Εντονο πρόβλημα σωματικής και ψυχολογικής βίας μεταξύ των κρατουμένων, έντονη συναισθηματική φόρτιση, αγωνία για την ασφάλεια, αίσθηση εγκλωβισμού με κρίσεις πανικού και έντονη θλίψη ή και κατατονία, καθώς και αισθήματα τρόμου ή παραίτησης. Aυτά τα συναισθήματα διαπίστωσε το κλιμάκιο του Συνηγόρου του Πολίτη μιλώντας με έφηβους κρατούμενους 15 έως 18 ετών κατά την αυτοψία του στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων της Κασσαβέτειας.
Μέσα στους προηγούμενους εννέα μήνες πριν από την απροειδοποίητη επίσκεψη του κλιμακίου στις 11-12 Ιανουαρίου 2024 είχαν καταγραφεί τουλάχιστον δέκα περιστατικά απόπειρας αυτοτραυματισμού ή απόπειρας αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμοί.
Ιατρικές υπηρεσίες
Η επίσκεψη του κλιμακίου διαπίστωσε μεταξύ άλλων την ακαταλληλότητα των κτιριακών υποδομών με έλλειψη κελιών, απουσία προσβάσιμων κοινόχρηστων χώρων πίσω από τα κιγκλιδώματα, απουσία χώρων ψυχαγωγίας και άθλησης και απουσία κατάλληλων και επαρκών υποδομών για τη λειτουργία του σχολείου.
Το αποτέλεσμα ήταν ο πολύωρος περιορισμός των ανήλικων κρατουμένων στους θαλάμους από νωρίς το απόγευμα, ιδίως τους χειμερινούς μήνες, χωρίς ενήλικη υποστηρικτική παρουσία και χωρίς θετικά ερεθίσματα και ευκαιρίες εκτόνωσης με μη βίαιους τρόπους.
Διαπίστωσε επίσης υποστελέχωση του προσωπικού φύλαξης, σοβαρότατες ελλείψεις σε καίριες ειδικότητες, όπως παιδοψυχολόγου, παιδοψυχίατρου και νοσηλευτή, επιμέρους δυσλειτουργίες των ιατρικών υπηρεσιών, απουσία επιμόρφωσης και ευαισθητοποίησης του προσωπικού για τις ιδιαίτερες ανάγκες της κράτησης ανηλίκων, δυσκολία διαχείρισης των εντάσεων και των βίαιων περιστατικών και αδυναμία οριοθέτησης, παρ’ όλο που οι έφηβοι κρατούμενοι εξέφρασαν θετική άποψη ως προς τη μεταχείρισή τους από το σύνολο του προσωπικού.
Οι διαπιστώσεις του Συνηγόρου του Πολίτη για το συγκεκριμένο σωφρονιστικό κατάστημα, μαζί με πολύ συγκεκριμένες προτάσεις για να βελτιωθεί η κατάσταση, προτάσεις που πάντως πολλές έχουν ξαναγίνει αλλά δεν φαίνεται πως ίδρωσε το αυτί τουλάχιστον της πολιτικής ηγεσίας, περιλαμβάνονται στην ετήσια έκθεση για το 2024 με την αρμοδιότητα του Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης των Βασανιστηρίων και της Κακομεταχείρισης, αρμοδιότητα που συμπληρώνει φέτος δέκα χρόνια.
Η έκθεση περιλαμβάνει κατά κύριο λόγο τις αναλυτικές διαπιστώσεις από τις αυτοψίες του κλιμακίου σε 14 σωφρονιστικά καταστήματα, τρία Προαναχωρησιακά Κέντρα Κράτησης Αλλοδαπών, μία Κλειστή Ελεγχόμενη Δομή για νεοεισερχόμενους πρόσφυγες και μετανάστες που ζητούν άσυλο και μία μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων, ένα πραγματικό πανόραμα που φέρνει στο φως την κατάσταση θεσμικής εγκατάλειψης των ελληνικών φυλακών και των χώρων κράτησης και εγκλεισμού.
Ελλιπής περίθαλψη
«Βασική διαπίστωση είναι ότι το ελληνικό σωφρονιστικό σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί πέρα από τα όριά του» υπογραμμίζει η έκθεση. Και διευκρινίζει: «Στη συντριπτική πλειονότητα των αυτοψιών καταγράφεται σημαντικός υπερπληθυσμός και σοβαρή υποστελέχωση των σωφρονιστικών καταστημάτων σε καίριες ειδικότητες, με σοβαρές επιπτώσεις στις συνθήκες κράτησης.
»Ο Εθνικός Μηχανισμός Πρόληψης διαπιστώνει ότι η ελλιπής ή παντελώς ακατάλληλη τεχνική υποδομή των εγκαταστάσεων, η έλλειψη επαρκούς χώρου κίνησης στους θαλάμους κράτησης και οι κακές υγειονομικές συνθήκες αποτελούν συνήθη χαρακτηριστικά τόσο της σωφρονιστικής όσο και της διοικητικής κράτησης στην Ελλάδα.
»Η ελλιπής παροχή βασικών υπηρεσιών (ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, ψυχολογικής και κοινωνικής υποστήριξης, άθλησης και ψυχαγωγίας) υφίσταται και στα σωφρονιστικά καταστήματα, αλλά εντείνεται σημαντικά όταν πρόκειται για χώρους διοικητικής κράτησης».
Η έκθεση υπογραμμίζει την επιδείνωση της κατάστασης εξαιτίας της τάσης αυστηροποίησης των ποινών που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια με την αύξηση του ορίου των ποινών, την αναπροσαρμογή του πλαισίου έκτισης της ποινής και αναστολής εκτέλεσης της ποινής – τον γνωστό ποινικό λαϊκισμό της κυβέρνησης Μητσοτάκη που προβάλλεται σαν πανάκεια για να δοθεί ψευδεπίγραφα η εντύπωση ότι υπηρετείται το δόγμα «νόμος και τάξη».
Επισημαίνει η έκθεση του Συνηγόρου: «Ως συνέπεια, το σωφρονιστικό σύστημα καλείται για ακόμη μία χρονιά να διαχειριστεί μια κεντρική νομοθετική επιλογή η οποία οδηγεί σε σημαντικό υπερπληθυσμό και επιδείνωση των συνθηκών κράτησης, ενώ η εξαγγελία επίλυσης του προβλήματος υπερπληθυσμού με τη δημιουργία νέων χώρων κράτησης βρίσκεται στον αντίποδα των συστάσεων διεθνών οργανισμών, παραβλέποντας τη σημασία των εναλλακτικών της ποινής μέτρων».
Σχεδόν σε όλα τα σωφρονιστικά καταστήματα παρατηρείται υπερπληθυσμός, που φτάνει το 180% της πληρότητας στο σωφρονιστικό κατάστημα Νεάπολης, το 175% της πληρότητας στο σωφρονιστικό κατάστημα της Κω και το 144% της πληρότητας στο σωφρονιστικό κατάστημα του Κορυδαλλού.
Οι αγροτικές
Στον αντίποδα οι αγροτικές φυλακές παραμένουν άδειες σε ποσοστό μεγαλύτερο της μισής χωρητικότητάς τους, φτάνοντας στο 21% της πληρότητας στο αγροτικό σωφρονιστικό κατάστημα της Τίρυνθας Αργολίδας και στο 30% της πληρότητας στο αγροτικό σωφρονιστικό κατάστημα της Κασσάνδρας Χαλκιδικής, ενώ παρατηρείται μεγάλη υστέρηση στη συντήρηση των εγκαταστάσεων εξαιτίας αλλεπάλληλων μειώσεων στον προϋπολογισμό, με αποτέλεσμα να εγκαταλείπονται αγροτικές εργασίες. Η έκθεση επισημαίνει ότι επιβεβαιώνονται οι έντονες ανησυχίες που είχε εκφράσει ο Συνήγορος του Πολίτη στη συζήτηση για τα νομοσχέδια του υπουργείου Δικαιοσύνης για συρρίκνωση των αγροτικών φυλακών, «απότοκο της διαδοχικής αυστηροποίησης των προϋποθέσεων μεταγωγής σε αυτές».
Η έκθεση διαπιστώνει ότι παραμένουν τα ευρήματα που είχε καταγράψει ο Συνήγορος στην ειδική έκθεση για τις υπηρεσίες υγείας στα σωφρονιστικά καταστήματα. Και το 2024 εξακολουθεί η σημαντική υποστελέχωση των ιατρείων των φυλακών σε γιατρούς και νοσηλευτές. Ρόλο νοσηλευτή εκτελούν σωφρονιστικοί υπάλληλοι, ακόμη και εξωτερικοί φρουροί, ενώ σε ένα σωφρονιστικό κατάστημα παρατηρήθηκε ότι οι κρατούμενοι συμμετείχαν στη διανομή φαρμάκων τρίβοντας τα φάρμακα.
Παρά το μεγάλο ποσοστό αλλοδαπών κρατουμένων, σε κανένα σωφρονιστικό κατάστημα δεν παρέχονται υπηρεσίες διερμηνείας και μετάφρασης στο πλαίσιο της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, ζωτικής σημασίας για τη σωστή θεραπευτική αγωγή, με τα κενά να καλύπτονται με τη βοήθεια συγκρατούμενων.
Ως προς τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, η έκθεση καταγράφει μεγάλες ελλείψεις, καθώς δεν υπάρχει αλλού ψυχολόγος και αλλού ψυχίατρος ή απουσιάζουν σε μακρά αναρρωτική άδεια χωρίς να έχουν αναπληρωθεί, ενώ στις φυλακές Δομοκού, με πολλά βίαια περιστατικά και υψηλότατα ποσοστά λήψης ψυχοφαρμάκων, δεν υπάρχει ούτε ψυχολόγος ούτε ψυχίατρος.
Η απεξάρτηση
Μόνο δύο προγράμματα Ολοκληρωμένης Θεραπείας κατά της Εξάρτησης εφαρμόζονται σε ολόκληρη την επικράτεια και τα δύο στις φυλακές Κορυδαλλού. Μόνο στο 11% των σωφρονιστικών καταστημάτων λειτουργεί μέσα στο κατάστημα πρόγραμμα απεξάρτησης, υπάρχουν μόνο δύο συμβουλευτικά προγράμματα για αποφυλακισμένους και τρεις θεραπευτικές κοινότητες για αποφυλακισμένους, ενώ στο 33% των σωφρονιστικών καταστημάτων δεν λειτουργεί κανένα πρόγραμμα συμβουλευτικής.
Οι παρεχόμενες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της λειτουργίας σχολείου μέσα στις φυλακές, αφήνονται στην τύχη, στους πόρους κάθε καταστήματος και στο προσωπικό που τυχαίνει να έχει, όπως και στην ιδιοσυγκρασία της διοίκησης. Διευθυντής σωφρονιστικού καταστήματος εξέφρασε απροθυμία για λειτουργία δημοτικού σχολείου ή σχολείου δεύτερης ευκαιρίας επειδή θεώρησε ότι θα τα προτιμήσουν οι κρατούμενοι και δεν θα καλυφθούν οι απαραίτητες θέσεις εργασίας στο σωφρονιστικό κατάστημα.
Δυσωδία
Η έκθεση διαπιστώνει επίσης ότι, αντίθετα από τις προβλέψεις της εθνικής και διεθνούς νομοθεσίας, δεν υπάρχει σε κανένα κατάστημα χωρισμός των προσωρινά κρατουμένων και των κατάδικων, τη στιγμή που ένας στους τέσσερις κρατούμενους, το 24,7%, είναι προσωρινά κρατούμενοι με μέσο όρο διάρκειας κράτησης τους 8,8 μήνες, υπερδιπλάσιο από τον διάμεσο των χωρών του Συμβουλίου της Ευρώπης, 4,3 μήνες.
Ως προς τα προβλήματα υποδομών, η έκθεση διανθίζεται από φωτογραφίες με κακοσυντηρημένα και επικίνδυνα κτίρια, με τους σοβάδες να πέφτουν, τα δάπεδα και τους τοίχους να έχουν φθορές και τους χώρους εγκαταλειμμένους στη βρόμα και τη δυσωδία. Εντοπίστηκαν κατά τόπους προβλήματα με θέρμανση και ζεστό νερό, χώροι κατάκλισης που δεν διαχωρίζονται από την τουαλέτα, σοβαρά προβλήματα σε ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, πρόβλημα με την πίεση και την επάρκεια του νερού και άθλιες συνθήκες στα πειθαρχικά κελιά.
Βρόμα και δυσωδία στα κρατητήρια των αστυνομικών τμημάτων • Η περίπτωση του Τ.Α. Ομονοίας
Ανεπαρκή υλικοτεχνική υποδομή, παλαιότητα, έλλειψη επισκευών και ανεπαρκή καθαριότητα διαπιστώνει η έκθεση σε αστυνομικά τμήματα. Αίσθηση προκαλεί η στάση των αστυνομικών αρχών της Κω που καθυστέρησαν μιάμιση ώρα να επιτρέψουν την είσοδο στο κλιμάκιο του Συνηγόρου παραβιάζοντας το νομοθετικό πλαίσιο, ενώ απαγόρευσαν τις φωτογραφιες, παρ’ όλο που οι φωτογραφίες αποτελούν πάγια πρακτική του κλιμακίου του Συνηγόρου.
Δυσάρεστη οσμή, έκθεση στο κρύο καθώς δεν υπάρχει τοίχος που χωρίζει το κρατητήριο από το αίθριο παρά μόνο κάγκελα, ακαθαρσίες στο δάπεδο, ακάθαρτα στρώματα και κλινοσκεπάσματα είναι μερικές από τις διαπιστώσεις του κλιμακίου, που δείχνουν ότι το κρατητήριο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι εξασφαλίζει ανθρώπινη μεταχείριση.
Στον αντίποδα τα κρατητήρια του 1ου ορόφου του Α.Τ. Ομονοίας είχαν ευπρεπιστεί λίγο πριν από την επίσκεψη του κλιμακίου του Συνηγόρου μαζί με κλιμάκιο της Επιτροπής Κατά των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης στις 8 Οκτωβρίου 2024 τόσο λόγω της αναμενόμενης επίσκεψης της Επιτροπής, όσο και διότι λίγες μέρες νωρίτερα είχε αυτοκτονήσει κρατούμενος μέσα στα κελιά.
«Είναι εκ των πραγμάτων αδύνατο να σχηματισθεί πλήρης εικόνα για την πραγματική [κατάσταση των κρατητηρίων] υπό κανονικές συνθήκες» διαπιστώνει η έκθεση. Πιο κοντά στην πραγματικότητα φαίνεται πως είναι η ντροπιαστική κατάσταση που επικρατεί στα κρατητήρια του Τμήματος στον 2ο όροφο του κτιρίου, τα οποία επισκέφτηκε το κλιμάκιο την ίδια μέρα με τα κρατητήρια του 1ου ορόφου:
«Το κλιμάκιο διαπίστωσε απαράδεκτες συνθήκες υγιεινής, ειδικότερα: δύο τουαλέτες χωρίς πόρτα που δεν λειτουργούσαν, ακάθαρτες, νιπτήρας χωρίς παροχή νερού, χώρος ντους επίσης χωρίς παροχή νερού ούτε σχετική υποδομή. Κατά τον διοικητή, η κατάσταση αυτή είναι ίδια τα τελευταία τρία χρόνια. Σε ερώτηση προς κρατούμενη, αυτή ενημέρωσε το κλιμάκιο ότι χρησιμοποίησε τις τουαλέτες αυτές.
»Κατά τη διάρκεια της αυτοψίας προσήλθε καθαριστής που σφουγγάρισε τον χώρο χωρίς να προβεί σε οποιαδήποτε άλλη ενέργεια και το κλιμάκιο κλήθηκε να ξαναεπισκεφθεί τον χώρο. Στον χώρο κράτησης υπήρχε φυσικός φωτισμός (παράθυρα αλλά με κάλυψη, που μειώνει τον φωτισμό), λαμπτήρες οροφής, κεντρικό σύστημα ψύξης-θέρμανσης. Υπήρχαν χτιστοί πάγκοι περιμετρικά στο κελί, χωρίς άλλο εξοπλισμό.
»Οι τοίχοι ήταν άβαφοι, με εικόνα φθοράς και πλήρους έλλειψης καθαριότητας. Στο δάπεδο (δίπλα στο πρόσωπο που κοιμόταν) υπήρχαν εμφανείς κηλίδες αίματος, ως προς τις οποίες δόθηκε αόριστη απάντηση ότι πιθανώς προέρχονται από τραυματισμένο κρατούμενο. Δύο κουβέρτες πιθανόν όχι ακέραιες ήταν εγκαταλελειμμένες στον χώρο. Δεν κατέστη σαφές στο κλιμάκιο εάν και σε ποιο χρόνο είχε γίνει σχετική αναφορά ή αίτημα για αποκατάσταση του κρατητηρίου. [… ]
»Κατά τον διοικητή, λόγω της χρήσης του κρατητηρίου μόνο για λίγες ώρες, δεν προβλέπεται παροχή σίτισης σε τακτική βάση, ωστόσο τυχόν έκτακτες ανάγκες καλύπτονται από πρόσθετες μερίδες που διατίθενται στο Α.Τ. Παροχή ειδών (τσιγάρων κ.λπ.) γίνεται αποκλειστικά εφόσον υπάρχουν στη διάθεση των αστυνομικών, με δικές τους δαπάνες. Στο Τ.Α. δεν υπάρχει φαρμακείο, ακόμη και για απλό αναλγητικό, ούτε συνεργασία με γιατρό.
»Οποιοδήποτε περιστατικό οδηγείται -εφόσον είναι σοβαρό- σε νοσοκομείο. Παυσίπονο ευρείας χρήσης μπορεί να παρασχεθεί, εφόσον υπάρχει στη διάθεση του προσωπικού. Από τον διοικητή αναφέρθηκε σε ερώτημα του κλιμακίου ότι, εφόσον κρατούμενος έχει απόλυτη ανάγκη να πλύνει το πρόσωπό του ή να χρησιμοποιήσει τουαλέτα, μεταφέρεται στον κάτω όροφο στο Α.Τ.
»Οπως δηλώθηκε, κατά την εισαγωγή στο κρατητήριο, πραγματοποιείται σωματικός έλεγχος και αφαιρούνται τυχόν επικίνδυνα αντικείμενα (κορδόνια, ζώνες κ.ά.). Εφόσον πρόκειται για γυναίκα υπό κράτηση, δεδομένου ότι δεν υπηρετεί γυναίκα αστυνομικός στο Τ.Α., καλείται από το Α.Τ. ή ελλείψει γυναίκας αστυνομικού σε αυτό, από ομάδες περιπολίας ΕΛ.ΑΣ. Σε ερώτηση για τη διαδικασία σε περίπτωση ανηλίκου, δηλώθηκε ότι ενημερώνονται οι κηδεμόνες ή η δομή (σε περίπτωση ασυνόδευτου αλλοδαπού), ωστόσο η διαδικασία εξέτασης προχωρεί κανονικά χωρίς να περιμένει κάποιος την έλευση των γονέων και χωρίς την παρουσία τους.
»Δεν χορηγείται ενημερωτικό σημείωμα ως προς τα δικαιώματα του κρατουμένου γενικά. Απλά καλείται να υπογράψει έντυπο στα ελληνικά, στο οποίο περιλαμβάνεται αναφορά στα προβλεπόμενα στη νομοθεσία. Δεν υπάρχει ενημερωτικό έντυπο για ανήλικους που έρχονται σε επαφή με την αστυνομία. Σε ερώτηση ως προς τις τυχόν ενέργειες του Τ.Α. για την κάλυψη αναγκών του τμήματος (επισκευές, αντικατάσταση εξοπλισμού, αναλώσιμα) αναφέρθηκε ότι η διαδικασία είναι πολύπλοκη και χρονοβόρα. Κατ’ αποτέλεσμα, ακόμη και επισκευές μπορεί να γίνουν από τους ίδιους τους εργαζομένους, που έχουν τεχνικές γνώσεις.
»Στο Τ.Α. αναφέρθηκε ότι υπηρετεί λιγότερο προσωπικό από τα προβλεπόμενα, ενώ κάποιοι αστυνομικοί έχουν διατεθεί και σε θέσεις εκτός καταστήματος (φύλαξη προσώπων). Ως εκ τούτου, μετά βίας καλύπτονται οι βάρδιες, σ’ ένα τμήμα με πολύ μεγάλη κίνηση. Δεν υπάρχει διερμηνεία – τυχόν ανάγκες καλύπτονται μέσω συγγενικών προσώπων των αστυνομικών που μιλούν ορισμένες γλώσσες. Ενας καθαριστής παρέχει υπηρεσίες στο Τ.Α. καθημερινά για τους χώρους των γραφείων. Κατά τον διοικητή, γίνεται καθαρισμός του κρατητηρίου κάθε δύο ημέρες, γεγονός ωστόσο που δεν αντιστοιχεί στην εικόνα του χώρου κατά την αυτοψία».
