περισσότερους κρατούμενους, οι θέσεις στα σχολεία δεύτερης ευκαιρίας δεν επαρκούν και οι συνθήκες καθαριότητας, σίτισης και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης πάνε από το κακό στο χειρότερο.

Η απάντηση σε αυτά είναι νέες φυλακές ώστε να αντιμετωπιστεί ο υπερπληθυσμός, ωστόσο με τον ισχύοντα Ποινικό Κώδικα και μέχρι να ολοκληρωθεί το κατασκευαστικό πρόγραμμα, το πρόβλημα θα είναι και πάλι μπροστά μας, αφού ήδη σήμερα οι κρατούμενοι φτάνουν τους 12.350 για 10.760 θέσεις, ενώ με τις αλλεπάλληλες τροποποιήσεις στον Ποινικό και στον Σωφρονιστικό Κώδικα η είσοδος στη φυλακή γίνεται όλο και πιο εύκολη και η έξοδος όλο και πιο δύσκολη.

Το σωφρονιστικό σύστημα της χώρας πράγματι πάσχει, αλλά η λύση δεν βρίσκεται στην αύξηση του αριθμού των διαθέσιμων κελιών ούτε στην εργαλειοποίηση της ποινικής νομοθεσίας και στον ακραίο ποινικό λαϊκισμό.

«Οι φυλακές λειτουργούν ως ανθρώπινες αποθήκες»
Αντιγόνη Ευστρατόγλου,
εκπαιδευτικός στο 2ο ΣΔΕ Λάρισας, μεταδιδακτορική ερευνήτρια ΕΑΠ

Το μείζον πρόβλημα του λεγόμενου σωφρονιστικού συστήματος δεν είναι η παλαιότητα και η ανεπάρκεια των φυλακών, οι οποίες ανακοίνωσε η γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής ότι θα αυξηθούν, αλλά το ότι οι φυλακές λειτουργούν ως ανθρώπινες αποθήκες. Σε έκθεσή της το 2022, έπειτα από αυτοψία σε πέντε καταστήματα κράτησης, το νοσοκομείο και το ψυχιατρείο των φυλακών, η CPT, η οποία παρουσιάζεται ως κύριος θεσμικός συνομιλητής της Γενικής Γραμματείας, έγραφε ότι στη συντριπτική πλειονότητά τους οι κρατούμενοι δεν είχαν τίποτα να απασχοληθούν «εκτός από το να βλέπουν τηλεόραση, να περιφέρονται στους διαδρόμους των πτερύγων και να περπατούν στις αυλές».

Το Σχέδιο που δόθηκε στη δημοσιότητα δεν φανερώνει ότι υπάρχει βούληση να αλλάξει αυτή η πραγματικότητα. Ενώ γίνεται αναφορά σε μέτρα ενίσχυσης της επανένταξης, δεν γίνεται λόγος για το ποιες ακριβώς είναι οι ανάγκες που θα έπρεπε να καλυφθούν. Οχι τυχαία, καθώς δεν παράγονται συστηματικά τέτοια στοιχεία ούτε για τους κρατούμενους ούτε για τους αποφυλακισθέντες, όπως διαπίστωνε σε σχετική έκθεση το Ελεγκτικό Συνέδριο το 2021, η ΕΠΑΝΟΔΟΣ το 2022 και επιβεβαιώνουν τακτικά και οι συνεδριάσεις της αρμόδιας Μόνιμης Επιτροπής της Βουλής. Ως εκ τούτου, άγνωστο παραμένει πώς θα σχεδιαστεί και θα υλοποιείται η «συνεχής αξιολόγηση» που υπόσχεται το σχέδιο.

Στην ενότητα που αφορά την επανένταξη, για παράδειγμα, γίνεται λόγος για αύξηση των εκπαιδευτικών δομών. Δεν αναφέρεται, όμως, ότι το ποσοστό πρόσβασης εξακολουθεί να περιορίζεται στο 10%, καθώς η δημιουργία νέων δομών δεν συνεπάγεται την παραχώρηση περισσότερων χώρων από την εκάστοτε φυλακή (οδηγώντας συνήθως σε ανακατανομή, αντί για αύξηση των συνολικών θέσεων). Αξιοπρόσεκτο είναι από την άποψη αυτή ότι δεν γίνεται καμία αναφορά στο συγχρηματοδοτούμενο έργο «Εκπαίδευση και Πιστοποίηση Κρατουμένων», ύψους 24 εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο έτρεξε πέρσι με στόχο 7.500 ωφελούμενους κρατούμενους και πρόκειται εντός του έτους να αποπληρωθεί. Παραμένει άγνωστο σε ποια βάση σχεδιάστηκε το πρόγραμμα, πώς επελέγησαν οι ειδικοτήτες που περιελάμβανε, αν και πώς έχει αξιολογηθεί η εφαρμογή του. Μία από τις δημοφιλέστερες ειδικότητες, για παράδειγμα, ήταν αυτή του σερβιτόρου, ενώ η πρόσβαση στο συγκεκριμένο επάγγελμα δεν επιτρέπεται σε καταδικασθέντες.