Ο αθλητισμός είναι πολιτική. Δεν υπάρχει αμφιβολία περί αυτού στο ξεκίνημα της χρονιάς των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων του Πεκίνου και του Παγκοσμίου Κυπέλλου του Κατάρ. Αρκεί να διαβάσει κανείς εφημερίδες αυτές τις μέρες. Η «Frankfurter Allgemeine Zeitung», ο «Guardian», η πολωνική «Gazeta Wyborcza» και άλλα ποιοτικά μέσα ενημέρωσης, που φιλοξενούν πολλές φωνές ρεπόρτερ σε όλο τον κόσμο, ασχολούνται στις αθλητικές σελίδες τους με το διπλωματικό μποϊκοτάζ των Ολυμπιακών Αγώνων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία και άλλες χώρες, με τη διπλωματία της σιωπής από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή και με τα δικαιώματα των εργατών στο Κατάρ.
Μια συγκεκριμένη είδηση συγκέντρωσε το παγκόσμιο ενδιαφέρων. Ανησυχώντας για τη ζωή της Πενγκ Σουάι, της πρώην Νο1 τενίστριας στο διπλό γυναικών, η οργάνωση των τενιστριών, η WTA, ακύρωσε όλα τα τουρνουά στην Κίνα. Συνολικά το 30% των κερδών της WTA προέρχεται από την Κίνα, με τους ετήσιους τελικούς στη Σενζέν να φέρνουν στα ταμεία της περίπου 12 εκατ. ευρώ, περισσότερα από κάθε άλλη διοργάνωση στο γυναικείο τένις. Ομως οι τενίστριες λένε τώρα: «Μπορούμε και χωρίς».
Η στιβαρή στάση είναι παράδοση στο γυναικείο τένις, η ιστορία του οποίου βρίθει προσωπικοτήτων. Στη δεκαετία του ’60 η ιδρύτρια της WTA και νικήτρια 39 Γκραν Σλαμ σε μονό, διπλό και μικτό, η Μπίλι Τζιν Κινγκ, έδωσε μάχη για ίση μεταχείριση και αποδοχές για τα δύο φύλα. Αργότερα η ρεκορντγούμαν κατακτήσεων στο Ουίμπλεντον, Μαρτίνα Ναβρατίλοβα, έκανε εκστρατεία για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Το θεωρητικά «αδύναμο» φύλο στην πραγματικότητα υπερισχύει σε μαχητικό πνεύμα. Οι αθλήτριες έχουν μετατρέψει την ομοσπονδία τους σε έναν ανεξάρτητο θεσμό.
Η απόφαση της WTA στέλνει μήνυμα: «Μπορείς να πεις «όχι» στον χώρο του αθλητισμού». Οι διαπραγματεύσεις απαιτούν διάδραση – να πλησιάζουν οι μεν τους δε, αλλά και να απομακρύνονται από καιρού εις καιρόν. Και στο ποδόσφαιρο επενδύουν χώρες στις οποίες τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι οικουμενικά. Οι χώρες αυτές είναι μέρος του παγκόσμιου αθλητισμού και προσφέρουν τόσο χρήμα που για πολλούς είναι πολύ δύσκολο να αρνηθούν.
Η γερμανική τηλεόραση ZDF πρόσφατα παρουσίασε μια έρευνα με κρυφή κάμερα. Ο ρεπόρτερ μίλησε σε εργάτες από το Νεπάλ, το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές που χτίζουν γήπεδα και φτιάχνουν δρόμους στο Κατάρ. Ζουν ανά οχτώ σε ένα δωμάτιο, παίρνουν 300 ευρώ τον μήνα, όμως περιμένουν εδώ και μήνες να πληρωθούν. Η έρευνα αποκάλυψε μάλιστα ότι δεν είναι 6.500, αλλά 15.000 οι μετανάστες εργάτες που έχουν πεθάνει στο Κατάρ από το 2010, όταν απονεμήθηκε στη χώρα η διοργάνωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου.
Το ρεπορτάζ παρουσίασε επίσης ωραίες εικόνες από το Αραβικό Κύπελλο του 2021 και τα οχτώ νέα γήπεδα. Σε μια χώρα με 2,7 εκατ. κατοίκους, μισή σε έκταση από τη Σλοβενία, υπάρχουν πλέον οχτώ από τα πιο σύγχρονα, ακριβά και όμορφα γήπεδα του κόσμου και απέχουν το ένα από το άλλο λιγότερο από μία ώρα με το αυτοκίνητο. Το ρεπορτάζ της ZDF ήταν μια πρόγευση από το δίλημμα γύρω από το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2022. Ο κόσμος γνωρίζει για την κατάσταση στο Κατάρ, αλλά ακόμα απολαμβάνει να βλέπει τις θεαματικές ποδοσφαιρικές εικόνες και τις καλύτερες εθνικές ομάδες.
Το δίλημμα γίνεται αντιληπτό. Οταν το Μουντιάλ του 1978 διοργανώθηκε από τη στρατιωτική χούντα της Αργεντινής, πολλοί ποδοσφαιριστές δεν είχαν απάντηση σε ερωτήσεις περί ανθρώπινων δικαιωμάτων. Σήμερα όμως δεν γίνεται να κοιτάμε τον κόσμο με τόση αφέλεια. Χάρη στα επίμονα ρεπορτάζ όλος ο ποδοσφαιρικός κόσμος γνωρίζει καλύτερα από πριν για το τι συμβαίνει σε μακρινές ηπείρους. Επιπλέον αρκετοί ποδοσφαιριστές έχουν περισσότερο χρόνο να ασχοληθούν με τέτοια ζητήματα, καθώς ο χώρος έχει γίνει πολύ πιο επαγγελματικός. Είναι πλέον δημόσια πρόσωπα και αναμένεται από αυτούς να είναι ενήμεροι για θέματα εκτός της στενής ποδοσφαιρικής σφαίρας. Τώρα που όλος ο κόσμος είναι ένα χωριό, άπαντες γνωρίζουν για τις συνθήκες στο Κατάρ.
Μερικοί ποδοσφαιριστές βγαίνουν μπροστά και ζητούν τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων. «Πιστεύω ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή σε τέτοια ζητήματα στο μέλλον, όταν θα υπογράφονται συμβόλαια» λέει ο Γερμανός διεθνής Λέον Γκορέτσκα. «Ξυπνήσαμε πολύ αργά, ξύπνησα πολύ αργά» γράφει ο Τιμ Σπαρβ σε ανοιχτή επιστολή. Σε αυτήν ο αρχηγός της Εθνικής Φινλανδίας ζητάει από τους ποδοσφαιριστές, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους φιλάθλους να μιλήσουν για τις εργασιακές συνθήκες στο Κατάρ.
Σε μικρή κλίμακα το επιχείρημα αυτό ήδη αποδίδει καρπούς. Οταν ένας μαύρος παίκτης έγινε αποδέκτης λεκτικής ρατσιστικής επίθεσης από θεατή στη διάρκεια του αγώνα Γ’ κατηγορίας μεταξύ της Ντούισμπουργκ και της Οσναμπρικ στη Γερμανία τον Δεκέμβριο, οι ίδιες οι ομάδες διέκοψαν τον αγώνα. Ολοι γρήγορα συμφώνησαν ότι ήθελαν να θέσουν το παράδειγμα: παίκτες, και οι δύο σύλλογοι, διαιτητές, ομοσπονδία και φίλαθλοι από τις δύο ομάδες.
Το άτομο δεν είναι ανίσχυρο, οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Ξεκινάει κανείς από μικρός, αλλά μπορεί να καταλήξει μεγάλος. Η Γκρέτα Τούνμπεργκ ήταν 15 χρόνων όταν στάθηκε μόνη σε έναν δρόμο της Στοκχόλμης για να στρέψει την προσοχή στην κλιματική αλλαγή. Πολλοί την ακολούθησαν και έκτοτε το Fridays for Future (οι μαθητικές κινητοποιήσεις για το κλίμα) έχουν βάλει το περιβάλλον στην παγκόσμια ατζέντα. Ετσι άλλαξε την πολιτική. Και το ποδόσφαιρο επίσης. Για παράδειγμα, το Euro 2024 στη Γερμανία θα θεωρηθεί επιτυχημένο μόνο αν λάβει υπόψη του περιβαλλοντολογικά θέματα. Οι προετοιμασίες μας έχουν ήδη ξεκινήσει.
Νιώθω εαυτόν τυχερό που γεννήθηκα σε δημοκρατία. Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που οι συνθήκες στη χώρα μου ήταν διαφορετικές. Πριν από τρεις δεκαετίες η Γερμανία ήταν διχοτομημένη, με την ανατολική πλευρά να έχει δικτατορία. Και άλλες χώρες της Ευρώπης υπέστησαν αλλαγές τότε. Το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα του 1964 είχε διεξαχθεί σε ένα φασιστικό κράτος και η Εθνική Ισπανίας κέρδισε το τουρνουά στο σπίτι της υπό το βλέμμα του στρατηγού Φράνκο. Ηταν ακόμα στην εξουσία όταν απονεμήθηκε στην Ισπανία η διοργάνωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1982. Οταν πια έγινε το τουρνουά, είχε αποκατασταθεί η δημοκρατία στη χώρα.
Οι μεγάλες αθλητικές διοργανώσεις, ειδικά στο ποδόσφαιρο, ελκύουν τεράστια προσοχή. Στις μέρες μας τα Ευρωπαϊκά Πρωταθλήματα και τα Παγκόσμια Κύπελλα απαιτούν από όσους μετέχουν σε αυτά την αντιμετώπιση ζητημάτων σχετικών με εργασιακές συνθήκες και ανθρώπινα δικαιώματα με το Κατάρ και το Πεκίνο. Στο UEFA Euro 2024, στη Γερμανία, και οι Ευρωπαίοι θα διαπραγματευτούμε για το πώς θέλουμε να ζήσουμε μαζί.
* Ο Φίλιπ Λαμ, Γερμανός πρώην διεθνής ποδοσφαιριστής, αρχηγός της πρωταθλήτριας κόσμου 2014, είναι ο διευθυντής της Οργανωτικής Επιτροπής του EURO 2024 που θα φιλοξενήσει η χώρα του
? Τα κείμενα του Φίλιπ Λαμ εμφανίζονται τακτικά στην «Εφημερίδα των Συντακτών». Είναι μια παραγωγή σε συνεργασία με τον Oliver Fritsch του γερμανικού περιοδικού «Zeit Online» και δημοσιεύεται σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων: Gazeta Wyborcza (Πολωνία), Denník N (Σλοβακία), Guardian (Αγγλία), Sport (Τσεχία), La Repubblica (Ιταλία), Telesport (Κροατία), Politiken (Δανία), Voetbalmagazine (Βέλγιο), L’Équipe (Γαλλία), Delo (Σλοβενία), Tribuna (Ουκρανία & Λευκορωσία), Haaretz (Ισραήλ), Sports Daily (Ρωσία), El País (Ισπανία), Expresso (Πορτογαλία), Aftonbladet (Σουηδία), Makfudbal (Βόρεια Μακεδονία), Postimees (Εσθονία), Verdens Gang (Νορβηγία), 444 (Ουγγαρία), Irish Times (Ιρλανδία), Lead (Ρουμανία), Morgunblaðið (Ισλανδία), Sankt-Petersburgskie vedomosti (Ρωσία), Gazeta Sheshi (Κόσοβο), Times of Malta (Μάλτα), Ilta-Sanomat (Φινλανδία)
