Στην Ελλάδα τούς γνωρίσαμε από τις έρευνές τους για τις δολοφονίες του Παύλου Φύσσα και του Zak/Zackie Κωστόπουλου, εκεί όπου έσπευσαν για να κάνουν ό,τι δεν έκαναν η αστυνομία και οι ανακριτικές αρχές. Η υποδειγματική δουλειά τους σε διεθνείς υποθέσεις έχει παρουσιαστεί ως πειστήριο σε δικαστήρια διεθνώς, αλλά και ως έκθεμα σε χώρους πολιτισμού όπως η Tate Modern του Λονδίνου και η Documenta του Κάσελ και τώρα η ομάδα Forensic Architecture εκθέτει για πρώτη φορά έρευνές της στην Ελλάδα, στην γκαλερί State of Concept Athens μέχρι τις 23 Νοεμβρίου.
Επιστήμονες, αρχιτέκτονες, κινηματογραφιστές, δημοσιογράφοι και ακτιβιστές, οι Forensic Architecture, που έχουν έδρα το Λονδίνο και ήταν υποψήφιοι το 2018 για το σημαντικό βραβείο τέχνης Turner στη Βρετανία, χρησιμοποιούν τα τελευταία εργαλεία ψηφιακής τεχνολογίας για να διερευνήσουν εμβληματικές υποθέσεις θεσμικής βίας με παγκόσμιο αντίκτυπο: από τη βία στα σύνορα Ισραήλ-Παλαιστίνης μέχρι τις αμφιλεγόμενες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις διάσωσης προσφύγων στην κεντρική Μεσόγειο σε συνεργασία με το αποκαλούμενο λιμενικό της Λιβύης.
Η τεχνική έκθεσή τους για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, που αποδεικνύει το ακριβές χρονοδιάγραμμα των γεγονότων και τη θέση των εμπλεκόμενων προσώπων, προβλήθηκε στο δικαστήριο και έγινε μέρος της δικογραφίας, ενώ το οπτικοακουστικό υλικό της έρευνάς τους που φωτίζει κρίσιμα σημεία για το λιντσάρισμα του Ζακ προσκομίστηκε στον ανακριτή, ο οποίος κάλεσε για επανεξέταση τους επικεφαλής αστυνομικούς των τμημάτων ΖΗΤΑ και ΔΙΑΣ που είχαν εμπλακεί στο περιστατικό. Μόλις μία μέρα αργότερα ταυτοποιήθηκε ο άντρας με το κίτρινο μπλουζάκι που είχε καταγραφεί σε βίντεο να παρακολουθεί όλα τα γεγονότα.
Ο αρχιτέκτονας Στέφανος Λεβίδης, μέλος των Forensic Architecture που συμμετείχε στις έρευνες από την Αθήνα, μιλάει στην «Εφ.Συν.» για τα αποτελέσματα των ερευνών τους στα σύνορα Ισραήλ-Παλαιστίνης, την προσπάθεια του κράτους του Ισραήλ να διαγράψει από τον χάρτη ολόκληρα χωριά Βεδουίνων στην έρημο Νέγκεβ (στα εβραϊκά)/Νάκαμπ (στα αραβικά) και τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης προσφύγων στην κεντρική Μεσόγειο κόντρα στην προπαγάνδα Ιταλίας και Λιβύης.
1. Τα φυτοφάρμακα στη Λωρίδα της Γάζας και η δολοφονία της Ρουζάν
«Οι έρευνες της ομάδας μας εξετάζουν τις αργές και γρήγορες μορφές βίας που συμβαίνουν παγκοσμίως σε περιοχές σύγκρουσης και πολέμων αλλά και σε δημοκρατίες. Η γρήγορη βία μπορεί να έχει τη μορφή μιας δολοφονίας, όπως στην περίπτωση του Παύλου και του Ζακ, ενώ η αργή μπορεί να είναι πολλά περισσότερα: η σταδιακή και συχνά μη-εμφανής καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ιδιοποίηση της γης, η παρέμβαση του κράτους ενάντια σε κοινωνικές ομάδες μέσα από το περιβάλλον» λέει ο Στ. Λεβίδης και σημειώνει ότι άρχισαν να ερευνούν το σύνορο Ισραήλ-Παλαιστίνης ως ένα πολύ γνωστό παράδειγμα εκτεταμένης βίας.
«Από το 2014 το Ισραήλ ψεκάζει με φυτοφάρμακα για να καταστρέψει τις καλλιέργειες και να λειάνει το πεδίο των συγκρούσεων, ώστε να μπορεί να το επιτηρεί και πειθαρχεί πιο αποτελεσματικά ο στρατός. Εχουμε δηλαδή μια αργή διαδικασία βίας που ασκείται ενάντια στο περιβάλλον, η οποία κατά συνέπεια ασκεί βία και στους κατοίκους της Γάζας, δεν τους επιτρέπει να καλλιεργήσουν τα αγροκτήματά τους» εξηγεί και συνεχίζει φέρνοντας ένα παράδειγμα για το πώς αυτή η αέναη και χρονοβόρα διαδικασία κρατικής βίας εκρήγνυται σε μία μέρα: «Αφού έχουν λειάνει το πεδίο του συνόρου, έρχεται η δολοφονία της νοσοκόμας Ρουζάν Αλ Ναζάρ στη Λωρίδα της Γάζας. Οπότε βλέπουμε το άμεσο αποτέλεσμα αυτής της αργής και φαινομενικά αβλαβούς χρήσης φυτοφάρμακου: το οπτικό πεδίο είναι πλέον ανεμπόδιστο και ο στρατιώτης πετυχαίνει τον στόχο του».
Πόσο δύσκολη είναι η έρευνα στη συγκεκριμένη περιοχή; «Ηταν αρκετά δύσκολο. Εχουμε επαφή με μη κυβερνητικές ομάδες, με ακτιβιστές και από τις δύο πλευρές του συνόρου, αλλά και με έναν ερευνητή που είναι στο σημείο και συλλέγει υλικό, πληροφορίες και βίντεο. Οπότε κάποια δεδομένα τα συλλέγουμε εμείς, άλλα μας τα στέλνουν οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο πεδίο και από τις δύο πλευρές του συνόρου».
2. Εξάλειψη Βεδουίνων από το Ισραήλ και η προπαγάνδα του κράτους
Αλλη έρευνα της ομάδας διεξάγεται στην έρημο Νέγκεβ/Νάγκαμπ και καταγράφει την προσπάθεια του Ισραήλ να σβήσει χωριά Βεδουίνων από τον χάρτη, προβάλλοντας τον ισχυρισμό ότι δεν υπήρχαν πριν από τη σύσταση του κράτους το 1948. «Σε αυτό τούς βοηθάνε δύο γεγονότα: η απουσία πρόσφατων τίτλων ιδιοκτησίας από τους αυτόχθονες πληθυσμούς και η συμφωνία που έχει συνάψει το κράτος με την Google, βάσει της οποίας οι δορυφορικές φωτογραφίες της περιοχής είναι χαμηλότερης ανάλυσης σε σχέση με άλλες. Ετσι μικρά οικήματα, ξερολιθιές, πηγάδια, στάνες, σημάδια κατοίκησης δεν αποτυπώνονται, μετατρέποντας τη γεωγραφία και τη χαρτογραφία σε εργαλεία αποικιοκρατικά» υπογραμμίζει ο Στ. Λεβίδης.
Η διεπιστημονική ομάδα συνεργάζεται με οικογένειες της περιοχής που αντιστέκονται και επιμένουν να ξαναχτίζουν χρόνο με τον χρόνο τα σπίτια που τους καταστρέφει το κράτος. «Εφοδιάζουμε τους κατοίκους με κάμερες, τις οποίες τις προσαρμόζουμε σε χαρταετούς και έτσι καταγράφουμε σε τρεις διαστάσεις ιστορικά σημάδια κατοίκησης, βυζαντινά πηγάδια, πεζούλες και προσπαθούμε με αρχαιολογικά εργαλεία πια να παράξουμε αποδείξεις ότι η περιοχή κατοικείται από αυτούς τους ανθρώπους ιστορικά και σε διάρκεια, άρα δεν είναι καταπατητές, άρα δεν μπορεί το κράτος του Ισραήλ να τους κατεδαφίζει τα χωριά κατά βούληση. Ονομάζουμε αυτές τις συσκευές “κοινοτικούς δορυφόρους”, που προσθέτουν ανάλυση στην ελλιπή κάλυψη της ερήμου από την Google» προσθέτει το μέλος της Forensic Architecture και σημειώνει ότι αρωγό στην προσπάθειά τους έχουν ιστορικές αεροφωτογραφίες πριν από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το ’48, οι οποίες επίσης αποτυπώνουν σημάδια κατοίκησης που οι σύγχρονοι δορυφόροι αποκρύπτουν.
«Στην ίδια περιοχή, σε μια τέτοια επιχείρηση καταστροφής και εκκένωσης, ένας κάτοικος αποχωρεί ειρηνικά με το αυτοκίνητό του όταν ένας Ισραηλινός στρατιώτης τον πυροβολεί και τον σκοτώνει. Με τον οδηγό νεκρό και χωρίς να ελέγχει το φρένο, το αυτοκίνητο επιταχύνει στην κατηφόρα και σκοτώνει έναν άλλον στρατιώτη. Το αφήγημα για την κυβέρνηση του Ισραήλ είναι έτοιμο: ένας τρομοκράτης σκότωσε με το αυτοκίνητό του έναν στρατιώτη και αναγκαστήκαμε να τον σκοτώσουμε. Η έρευνα που παρουσιάζουμε στην έκθεση αποδεικνύει την αθωότητα του εν λόγω κατοίκου, και ανάγκασε την κυβέρνηση του Ισραήλ να αλλάξει το αρχικό αφήγημα» περιγράφει ο Στ. Λεβίδης.
3. Πνιγμοί προσφύγων στη Μεσόγειο: οι υποθέσεις Sea Watch και Juventa
Η Forensic Architecture δεν περιορίζεται στον αστικό χώρο. Διεξάγει έρευνες και στα ανοιχτά της κεντρικής Μεσογείου, σε μια περιοχή που τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε νεκροταφείο για χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες. Εδώ επιστρατεύεται η ομάδα Forensic Oceanography, η οποία καταγράφει τη βία που υφίστανται οι μετανάστες και καταρρίπτει το αφήγημα της Ιταλίας και της Λιβύης για τις ΜΚΟ που διεξάγουν επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης.
Δύο χαρακτηριστικές υποθέσεις είναι αυτές στις οποίες εμπλέκονται τα διασωστικά πλοία Juventa και Sea Watch και χρησιμοποιήθηκαν από τον ακροδεξιό τέως υπουργό Εσωτερικών της Ιταλίας, Ματέο Σαλβίνι, για την προπαγάνδα του εναντίον των ΜΚΟ. Το επίσημο αφήγημα για το Sea Watch ήταν ότι είχε βουλιάξει μια βάρκα με πρόσφυγες και την ώρα που η λιβυκή ακτοφυλακή πραγματοποιούσε επιχείρηση έρευνας και διάσωσης παρενέβη η ΜΚΟ και προκάλεσε πανικό και πνιγμούς μεταναστών.
Ασφαλώς αυτό δεν ισχύει, όπως απέδειξε η έρευνα των Forensic Oceanography, συλλέγοντας και συγχρονίζοντας το οπτικοαστικουστικό υλικό από τις κάμερες που ήταν πάνω στο πλοίο και από εκείνες που έφεραν πάνω τους οι διασώστες.
Οπως εξηγεί ο Στ. Λεβίδης, «το Sea Watch έφτασε ταυτόχρονα στο σημείο με τη λιβυκή ακτοφυλακή, η οποία επιχειρούσε με σκάφος που της είχε δωρίσει η ιταλική ακτοφυλακή – έτσι βλέπουμε στην πράξη την προσπάθεια των ευρωπαϊκών κρατών να απεμπλακούν από την αστυνόμευση των συνόρων, προμηθεύοντας τις τρίτες χώρες, όπως η Λιβύη, με εξοπλισμό και δίνοντάς τους την εντολή να αναλάβουν οι ίδιες την αστυνόμευση, δηλαδή να κάνουν τη βρόμικη δουλειά».
Η έρευνα επιβεβαιώνει ότι υπάρχουν πρόσφυγες στο νερό πριν φτάσει η λιβυκή ακτοφυλακή, αλλά κανείς δεν τους βοηθάει. Απεναντίας η λιβυκή ακτοφυλακή φέρεται πολύ βίαια και στους πρόσφυγες και στο πλήρωμα του Sea Watch, τους πετάει αντικείμενα με σκοπό να τους διώξει από το σημείο. Κάποια στιγμή ο στόχος επιτυγχάνεται και την ώρα που το Sea Watch αποχωρεί, οι κάμερες καταγράφουν δύο ανθρώπους να πνίγονται. Οι εικόνες που έχουν καταγραφεί είναι σκληρές, όχι όμως περισσότερο σκληρές από την πραγματικότητα που αποδεικνύει πόσο απαραίτητη είναι η παρουσία ανεξάρτητων διασωστών στην κεντρική Μεσόγειο.
Το Juventa έπλεε σε διεθνή ύδατα όταν καταγράφηκε σε βίντεο να τραβάει βάρκα με πρόσφυγες. Μία σειρά καρέ από το βίντεο απομονώθηκαν από τις ιταλικές αρχές, οι οποίες ισχυρίστηκαν ότι οι διασώστες οδηγούσαν τη βάρκα πίσω στη Λιβύη για να ξαναχρησιμοποιηθεί από τους διακινητές – αυτή τη φορά το αφήγημα ήθελε τους διασώστες σε αγαστή συνεργασία με τους διακινητές.
«Στη συγκεκριμένη περίπτωση η έρευνά μας βασίστηκε στην κατεύθυνση των κυμάτων, τη συγκρίναμε με τα μετεωρολογικά δεδομένα της ημέρας και αποδομήσαμε τον ισχυρισμό ότι η βάρκα πήγαινε προς τη Λιβύη. Τα αποτελέσματα της έρευνας κατατέθηκαν στη δίκη, αλλά δεν ήταν αρκετό για να αλλάξει κάτι, πόσο μάλλον μέσα σε ένα τόσο αποτρεπτικό πολιτικό κλίμα» προσθέτει το μέλος της ομάδας.
Ωστόσο οι έρευνες δεν σταματούν και μέσα στο 2020 η διεπιστημονική ομάδα θα παρουσιάσει νέες έρευνές της για την προσφυγική ροή στα ευρωπαϊκά σύνορα.
?Η έκθεση των Forensic Architecture με τίτλο «Βία, Γρήγορη και Αργή», σε επιμέλεια της Ηλιάνας Φωκιανάκη, θα είναι ανοιχτή για το κοινό μέχρι τις 23 Νοεμβρίου στην γκαλερί State of Concept Athens (Τούσα Μπότσαρη 19, Αθήνα). Ωρες λειτουργίας: Τετάρτη – Παρασκευή: 16.30 – 20.30 / Σάββατο: 12.00 – 17.00
