Xάνι της Γραβιάς: To «κάστρο» που πέρασε σε ιδιώτες

Ο ιστορικός οικισμός των περίπου 800 κατοίκων βρίσκεται στους πρόποδες του όρους Γερολέκα, στα βόρεια στενά της Αμπλιανης που δημιουργούνται ανάμεσα στον Παρνασσό και την Γκιώνα. Οι ρίζες της Γραβιάς φτάνουν ώς την αρχαία Δωρίδα, αφού σε μικρή απόσταση βρίσκονται οι πόλεις Βοίο, Κύτινο, Πίνδος και Ερινεός, που ανήκαν στη Δωρική Τετράπολη με τα γνωστά από την αρχαιότητα πλούσια κοιτάσματα βωξίτη, καθώς και η πρωτοελλαδική Δρυώπη. Τα στενά του προστάτευαν το Ιερό των Δελφών και οι Βυζαντινοί στρατηγοί τα είχαν επιλέξει για να απωθήσουν τους Γότθους. Στην εθνική συνείδηση όμως έχει χαραχτεί ανεξίτηλα για το περίφημο Χάνι της.

Το λιθόχτιστο κτίσμα είναι μονώροφο και μόνον σε ένα μικρό τμήμα του διαθέτει και δεύτερο όροφο, ενώ καλύπτεται στο σύνολό του από κεραμοσκεπή και «αγκαλιάζεται» από χαμηλό περιτείχισμα. Διέθετε δύο αυλόπορτες, μία προς τον κεντρικό δρόμο και μία προς τη ρεματιά, καθώς και μια μεγάλη βελανιδιά. Το ταπεινό κατάλυμα για περαστικούς μεταμορφώθηκε όμως σε άπαρτο κάστρο και πέρασε στην Ιστορία, αφού στους χώρους του στις 8 Μαΐου 1821 δόθηκε η πιο σημαντική μάχη κατά των Τούρκων. Είχε προηγηθεί (23 Απριλίου) η θυσία του Αθανάσιου Διάκου και των παλικαριών του στη γέφυρα της Αλαμάνας, που είχε θορυβήσει τους εξεγερμένους Ελληνες.

Η κήρυξη της Επανάστασης, με βάση τα σχολικά εγχειρίδια αλλά και ορισμένους ιστορικούς, τοποθετείται στη γιορτή του Ευαγγελισμού, όμως υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι οι πρώτες οργανωμένες επιθέσεις κατά των Τούρκων ξεκίνησαν δέκα ημέρες νωρίτερα στην ευρύτερη περιοχή των Καλαβρύτων. Στις 21 Μαρτίου 650 ένοπλοι αγωνιστές επιτέθηκαν στους Τούρκους που είχαν καταφύγει στους πύργους και τους ανάγκασαν να παραδοθούν. Παράλληλα, μέλη της Φιλικής Εταιρείας ξεσήκωσαν την Πάτρα και οι τουρκικές δυνάμεις υποχώρησαν και κλείστηκαν στο φρούριο της πόλης.

Οι πρώτες σπίθες του αγώνα άναψαν στην Πελοπόννησο και ακολούθησε η Στερεά Ελλάδα, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο αμφιλεγόμενος αλλά μεγάλος στρατιωτικός Οδυσσέας Ανδρούτσος. Ηρωας από τα γεννοφάσκια του, αφού ήταν γιος του Ανδρέα Μουτσανά, που υπήρξε πρωτοπαλίκαρο του Λάμπρου Κατσώνη με το προσωνύμιο Ανδρούτσος και θανατώθηκε από τους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη ως αντίποινα για την αποτυχημένη εξέγερση του 1797. Γεννήθηκε το 1790 στην Πρέβεζα, πατρίδα της μητέρας του Ακριβής Ταρλαμπά, αν και ορισμένοι αναφέρουν ότι γενέθλια πόλη του ήταν η Ιθάκη και αποδίδουν σε αυτό το γεγονός το όνομά του. Η μητέρα του λέγεται πως ήταν αυτή που το 1806 ζήτησε από τον Αλή Πασά να τον πάρει στην αυλή του.

Στα Γιάννενα ο Οδυσσέας Ανδρούτσος φοίτησε στην περίφημη στρατιωτική σχολή και συχνά είχε γίνει πρωταγωνιστής επεισοδίων, αλλά πάντα εξασφάλιζε τη συγχώρεση του Αλή Πασά, ο οποίος τον έχρισε αρχηγό στην προσωπική του φρουρά. Τότε λέγεται ότι εντάχθηκε στους Μπεκτασήδες, το τάγμα μωαμεθανών μοναχών που όμως δεν εφάρμοζε θρησκευτικούς αποκλεισμούς.

Το 1818 είναι από τους πρώτους που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία. Αυτό δεν τον εμπόδισε να αποδεχτεί τη θέση του γενικού δερβέναγα της Στερεάς που του πρόσφερε ο Πασάς. Η λυκοφιλία τους κράτησε ώς το 1820, χρονιά που μύησε τον Αθανάσιο Διάκο στη Φιλική Εταιρεία και προσπάθησε να δημιουργήσει ελληνο-αλβανικό κίνημα κατά των Τούρκων. Οι κινήσεις του προδόθηκαν και κατέφυγε στη Λευκάδα, όπου βρίσκονταν ήδη και άλλοι οπλαρχηγοί από την υπόδουλη Ελλάδα.

Ο Ανδρούτσος και ο Πανουργιάς ανέλαβαν την αρχηγία της Στερεάς και μαζί οργάνωσαν στις αρχές Μαρτίου του 1821 τη νικηφόρα μάχη στη γέφυρα της Τατάρνας, από την οποία αποκόμισαν σημαντικά χρηματικά λάφυρα. Με τη γενίκευση της Επανάστασης, οι Τούρκοι έστειλαν τον στρατηγό Ομέρ Βρυώνη, με περίπου επτά χιλιάδες πεζούς και ιππείς. Ξεκίνησε από το Ζητούνι, τη σημερινή Λαμία, με σκοπό να φτάσει στα Σάλωνα (Αμφισσα) και τη Σκάλα τους (Ιτέα), από όπου με πλοιάρια θα έφτανε στον Μοριά για να καταπνίξει τον απελευθερωτικό αγώνα.

Στη Γραβιά τις πρώτες ημέρες του Μαΐου είχαν συγκεντρωθεί ο Πανουργιάς και ο Δυοβουνιώτης με τα παλικάρια τους, ενώ έφτασε και ο Ανδρούτσος από τα χωριά του Βάλτου. Η πολεμική σύναξη έγινε στο Χάνι, κάτω από τη βελανιδιά. Οι δύο πρώτοι πίστευαν ότι έπρεπε να ταμπουρωθούν στη γέφυρα της Χαϊνίτσας, στο ποτάμι της Γραβιάς.

«Θα πολεμήσουμε μέσα σε αυτή τη μάντρα», ήταν η απόφαση του Ανδρούτσου, που ζήτησε να τον ακολουθήσουν μόνον οι αποφασισμένοι. Την πρώτη αμηχανία για την παράτολμη επιλογή έσπασε η βροντερή φωνή του Θανάση Σεφέρη, που έσυρε πρώτος τον χορό και παρέσυρε πολλούς αγωνιστές, τον χανιτζή και τους δυο γιους του. Χωρίς να χάσουν καιρό άρχισαν τις προετοιμασίες: έστρεψαν το νερό από το ποτάμι και έφτιαξαν «μασγάλια» (μικρά ανοίγματα για τα τουφέκια) στους τοίχους και τη μάντρα που τα κάλυψαν με χόρτα, ενώ ασφάλισαν τις πόρτες με μεγάλες πέτρες.

Ο Ομέρ Βρυώνης κατάλαβε ότι κάτι ετοιμάζουν οι Ελληνες και έστειλε ένα γέρο δερβίση που ήταν γνωστός του Ανδρούτσου από την αυλή του Αλή Πασά δήθεν για διαπραγματεύσεις. Το κόλπο δεν απέδωσε και ο Ανδρούτσος κατάφερε να αιφνιδιάσει τους Τούρκους με ξαφνική επίθεση.

Επτά απόπειρες έκαναν οι τουρκικές δυνάμεις χωρίς επιτυχία και έτσι αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν αφήνοντας πίσω τους πάνω από 600 νεκρούς, ενώ ζήτησαν να ενισχυθούν με κανόνια από το Ζητούνι για «να πατήσουν τη μάνδρα». Το νέο σχέδιο έγινε πάλι γνωστό στους έγκλειστους και ο Ανδρούτσος διέταξε ηρωική έξοδο από την αυλόπορτα της ρεματιάς, πιάνοντας πάλι στον ύπνο τα αντίπαλα στρατεύματα.

Το πρωί ο Ομέρ Βρυώνης μπήκε στο άδειο Χάνι, κατσάδιασε τους επιτελείς του που δεν κατάφεραν να συλλάβουν τους λίγους «ζορμάδες» (κλέφτες) και αναγκάστηκε να ματαιώσει την απόβαση στην Πελοπόννησο.

Από το Χάνι στο Βαλτέτσι

Η αποτυχία της εκστρατείας του Ομέρ Βρυώνη το πρώτο και κρίσιμο για την οργάνωση της Επανάστασης χρονικό διάστημα έδωσε την ευκαιρία στους στρατηγούς της Πελοποννήσου, υπό τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη,να οργανωθούν και να πετύχουν την πρώτη μεγάλη νίκη στο Βαλτέτσι.

Ο αφορισμός

Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος αφορίστηκε από τον δεσπότη Ιωσήφ ως «άθεος, βλάσφημος και τουρκολάτρης», αλλά αυτό δεν κατάφερε να τον μειώσει στα μάτια των υπόλοιπων οπλαρχηγών. Τον ανέδειξαν τοπάρχη Αθηνών και αυτός έφερε τον Αδαμάντιο Κοραή και τον Νεόφυτο Βάμβα για να αναβαθμίσουν την παιδεία. Δημιούργησε δύο σχολεία και σκόπευε να ιδρύσει πανεπιστήμιο, ενώ το 1823 εξέδωσε την «Εφημερίδα των Αθηνών».

Νεκρός στη φυλακή

Οι προστριβές του Ανδρούτσου με τους «καλαμαράδες», όπως ονόμαζε τους πολιτικούς, οδήγησαν το 1825 στην παράδοσή του. Σε μια δύσκολη εποχή για την έκβαση του απελευθερωτικού αγώνα, φυλακίστηκε στην Ακρόπολη την οποία διοικούσε ο Γιάννης Γκούρας, παλιό πρωτοπαλίκαρό του. Περίμενε να δικαστεί, αλλά στις 5 Ιουνίου βρέθηκε δολοφονημένος και το αδελφοκτόνο εγχείρημα εμφανίστηκε ως… απόπειρα απόδρασης!

Στους ιδιώτες

Το Χάνι αναστηλώθηκε και εγκαινιάστηκε το 1990 από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κ. Στεφανόπουλο. Το μουσείο λειτούργησε για μερικά χρόνια από τη δημοτική αρχή Δελφών, η οποία επικαλούμενη οικονομική στενότητα αποφάσισε να το ιδιωτικοποιήσει.

Φωτογραφίες: Βασίλης Μαθιουδάκης