Από το 1924 και για σχεδόν για ογδόντα χρόνια αποτέλεσε τον χώρο διεξαγωγής των ιπποδρομιακών αγώνων. Ηταν μια ελώδης έκταση περίπου 300 στρεμμάτων που δεν μπορούσε να αξιοποιηθεί οικιστικά και είχε παραχωρηθεί από το Δημόσιο στην τότε νεοσύστατη και… άστεγη Προνομιούχο Ελληνική Εταιρεία Ιπποδρομιών.
Η λεωφόρος είχε χαραχθεί το 1876, αλλά τα έργα διαμόρφωσης ξεκίνησαν μόλις το 1904 με δωρεά της χήρας του αμφιλεγόμενου επιχειρηματία και ευεργέτη Ανδρέα Συγγρού, η οποία είχε θέσει τον ρητό όρο να φέρει το όνομά του.
Διέσχιζε αραιοδομημένες περιοχές της πρωτεύουσας και κατέληγε στο Φάληρο ακολουθώντας την αρχαίο οδό που συνέδεε την Αθήνα με το πρώτο της λιμάνι. Η παραλιακή λεωφόρος Ποσειδώνος είναι δημιούργημα της δεκαετίας του 1960 και κατασκευάστηκε πάνω σε μπαζώματα που είχαν ξεκινήσει την εποχή της αντιπαροχής.
Οι πρώτοι αγώνες είχαν διοργανωθεί το 1884 από τη Φίλιππο Εταιρεία στην περιοχή του Φαλήρου, που ανήκε στην κοινότητα της Καλλιθέας. Στη συνέχεια φιλοξενήθηκαν σε διάφορα άλλα σημεία του λεκανοπεδίου μέχρι να καταλήξουν στην αρχική επιλογή. Η παραχώρηση στον νέο φορέα που δημιουργήθηκε είχε διάρκεια 40 ετών, που παρατάθηκε ώς το 2004.
Από τη δεκαετία του 1950, με την Καλλιθέα να έχει ήδη αναδειχθεί σε δυναμικό δήμο, αποτελούσε αίτημα η μεταφορά του σε άλλη περιοχή.
Η κατασκευή των νέων εγκαταστάσεων στο Μαρκόπουλο δεν συνοδεύτηκε από έργα ανάπλασης, παρά τα σχέδια που είχαν εκπονηθεί κυρίως από το Πολυτεχνείο και τον Οργανισμό Αθήνας στο πλαίσιο της ανάδειξης του παράκτιου μετώπου της πρωτεύουσας.
Στη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων έγινε υπαίθριο πάρκινγκ και στη συνέχεια αναβαθμίστηκε σε… σκουπιδότοπο.
Στις αρχές του 2007 υπογράφηκε η πρώτη συμφωνία ανάμεσα στο τότε υπουργείο ΠΕΧΩΔΕ και τη δημοτική αρχή Καλλιθέας, που προέβλεπε τη διάθεση του χώρου στο Ιδρυμα «Σταύρος Νιάρχος», το οποίο αναλάμβανε να χρηματοδοτήσει την κατασκευή πολιτιστικού συγκροτήματος για τις ανάγκες της Λυρικής Σκηνής και τη μεταστέγαση της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Η τελική σύμβαση υπογράφηκε το 2009 από το ελληνικό Δημόσιο και επικυρώθηκε στη συνέχεια από τη Βουλή.
Εναν χρόνο πριν, το Ιδρυμα ξεκίνησε τις πρώτες αναζητήσεις, που κατέληξαν στην επιλογή του Ρέντζο Πιάνο. Γεννημένος το 1937 στη Γένοβα από οικογένεια ταλαντούχων οικοδόμων, κατάφερε να σπουδάσει αρχιτεκτονική στο Μιλάνο και στη συνέχεια να δουλέψει δίπλα στον σπουδαίο Αμερικανό δημιουργό Λουίς Καν.
Σταθμός στην πορεία του ήταν η συνεργασία με τον Ρίτσαρντ Ρότζερς, που ξεκίνησε το 1971 και τους χάρισε την πρώτη παγκόσμια αναγνώριση με το κέντρο Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι. Το γνωστότερο ως Μπομπούρ χαρακτηρίζεται τομή στη σύγχρονη αρχιτεκτονική, αφού έφερε στο προσκήνιο το βιομηχανικό ντιζάιν.
Οι δρόμοι τους χώρισαν το 1978 και ο Πιάνο συνέχισε με νέες εγγραφές στο βιογραφικό του. Κτίρια σε όλο τον κόσμο, από το Χιούστον ώς την Οζάκα και από το Αμστερνταμ ώς τη Νέα Υόρκη, φέρουν την αναγνωρίσιμη υπογραφή του.
Δεν αφήνει παραπονεμένο το Βερολίνο, που μετά την πτώση του Τείχους γίνεται τη δεκαετία του 1990 η παγκόσμια μητρόπολη της αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας. Σχεδιάζει την περίφημη Potsdamer Platz στη ραγδαία ανερχόμενη νέα γειτονιά της γερμανικής μητρόπολης.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 ενστερνίζεται τις αρχές της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής και δημιουργεί το πολιτιστικό κέντρο στη Νουμέα της Νέας Καληδονίας.
Οι διακρίσεις διαδέχονται η μία την άλλη, με αποκορύφωμα το βραβείο Pritzker το 1998, που θεωρείται το Νόμπελ της διεθνούς αρχιτεκτονικής. Είναι η εποχή των σταρ της αρχιτεκτονικής, αλλά ο Ρέντζο Πιάνο επιλέγει την «άλλη όχθη», κρατά χαμηλούς τόνους και προτιμά να «μιλά» με τα έργα του.
Στην περίπτωση του Κέντρου Πολιτισμού «Σταύρος Νιάρχος» επέλεξε να κρύψει τα κτίρια της Λυρικής Σκηνής και της Εθνικής Βιβλιοθήκης κάτω από ένα πάρκο. Η αρχική του ιδέα προήλθε από ένα φύλλο χαρτιού που ανασηκώνεται. Η μετεξέλιξή του ήταν ο τεχνητός λόφος που καμουφλάρει τις δομημένες επιφάνειες.
Στην ουσία διαμόρφωσε ένα νέο τοπίο για το λεκανοπέδιο «παντρεύοντας» τρεις μεγάλες του αγάπες: το πράσινο, τη θάλασσα και την ιστιοπλοΐα. Εδωσε έμφαση στο πάρκο των 210 στρεμμάτων, χάρη στο οποίο υπερδιπλασιάζονται οι ελεύθεροι χώροι στην Καλλιθέα.
Διαθέτει πάνω από 800 μεγάλα δένδρα, κυρίως ελιές, κυπαρίσσια και χαρουπιές, που κυριαρχούν στο αττικό τοπίο. Συμπληρώνεται από 230.000 θάμνους, στους οποίους κυριαρχούν τα αρωματικά, όπως λεβάντες και δενδρολίβανα, καθώς και ανθοφόρα. Το πότισμά τους εξασφαλίζεται από νερό της βροχής που αποθηκεύεται σε ειδικούς χώρους.
Δημιούργησε ένα μεγάλο κανάλι στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος που τροφοδοτείται με θαλασσινό νερό από αγωγούς, ενώ τελικός στόχος του παραμένει η ένωσή του με την ακτή του Σαρωνικού.
Στην κορυφή του λόφου, ανάμεσα στη θάλασσα και την Ακρόπολη, διαμόρφωσε τον «Φάρο», έναν ανάλαφρο χώρο από γυαλί που οριοθετείται από τριάντα λεπτές κολόνες και ένα… ιπτάμενο χαλί.
Η στέγη έχει τετράγωνη διατομή και κάθε πλευρά της φτάνει τα 100 μέτρα, ενώ το βάρος της ξεπερνά τους 4.500 τόνους! Ξεγελά όμως το μάτι, καθώς έχει κατασκευασ
τεί από φεροτσιμέντο, ένα υλικό από ενισχυμένο τσιμέντο που είναι ελαφρύ και ανθεκτικό, το οποίο χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στην οικοδομική. Η πάνω του πλευρά είναι στρωμένη με φωτοβολταϊκά συστήματα, που εξασφαλίζουν τις ενεργειακές ανάγκες του συγκροτήματος σε κανονικές συνθήκες, ενώ ενίσχυση απαιτείται μόνον όταν θα δίνονται παραστάσεις από τη Λυρική Σκηνή.
1. Η πρώτη παρέμβαση
Το Κέντρο Πολιτισμού είναι η πρώτη μεγάλης κλίμακας παρέμβαση στο παράκτιο μέτωπο της πρωτεύουσας. Συνδέθηκε με τη διαμόρφωση της δημόσιας έκτασης κάτω από τη λεωφόρο Ποσειδώνος, για την οποία ο Ρέντζο Πιάνο ετοίμασε σχέδια για δημιουργία άλσους. Εμειναν όμως χωρίς κοινοτική χρηματοδότηση, καθώς το 2013 η τότε κυβέρνηση σχεδίαζε να μετατρέψει το Φάληρο σε λιμάνι για τα κρουαζιερόπλοια!
2. Η δωρεά
Η πρώτη δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» είναι το δημοτικό κέντρο αθλητισμού, που ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2013 και παραδόθηκε στην Καλλιθέα. Βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο του παλιού Ιππόδρομου και διαθέτει χώρους άθλησης και εκδηλώσεων, πισίνα και παιδική χαρά
Το νέο κτιριακό συγκρότημα είναι το πρώτο στη χώρα μας που διεκδικεί πλατινένιο Leed. Είναι η κορυφαία διάκριση στον κόσμο, που απονέμεται σε οικοδομήματα με οικολογική «συμπεριφορά», αφού ελεγχθούν κατά τη φάση κατασκευής και λειτουργίας 40 δείκτες που πιστοποιούν ότι σέβεται το περιβάλλον.
