Tην εικόνα της αφωνίας που επικρατεί στο υπουργείο Ναυτιλίας και στην ηγεσία του Λιμενικού σχετικά με την κακουργηματική δίωξη του σημερινού αρχηγού Τρύφωνα Κοντιζά και άλλων είκοσι ανώτερων αξιωματικών και μελών του πληρώματος για τους χειρισμούς τους στο πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου συμπληρώνει η εικόνα της αδράνειας της πολιτικής και φυσικής ηγεσίας να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν επιχειρήσεις στα σύνορα που σέβονται και προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή, όπως και να διασφαλίσουν ότι εφαρμόζονται στην πράξη πρωτόκολλα που εξασφαλίζουν τη λογοδοσία.
Την Παρασκευή, μία ημέρα μετά τη γνωστοποίηση της διάταξης της αντεισαγγελέα του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου που ζητά τη δίωξη άλλων τεσσάρων ανώτερων αξιωματικών, συμπεριλαμβανομένου του πρόσφατα τοποθετημένου στη θέση του αρχηγού, η οργάνωση «Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο» και το γερμανικό ίδρυμα Pro Asyl δημοσίευσαν υπόμνημα που κατέθεσαν τον Οκτώβριο στο Συμβούλιο Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης, το όργανο που παρακολουθεί τη συμμόρφωση των κρατών με τις αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.
Το υπόμνημα, με τίτλο «Η λογοδοσία πλέει ακυβέρνητη στα ελληνικά ύδατα: αντιμετώπιση των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις επιχειρήσεις συνόρων του Ελληνικου Λιμενικού« («Accountability adrift in Greek waters: Addressing human rights violations in Greek Coast Guard border management operations»), επισημαίνει τις τέσσερις καταδίκες της Ελλάδας τα τελευταία τρία χρόνια στο Δικαστήριο του Στρασβούργου για τον θάνατο δεκάδων προσφύγων σε τέσσερις χωριστές υποθέσεις παλαιότερων ετών. Κοινό στοιχείο των υποθέσεων ήταν οι θανάσιμες παραλείψεις και ενέργειες των λιμενικών αρχών της χώρας μας και η αποτυχία τους να διερευνήσουν αποτελεσματικά τις ευθύνες των εμπλεκόμενων λιμενικών.
Αυτό που καθιστά τις επισημάνσεις των οργανώσεων ιδιαίτερα επίκαιρες όσο και ανησυχητικές είναι ότι έντεκα χρόνια μετά το τραγικό ναυάγιο στο Φαρμακονήσι το 2014, την παλαιότερη υπόθεση για την οποία καταδικάστηκε η Ελλάδα στο Στρασβούργο, το Λιμενικό εξακολουθεί να βαδίζει προκλητικά στον ίδιο δρόμο. Εξ ου και οι δύο οργανώσεις ζητούν από το Συμβούλιο Υπουργών να εξετάσει κατά προτεραιότητα τη συμμόρφωση των ελληνικών αρχών στις διεθνείς υποχρεώσεις τους ως προς τις επιχειρήσεις στα θαλάσσια σύνορα και ιδίως ως προς την παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή.
Τι εντοπίζουν οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στις τέσσερις καταδίκες της Ελλάδας (για το ναυάγιο στο Φαρμακονήσι το 2014, για θάνατο πρόσφυγα από πυροβολισμούς στην Ψέριμο το 2014 και, σε χωριστή υπόθεση, στη Σύμη το 2015 και για τον θάνατο 15 προσφύγων στο Αγαθονήσι το 2018, για τους οποίους έγινε πλημμελέστατη επιχείρηση έρευνας και διάσωσης);
Ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι η προστασία του δικαιώματος στη ζωή δεν ήταν όχι μόνο προτεραιότητα αλλά ούτε στόχος των επιχειρήσεων του Λιμενικού, ότι δεν υπήρξε πραγματική προετοιμασία ή ειδικός έλεγχος των επιχειρήσεων για τη συμμόρφωσή τους στα σύγχρονα επιχειρησιακά πρότυπα και στο διεθνές δίκαιο, ότι δεν υπήρξε εκτίμηση κινδύνου από τη χρήση πυροβόλων όπλων, ούτε είχαν θεσπιστεί κανόνες οπλοχρησίας, αλλά οι λιμενικοί επικαλούνταν αδημοσίευτους, παρωχημένους και ανεπαρκείς κανόνες εμπλοκής που είχαν εκπονηθεί προ εικοσαετίας, ούτε υπήρξε κατάλληλο σχέδιο εντοπισμού ναυαγών.
Το υπόμνημα υπογραμμίζει τα σύνθετα, συστημικά ζητήματα των επιχειρήσεων του Λιμενικού, που εξακολουθούν να παρατηρούνται και σήμερα και οδηγούν σε παραβιάσεις δικαιωμάτων:
● Ελλείψεις στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση των επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης: πλημμελείς επικοινωνίες του θαλάμου επιχειρήσεων, έλλειψη υπηρεσιών διερμηνείας για τη διευκόλυνση επαφών με σκάφη που κινδυνεύουν ή παραπλέοντα σκάφη, ασαφής χαρακτηρισμός των επιπέδων κινδύνου, καθυστερήσεις στην εκκίνηση των επιχειρήσεων, απουσία κατάλληλου εξοπλισμού, έλλειψη ψηφιακής καταγραφής της πορείας των σκαφών του Λιμενικού.
● Διακινδύνευση της ζωής με εξαιρετικά επικίνδυνες πρακτικές: αυθαίρετη οπλοχρησία, εγκατάλειψη ανθρώπων σε ακυβέρνητες φουσκωτές σχεδίες, καταστροφή της μηχανής των σκαφών των προσφύγων ή κατάσχεση καυσίμων, ρυμούλκηση των σκαφών των προσφύγων ή δημιουργία κυματισμών και ελιγμοί που καταλήγουν σε σύγκρουση σκαφών.
● Αναποτελεσματική ποινική διερεύνηση των περιστατικών από την Εισαγγελία του Ναυτοδικείου: έλλειψη ανεξαρτησίας των ανακριτικών υπαλλήλων, καθώς την προανάκριση διεξάγουν λιμενικοί υπάλληλοι, παράλειψη εξέτασης υπόπτων, ελλιπής εξέταση μαρτύρων, ελλείψεις και καθυστερήσεις σε αυτοψίες, πραγματογνωμοσύνες και ιατροδικαστικές εκθέσεις, απουσία ή εξαφάνιση ψηφιακών αποδείξεων, διακηρύξεις άρνησης παράνομων πρακτικών.
