Σωφρονισμός ή ποινικός αυταρχισμός

Μέσα στη ζοφερή κατάσταση των φυλακών του επιτελικού κράτους ήρθαν και οι αλλαγές στον Σωφρονιστικό Κώδικα, όπως νωρίτερα και στον Ποινικό, για να οδηγήσουν ξανά το σωφρονιστικό σύστημα πίσω σε μια μεσαιωνικής αντίληψης εποχή που όλοι νομίζαμε ότι είχε πλέον περάσει ανεπιστρεπτί στην Ελλάδα.

Η σημερινή κυβέρνηση με ευκαιριακές νομοθεσίες-προϊόντα ενός ποινικού λαϊκισμού και με μοναδικό εργαλείο την όλο και περισσότερη αυστηροποίηση νόμων και την εξαθλίωση των καταστημάτων κράτησης επιχειρεί να διασκεδάσει τα αρνητικά σχόλια εντός κι έκτος συνόρων για τη συνεχή υποβάθμιση των δεικτών του κράτους δικαίου.

Σε αυτήν ακριβώς τη συγκυρία εκδόθηκε ένα πραγματικό εργαλείο. Πρόκειται για μια εύχρηστη συλλογή με μεγάλη ακρίβεια και πληρότητα που απευθύνεται στον νομικό (δικηγόρο, εισαγγελέα, δικαστή), τον σωφρονιστικό υπάλληλο, τον φοιτητή, τον κρατούμενο, τον δημοσιογράφο αλλά και κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για τους «γραπτούς» νόμους της φυλακής. Ειδικά η θέσπιση του πρόσφατου νόμου 4985/2022, με τις «ακραίες» διατάξεις του, σίγουρα ενισχύει την ανάγκη καθενός να προστρέχει, κάθε τόσο, στη νομοθεσία για να δει τι πράγματι ισχύει

Εδώ και χρόνια το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου διακηρύσσει ότι «η δικαιοσύνη δεν σταματά στην πόρτα της φυλακής», ότι και εκεί (πρέπει να) ισχύουν οι νόμοι και να υπάρχει δικαιοσύνη. Τη νομοθεσία και τη δικαιοσύνη τις χρειάζονται φυσικά οι φυλακισμένοι αλλά και όσοι διοικούν, εργάζονται ή απονέμουν δικαιοσύνη για τους φυλακισμένους, που θα πρέπει όχι μόνο να ξέρουν αλλά και να εφαρμόζουν τους σωφρονιστικούς κανόνες.

Η φυλακή έχει «άγραφους» νόμους αλλά και γραπτούς. Με τους τελευταίους ασχολείται το βιβλίο «Σωφρονιστικός Κώδικας και Συναφή Νομοθετήματα» που μόλις εκδόθηκε, από τις Εκδόσεις Σάκκουλα, σε επιμέλεια Ευτύχη Φυτράκη. Ο επιμελητής, γνωστός νομικός που υπηρέτησε για χρόνια ως γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής, είδε και μελέτησε συστηματικά όχι μόνο τα ελληνικά αλλά και τα σύγχρονα σωφρονιστικά συστήματα του δυτικού κόσμου.

Αφορμή για την έκδοση αποτέλεσε ο πρόσφατος ν. 4985/2022 με τις συθέμελες αλλαγές στον Σωφρονιστικό Κώδικα. Ηταν επομένως αναγκαία όσο ποτέ μια συλλογή της νομοθεσίας που ισχύει για τις φυλακές, ώστε όλοι να γνωρίζουν τι ακριβώς ισχύει, ποια δικαιώματα έχουν οι κρατούμενοι και ποιες υποχρεώσεις κ.λπ. Κι αυτό διότι σε κάθε κράτος δικαίου θεωρητικά τουλάχιστον η φυλακή λειτουργεί βάσει νόμων και κανονισμών!

Η έκδοση περιλαμβάνει όλα τα βασικά νομοθετήματα για τη λειτουργία και τον έλεγχο των φυλακών (Σωφρ. Κώδικα, Εσωτ. Κανονισμούς Λειτουργίας και Ασφαλείας, Νομοθεσία για την Εξωτερική Φρουρά και το Σώμα Επιθεώρησης), καθώς και την εκτέλεση των ποινικών αποφάσεων και την έκτιση των ποινών (διατάξεις του Ποιν. Κώδ. και του Κώδ. Ποιν. Δικονομίας, Νομοθεσία για τη Χάρη και τον Ευεργετικό Υπολογισμό Ποινών). Είναι το μοναδικό βιβλίο που έχει εκδοθεί στην Ελλάδα με αυτό το περιεχόμενο και όχι μόνο με ακαδημαϊκό αλλά με «πρακτικό» προσανατολισμό.

Απόσπασμα από τον πρόλογο του Ευτύχη Φυτράκη

«Ο Σωφρονιστικός Κώδικας (Σ.Κ.) συνιστά κρίσιμο εργαλείο για την ποινική πράξη, καθώς ρυθμίζει την ποινική καταστολή σε ρεαλιστικό επίπεδο. Ο ισχύων Σ.Κ. (ν. 2776/1999) έχει, προ πολλού, κλείσει μια εικοσαετία εφαρμογής. Στα χρόνια αυτά εμφανίστηκαν δύο σχέδια αντικατάστασής του (2012, 2017), χωρίς, όμως, κανένα απ’ αυτά να νομοθετηθεί. Αντίθετα, εντελώς πρόσφατα, με τον ν. 4985/2022 σημειώθηκε μια ευρύτατη τροποποίηση η οποία άγγιξε όχι μόνο επιμέρους θεσμούς αλλά και το γενικό πνεύμα του Κώδικα. Αυτή η εξέλιξη υπήρξε το έναυσμα για την παρούσα έκδοση.

Η έκτιση των ποινών συνιστά την τρίτη στιγμή του ποινικού φαινομένου. Μετά τον ποινικό νομοθέτη και τον ποινικό δικαστή, η σωφρονιστική διοίκηση αναλαμβάνει να πραγματώσει υλικά την ποινική δικαιοσύνη. Ομως το “σωφρονίζειν” συνιστά άσκηση κρατικής εξουσιαστικής βίας και, ως εκ τούτου, διαμορφώνει σχέσεις κράτους-ατόμου. Αυτό το πεδίο έντασης ρυθμίζουν οι σωφρονιστικοί κανόνες, ως τρίτος πυλώνας του ποινικού δικαίου. Εδώ, μάλιστα, η θέση του ατόμου-κρατουμένου καθορίζεται, όλο και περισσότερο, από το διεθνές δίκαιο, ιδίως δε την ΕΣΔΑ. Γενικά, άλλωστε, ο ποινικός εγκλεισμός είναι ένα πεδίο δοκιμασίας και ταυτόχρονα ένα αίτημα προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Οι μεταβολές του ν. 4985/2022, πέραν των δικαιοπολιτικών ενστάσεων που εγείρουν, προκαλούν ζητήματα ορολογίας, ενώ γεννούν και προβλήματα εφαρμοστέου δικαίου. Πιο σοβαρά όμως αναμένονται τα προβλήματα διαχρονικού δικαίου και ιδίως αναδρομικής εφαρμογής των νέων, δυσμενέστερων για τους κρατουμένους, διατάξεων. Ολα αυτά είναι βέβαιο ότι θα προβληματίσουν τους νομικούς και θα απασχολήσουν ιδιαίτερα τους εφαρμοστές του (σωφρονιστικού) δικαίου, δηλ. τη Σωφρονιστική Διοίκηση, τα Δικαστήρια αλλά και τους Εισαγγελείς-Επόπτες των φυλακών.

Η συλλογή απευθύνεται στον νομικό της θεωρίας αλλά, κυρίως, της πράξης (δικηγόρο, εισαγγελέα, δικαστή), τον σωφρονιστικό υπάλληλο, τον φοιτητή αλλά και τον ίδιο τον κρατούμενο· ο τελευταίος, άλλωστε, εξαρτά την τύχη του από τις προβλέψεις του νόμου αυτού. Ελπίζω να καλύψει τις ανάγκες τους!».

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σάκκουλα (Αθήνα-Θεσσαλονίκη) σε μικρό-πρακτικό σχήμα, με συσχετίσεις νόμων, με αλφαβητικό ευρετήριο και σε προσιτή τιμή.