Σε τροχιά ανάπτυξης με… μνημόνιο συνεργασίας

Είναι η «γκρίζα ζώνη» στην πίσω πλευρά του Κολωνακίου, αλλά κυρίως ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο ανάμεσα στο πάρκο Ελευθερίας και τα φορτισμένα κτίρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ και τον γειτονικό αστικό ιστό και τον Λυκαβηττό.

Τα 13 ιστορικά κτίρια, μοναδικά απομεινάρια της νοσοκομειακής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, κινδύνεψαν με κατεδάφιση λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Πριν από μια δεκαπενταετία κρίθηκαν διατηρητέα αλλά μόνον τα 3,5 από αυτά!

Σώθηκαν και πλέον μπαίνουν σε τροχιά ανάπτυξης, χάρη στο μνημόνιο ανάμεσα στην Περιφέρεια Αττικής και την Εκκλησία, που είναι η ιδιοκτήτρια του χώρου των έντεκα στρεμμάτων

Η αρχιτεκτονική ιστορία του «Παλιού 401» έχει το δικό της ενδιαφέρον, καθώς είναι το μοναδικό σύνολο νοσοκομειακής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα που διασώζεται στη χώρα μας

Οι πέτρινοι τοίχοι μπαίνουν σφήνα στην οδό Δεινοκράτους, τον εναλλακτικό δρόμο διπλής κατεύθυνσης που συνδέει το Κολωνάκι με τους Αμπελόκηπους. Η κίνηση των οχημάτων πάντως γίνεται κανονικά, παρά το γεγονός ότι από το στένεμα του δρόμου διέρχονται δύο λεωφορειακές γραμμές.

Οι διερχόμενοι το προσπερνούν με κάποια ερωτήματα, χωρίς να υποπτεύονται ότι πίσω από την ψηλή μάντρα κρύβεται μια όαση έντεκα στρεμμάτων, με ψηλά δένδρα και κυρίως με έναν κρυμμένο αρχιτεκτονικό πλούτο που συνθέτουν δέκα, τα περισσότερα πέτρινα, κτίρια, αλλά και πανύψηλα δένδρα.

Μια μικρή βόλτα, με την άδεια του φύλακα, αρκεί για ένα νοερό ταξίδι στην προϊστορία της Αθήνας.

«Ηταν οι βασιλικοί στάβλοι», μας εξηγεί και αναφέρεται στα πρώτα χρόνια της Αθήνας ως πρωτεύουσας, αφού τα παλιότερα κτίρια λειτουργούσαν από τα μέσα του 19ου αιώνα.

Ο σημερινός, απομονωμένος και απροσπέλαστος χώρος ήταν μέρος της μεγάλης δημόσιας έκτασης που βρίσκεται βορειοανατολικά της Μονής Πετράκη και έφτανε ώς τις οδούς Ιατρίδου, Αθηναίων Εφήβων, Δορυλαίου, Μακεδόνων και Β. Σοφίας.

Τμήματά της είναι το πάρκο Ελευθερίας, στο οποίο δεσπόζει το άγαλμα του Ελευθέριου Βενιζέλου, τα κτίρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ, τόπος μαρτυρίου για τους αγωνιστές της Αντίστασης κατά της χούντας, το συγκρότημα του Μεγάρου Μουσικής, η αμερικανική πρεσβεία και το σύγχρονο Ναυτικό Νοσοκομείο.

Στους παλιούς Αθηναίους η περιοχή ήταν γνωστή με την ονομασία «Στρατιωτικά Παραπήγματα», καθώς από το 1877 ήταν η έδρα του Α΄ Συντάγματος Πεζικού και λίγα χρόνια αργότερα στα αρχικά κτίρια στεγάστηκε το Σχολείο Υπαξιωματικών, το οποίο ιδρύθηκε με τον ΑΛΒ΄ νόμο που φέρει την υπογραφή του Χαρίλαου Τρικούπη.

Θεωρούνταν εφάμιλλο της Σχολής Ευελπίδων και στους αποφοίτους του περιλαμβάνονται σπουδαίοι αξιωματικοί, μεταξύ των οποίων ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας.

Το 1897 ορισμένα κτίρια χρησιμοποιούνται ως παράρτημα του Στρατιωτικού Νοσοκομείου που λειτουργούσε στην περιοχή Μακρυγιάννη και δεν επαρκούσε για την περίθαλψη των τραυματιών του ελληνοτουρκικού πολέμου.

Η προσωρινή χρήση μονιμοποιήθηκε και στα πέτρινα κτίρια στεγάστηκε και με τον νόμο το «Α’ Γενικό Νοσοκομείο», το τρίτο στο είδος του στη χώρα, μετά από αυτό του Ναυπλίου και του κτιρίου Βάιλερ, στη σκιά της Ακρόπολης.

Οργανώθηκε με βάση τις προδιαγραφές που ίσχυαν για τα στρατιωτικά νοσοκομεία στη Γαλλία και γι’ αυτό χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση των στρατιωτικών γιατρών.

Από το 1904 αναδείχτηκε σε βασικό νοσοκομείο για τους στρατιωτικούς και από τις κλίνες του πέρασαν πολλοί τραυματίες από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τις δύο παγκόσμιες συρράξεις.

Το 1945, μέσα στη λαίλαπα του Εμφυλίου, μετονομάστηκε και έγινε το «401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο», που έδωσε και το περισσότερο γνωστό τοπωνύμιο του ακινήτου. Σε αυτή τη θέση λειτούργησε ώς το 1975, οπότε μεταφέρθηκε στη σημερινή του θέση στην περιοχή Γουδή, σε μια έκταση που είχε προέλθει από ανταλλαγή οικοπέδων ανάμεσα στο Δημόσιο και την Εκκλησία, η οποία είναι και η ιδιοκτήτρια του πολιτογραφημένου πλέον «Παλιού 401».

Η αρχιτεκτονική ιστορία αυτής της «άγνωστης» γωνιάς έχει το δικό της ενδιαφέρον, καθώς είναι το μοναδικό σύνολο νοσοκομειακής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα που διασώζεται στη χώρα μας.

Τα κτίρια κατασκευάστηκαν σε διαφορετικές χρονολογίες, είναι πέτρινα στη συντριπτική τους πλειονότητα και ακολουθούν τη χωρική διάταξη που συνηθίζεται σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Το τελευταίο αυτό στοιχείο τονίζεται και από τους τετράγωνους πυργίσκους που έχουν διασωθεί.

Το πιο σημαντικό θεωρείται το διώροφο οίκημα Λυράκη, για το οποίο δεν είναι γνωστή η προέλευση της ονομασίας του. Υπήρχε τουλάχιστον από το 1882, αφού απεικονίζεται σε ιστορική φωτογραφία της θεμελίωσης της σημερινής Γενναδείου Βιβλιοθήκης, που είχε κατασκευαστεί για τις ανάγκες στέγασης της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής.

Στο σύνολό τους τα μονώροφα και τα διώροφα κτίρια είναι μικρού μεγέθους, αφού αυτό επέβαλλαν οι κανόνες της νοσοκομειακής αρχιτεκτονικής που κυριαρχούσε στη Γαλλία και ήταν ένα μέτρο για να περιοριστεί η μετάδοση μικροβίων και λοιμώξεων.

Εχουν λιτή διακόσμηση με κάποια στοιχεία νεογοτθικού ρυθμού και κυριαρχεί η επεξεργασμένη πέτρα, που έχει χρησιμοποιηθεί στις γωνίες του και στα υπέρθυρα των ανοιγμάτων.

Από τα συνολικά 13 ιστορικά κτίρια σήμερα αξιοποιείται μόνον το ένα, που έχει ανακαινιστεί και παλιά στέγαζε το Εκκλησιαστικό Σχολείο, ενώ τα τελευταία χρόνια είναι η έδρα των αρχείων της Ιεράς Συνόδου, που στεγάζεται στο γειτονικό συγκρότημα της Μονής Πετράκη. Τα υπόλοιπα, δυστυχώς, παρουσιάζουν εικόνα εγκατάλειψης…

Το 2000, με αφορμή την ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων, οι διαχειριστές της εκκλησιαστικής περιουσίας επιχείρησαν να πάρουν άδεια κατεδάφισης των πέτρινων κτισμάτων, με «σημαία» την παρεμπόδιση της κυκλοφορίας στην οδό Δεινοκράτους.

Στη θέση τους σχεδίαζαν να κατασκευάσουν πολυτελείς κατοικίες, αφού η περιοχή έχει προνομιακή θέση στο ευρύτερο κέντρο της Αθήνας και μοναδική θέα προς τον Λυκαβηττό και τον Υμηττό.

Ευτυχώς τα σχέδια «σκόνταψαν» στις προβλέψεις του πολεοδομικού σχεδίου της περιοχής, ενώ υπήρχαν αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας για παρεμφερή θέματα που οδηγούσαν σε βέβαιη ακύρωση του «ιερού» εγχειρήματος.

Παρ’ όλα αυτά το 2002, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων έκρινε διατηρητέα μόνον 3,5 (!) από τα ιστορικά κτίρια. Ηταν μια απόφαση που δεν τόλμησαν να υπογράψουν οι μετέπειτα υπουργοί Πολιτισμού.

Τον Ιανουάριο του 2010, η τότε υπουργός Περιβάλλοντος Τίνα Μπιρμπίλη υπέγραψε απόφαση, με την οποία χαρακτηρίστηκαν διατηρητέα μνημεία τα 10 κτίρια και έμειναν χωρίς προστασία τα τρία που βρίσκονται στην πλευρά της Δεινοκράτους.

Το μέλλον της υπουργικής απόφασης θα κριθεί τους επόμενους μήνες στο ΣτΕ, καθώς εκκρεμεί η εκδίκαση της προσφυγής που έχει καταθέσει η μη κερδοσκοπική οργάνωση MONUMENTA, που έχει στο ενεργητικό της πολλές παρεμβάσεις για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

«Σώζεται ένα μεγάλο τμήμα του παλιού Στρατιωτικού Νοσοκομείου, αλλά με αυτή την απόφαση κινδυνεύει να χαθεί ολόκληρο», αναφέρει το κείμενο που συνοδεύεται από υπογραφές χιλιάδων πολιτών και σημαντικών φορέων του πολιτισμού και της τέχνης.

Κάνει επίσης λόγο για «ακρωτηριασμό» του χώρου και προσθέτει: «Η απόφαση είναι ελλιπής και μερικώς ορθή, αφού δεν κηρύσσει διατηρητέο το σύνολο των κτιρίων και τον περιβάλλοντα χώρο, που αποτελεί και χώρο πρασίνου».

Τη σημερινή εικόνα απαξίωσης έρχεται να ανατρέψει το μνημόνιο συνεργασίας που υπογράφηκε πρόσφατα ανάμεσα στη διαχειριστική αρχή της εκκλησιαστικής περιουσίας και την Περιφέρεια Αττικής, η οποία και εξασφάλισε από τον προϋπολογισμό της 14 εκατ. ευρώ για την ανακαίνιση τριών κτιρίων.

Η μελέτη των παρεμβάσεων διαπιστώνει ότι τα βασικά προβλήματα είναι η κατάρρευση που παρατηρείται σε ορισμένες κεραμοσκεπές, η διάβρωση σε πέτρινους τοίχους και οι φθορές σε εσωτερικά δάπεδα.

Το ένα από τα κτίρια θα φιλοξενεί πολιτιστικές εκδηλώσεις, ενώ τα άλλα δύο το αρχείο και τη βιβλιοθήκη της Ιεράς Συνόδου.

«Είναι ένα μεγάλο έργο, μια σημαντική παρέμβαση στο κέντρο της πρωτεύουσας» δήλωσε στην «Νησίδες» η Ερμίνα Κυπρινίδου, αντιπεριφερειάρχης Κεντρικού Τομέα Αθηνών της Περιφέρειας Αττικής.

«Δεν θα σωθούν μόνον τα τρία πρώτα κτίρια, αλλά στην ουσία γίνεται το πιο σημαντικό βήμα για την ανάδειξη μιας “ξεχασμένης” περιοχής του κέντρου», προσθέτει και συνδέει το εγχείρημα με την παρέμβαση της Περιφέρειας Αττικής για το ζωντάνεμα των κτιρίων του ΕΑΤ-ΕΣΑ, όπου στεγάζεται το μουσείο του αντιδικτατορικού αγώνα, αλλά έχουν χρόνια να συντηρηθούν.

Κύριος στόχος της παρέμβασης είναι η σύνδεση του «άγνωστου» χώρου με τη γύρω περιοχή. Θα τη φέρει πιο κοντά τη γειτονική οικιστική περιοχή, η οποία φτάνει ώς τη λεωφόρο Αλεξάνδρας, με το πάρκο Ελευθερίας και τον ιστορικά φορτισμένο χώρο του ΕΑΤ-ΕΣΑ.

Θα αξιοποιήσει καλύτερα τον σταθμό του μετρό, που λόγω του «φράγματος» το οποίο εκ των πραγμάτων δημιουργεί το «Παλιό 401» έχει περιορίσει τη χρήση μόνον στους επισκέπτες του Μεγάρου Μουσικής.

1. Η διάταξη

Ξεχωριστό ενδιαφέρον έχει η χωρική διάταξη της «άγνωστης» πολιτείας των 13 κτιρίων, που είχε επισημάνει εδώ και χρόνια ο σπουδαίος γιατρός Αγγελος Κατακουζηνός, ο οποίος είχε σπουδάσει στη Γαλλία και σε ανύποπτο χρόνο είχε αναδείξει την ιδιαιτερότητα που έχουν ως μοναδικά απομεινάρια της ιστορίας της νοσοκομειακής αρχιτεκτονικής.

2. Με κεραμίδια

Τα παλιότερα από τα 13 πέτρινα κτίρια έχουν τετράριχτη στέγη από κεραμίδια βυζαντινού τύπου, που περιλαμβάνεται στα σπουδαιότερα δομικά υλικά της ανώνυμης αρχιτεκτονικής που κυριαρχούσε στην πρωτεύουσα στα τέλη του 19ου αιώνα.

3. Η δημοπράτηση

Η δημοπράτηση των έργων προγραμματίζεται να γίνει μέσα στην άνοιξη και θα υλοποιηθεί με βάση την εγκεκριμένη μελέτη, από την οποία προέρχονται και οι φωτογραφίες του παρόντος δημοσιεύματος.