Eίναι αλήθεια ότι όταν μιλάμε για την Ιστορία και προσπαθούμε να μεταφερθούμε νοητικά σε μια παρελθούσα εποχή και να εξετάσουμε τα γεγονότα και τις διεργασίες που τη διαπλάθουν, σπανίως έρχονται στον νου μας ήχοι, μυρωδιές ή άλλα μη οπτικά αισθητηριακά ερεθίσματα.
Η ανάπτυξη της τεχνολογίας καταγραφής ήχου, του ραδιοφώνου και της τηλεόρασης έχει βέβαια «δώσει φωνή» σε στιγμές της πιο πρόσφατης Ιστορίας, αυτής του 20ού αιώνα, έτσι ώστε η στριγκή φωνή του δικτάτορα Παπαδόπουλου να είναι για πολλούς αναπόσπαστο τμήμα της αναπαράστασης της χούντας των συνταγματαρχών. Και πάλι, ωστόσο, σπανίως θα αναρωτηθούμε για τη σημασία των ήχων και του ηχοτοπίου και θα μπούμε στον κόπο να σκεφτούμε και να αναλύσουμε κάτι που μοιάζει φευγαλέο, αδάμαστο και πτερόεν.
Η έλλειψη αυτής της ευαισθησίας χαρακτηρίζει όχι μόνο το ευρύ κοινό των μορφωμένων πολιτών των οπτικοκεντρικών μας κοινωνιών, αλλά και τους επαγγελματίες ιστορικούς. Παρότι έχουν περάσει σχεδόν τριάντα χρόνια από το πρωτοποριακό έργο του Alain Corbin για τα σήμαντρα της γαλλικής υπαίθρου ως εργαλεία εξουσίας και στοιχεία «ταυτότητας», ακόμη και όχι εντελώς παραδοσιακοί ιστορικοί στην Ελλάδα θεωρούν την ιστορία των ήχων «εξωτικό» αντικείμενο.
«Δεν υπάρχει άνθρωπος, τον οποίον να μη ενοχλή η λατέρνα, να μη πειράζη το οργανέτον και να μη εκνευρίζη ο φωνογράφος», εφ. «Χρόνος», 16/4/1909
Στα χρόνια που μεσολάβησαν, ο μαχητικός τόνος των πρώτων διαβημάτων για την «αποκατάσταση» του ήχου στη μελέτη του παρελθόντος έδωσε τη θέση του σε κριτικές προσεγγίσεις του ίδιου του αρχικού εννοιολογικού οπλοστασίου και σε ενδιαφέρουσες θεωρητικές συζητήσεις. H έννοια του ηχοτοπίου, την οποία έκανε δημοφιλή ο Καναδός συνθέτης και ακτιβιστής της ακουστικής οικολογίας Raymond Murray Schafer, ο οποίος «έφυγε» πολύ πρόσφατα σε ηλικία 88 ετών, αμφισβητείται ως προς την αναλυτική της ακρίβεια και την περιγραφική της ικανότητα, παραμένοντας ωστόσο σε χρήση ως δηλωτική της σχέσης ήχου και χώρου. Παράλληλα, οι σύγχρονες προσεγγίσεις τονίζουν την πολυαισθητηριακότητα της εμπειρίας. Και πράγματι, στη συνήθη ροή της ζωής, η ακουστική δύσκολα μπορεί πρακτικά να απομονωθεί από τις άλλες αισθητηριακές εμπειρίες. Ή, για να το θέσουμε αλλιώς, αυτή η απομόνωση είναι μια καταχρηστική ενέργεια της ανθρώπινης συνείδησης που προϋποθέτει και παραβιάζει τη διαισθητηριακή ενότητα.
Η καταχρηστική αυτή νοητική εστίαση στον ήχο και τη μελέτη του θα μπορούσε εν μέρει να αποδοθεί στα ιδιαίτερα δυναμικά χαρακτηριστικά του: ο ήχος όχι μόνο μεταδίδει πληροφορίες, διευκολύνει την επικοινωνία και προσανατολίζει στον χώρο και τον χρόνο, αλλά διαμορφώνει και «εμπειρίες» με έναν ιδιαίτερο τρόπο: η ακουστική διάσταση της εμπειρίας είναι συχνά απρόβλεπτη και ελέγχεται δύσκολα (δυσκολότερα τουλάχιστον από την οπτική), μεταδίδει αμεσότερα τη δυναμική της κίνησης και της επιτάχυνσης και παράγει ισχυρά συναισθηματικά αποτελέσματα, ευχάριστα ή δυσάρεστα. Καθώς λοιπόν ο ήχος μπορεί να είναι ενοχλητικός, ύποπτος και ανεξέλεγκτος, γίνεται κατά τη μετάβαση στη νεότερη εποχή όλο και περισσότερο αντικείμενο δημόσιας συζήτησης, κρατικών παρεμβάσεων και νομικής ρύθμισης.
Νεωτερικότητα και δυσανεξία στην Αθήνα του 1900
Η μελέτη των ηχοτοπίων των βαλκανικών και μεσογειακών πόλεων (18ος-αρχές 20ού αι.), μελέτη που ξεκίνησε στο πλαίσιο του προγράμματος «Μεσογειακά Τοπία Πολιτισμού» (ΜΕΤΟΠΟ) του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών-ΙΤΕ, ανέδειξε για πρώτη φορά τις ιδιαιτερότητες και τη σημασία των ποικίλων ήχων των βαλκανικών πρωτευουσών (γεωλογικών, βιολογικών και ανθρωπογενών – μηχανικών ή μη) εστιάζοντας στην ακουστική εμπειρία της νεωτερικότητας. Το παράδειγμα της Αθήνας του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικό.
Οι πλανόδιοι πωλητές που διαλαλούν την πραμάτεια τους στους δρόμους της πόλης γίνονται αντικείμενο παρατήρησης και σχολιασμού στον αθηναϊκό Τύπο με τρόπο αρκετά διαφορετικό από ό,τι στη λογοτεχνία της πόλης, όπου με νοσταλγικό τρόπο εμφανίζονται συνήθως ως σύμβολα μιας αστικής ταυτότητας που χάνεται. Οι τομές που συναντά κανείς στα δημοσιεύματα του Τύπου είναι σημαντικές και εύγλωττες.
Τον Δεκέμβρη του 1883 η εφημερίδα «Ακρόπολις» δέχθηκε αίτημα από κάποιους αναγνώστες να προωθήσει στην αστυνομία τα παράπονά τους για τους σαλεπιτζήδες που βγαίνουν από τις 2 τη νύχτα και «δεν αφίνουν με τας αγρίας φωνάς των τους κατοίκους της συνοικίας Αγ. Κωνσταντίνου να κλείσουν ομμάτι». Ο δημοσιογράφος ταλαντεύεται: «Τώρα δεν γνωρίζωμεν και ημείς, πότερον να προστατεύσωμεν, τον ύπνον των δικαίων, ή την ποίησιν των σαλεπσήδων, διότι πράγματι είνε τόσον ηδονικόν, αντί της κραυγής του πετεινού να ακούηται το λιπαρόν εκείνο ως το πουλούμενον προϊόν, σαλέεεεπι! Ζεστόοο είνε!».
Ολες οι αναφορές στις φωνές των μικροπωλητών στην ίδια εφημερίδα είναι μέχρι το τέλος του αιώνα ουδέτερες ή μάλλον θετικές. Συναντά κανείς αναφορές στη λειτουργία των φωνών των πλανόδιων πωλητών ως ηχητικών σημείων (soundmarks) των εποχών, όπως η ακόλουθη από τον Αύγουστο του 1884: «Είναι η εποχή των σύκων. Εις τας οδούς διαλαλείται ήδη, παρά τας απαγορεύσεις της αστυνομίας, υπό των πωλητών η ωρίμανσις και αυτών, σημειούσα μετά της των σταφυλών την έναρξιν του φθινοπώρου». Σε άρθρο του 1901, διαπιστώνεται μάλιστα ότι «οι μανάβηδες και οι γυρολόγοι ήρχισαν και αυτοί να εξευγενίζωνται. Ανάμεσα εις τας αγριοφωνάρας, αι οποίαι σας ταράττουν ανερχόμεναι από του δρόμου μέχρι του δωματίου σας, όπου μελετάτε ή αναπαύεσθε, ακούονται και φωναί εύκαμπτοι, σχεδόν λιγυραί και μαλακαί, και παρατηρείτε τότε μίαν προσπάθειαν όλων αυτών των πτωχών ανθρώπων να διαλαλήσουν μελωδικώς τα πωλούμενα υπ’ αυτών είδη».
Πρόκειται πιθανότατα για σημείο καμπής και προσπάθεια από τον συντάκτη να υπερασπιστεί τους πλανόδιους, σε μια εποχή που πληθαίνουν πλέον τα παράπονα εναντίον τους. Δύο ημέρες αργότερα, η ίδια εφημερίδα δημοσιεύει ανέκδοτο για κάποιον γηραιό κύριο, τον οποίο οι φωνές των γυρολόγων δεν τον αφήνουν να κοιμηθεί το μεσημέρι, και ο οποίος έγινε «έξω φρενών» όταν είχε την ακόλουθη συνδιάλεξη με κάποιον επαίτη: «-Ελέησέ με αφεντικό. Εχασα τη φωνή μου και δεν μπορώ πλέον να δουλέψω. -Και τι ήσουν; τενόρος; – Οχι… μανάβης».
Δύο μήνες αργότερα άλλο άρθρο δείχνει ότι τα παράπονα εναντίον των μικροπωλητών συχνά είχαν και οικονομικά κίνητρα. Σε μια εποχή που μαίνεται η σταφιδική κρίση, η εφημερίδα ψέγει όσους αγοράζουν από τους πωλούντες φτηνά και αμφίβολης, υποτίθεται, ποιότητας σταφύλια σε σκοτεινά σημεία της οδού Αθηνάς: «Δεν πταίει όμως ο πωλητής, ούτε η αστυνομία. Πταίει ο αγοραστής, όστις διά να λυπάται το καρφί, χάνει το πέταλον».
Στα επόμενα χρόνια, στους χωρικούς που πωλούν σταφύλια, μούστο ή κάστανα, θα προστεθούν ως αντικείμενα οργής οι ζητιάνοι με τις «κλαψιάρικες» και «απαίσιες» φωνές τους. Οι κραυγές πλανόδιων και επαιτών (που απαγορεύονταν, σύμφωνα με άλλο δημοσίευμα, στην πολιτισμένη Ευρώπη) εξέθεταν την πρωτεύουσα ενός βασιλείου που φιλοδοξούσε να «εκπολιτίσει» την Ανατολή.
Στο διάβα της δεκαετίας και μέχρι την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων, το θέμα της όχλησης από τις φωνές των πλανόδιων θα γίνει κεντρικό στον Τύπο και τη δημόσια συζήτηση. Σταχυολογώ μερικές μόνο αναφορές από την εφημερίδα «Χρόνος», που απευθυνόταν περισσότερο σε ένα μικροαστικό κοινό. «Προς πολλήν αηδίαν των διερχομένων» κάνουν διαγωνισμό φωνών πλησίον της Αγοράς «τρεις καλλικέλαδοι πωληταί του περίφημου μπουζιού» (δηλαδή λεμονάδας μεσημβριανθέμου). Σε άλλα σημειώματα οι αναγνώστες καλούνται να προσέχουν επειδή οι λεμονάδες, που τις πουλούν φωνασκώντας κάτω από τα παράθυρα των πολιτών δεκάδες μικροπωλητές, εκρήγνυνται κάνοντας τρομερό θόρυβο.
Αλλού διαμαρτύρεται ο δημοσιογράφος: «Εκεί όπου έγειρα να κοιμηθώ, μου ήλθε η ανυπόφορος εκείνη οξεία κραυγή του παγοπώλου: – Πάγος καθαρός! Την ενθυμείσθε, υποθέτω, αυτήν την φάτσαν. Κοντός, σπιθαμιαίος, στυγνός, ηλιοκαής, τέλειον αποτσίγαρον τρομεράς ακολασίας του καύσωνος». Σε άλλο άρθρο, στηλιτεύεται «η διηνεκής καθ’ όλην την ημέραν διαλάλησις των εμπορευμάτων ενός μανάβικου από μίαν στριγγλιάζουσαν φωνήν ενός παιδιού» στην πλατεία Βάθης. Η φωνή αυτή είναι «επικίνδυνος πολύ διά τα νεύρα των γειτόνων, φρονούμεν δε ότι επιβάλλεται και σύστασις ενός μουσικού τμήματος εις την Αστυνομίαν…».
Ανθρωποι και μηχανές
Την ίδια περίοδο, οι Αθηναίοι αποκτούν την εμπειρία της αύξησης των μηχανικών θορύβων στην πόλη. Οχι εκείνων των λίγων εργοστασίων, που μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα μάλλον επαινούνται ως ήχοι της προόδου. Τα αυτοκίνητα εμφανίζονται την πρώτη δεκαετία του αιώνα στους δρόμους της Αθήνας, ωστόσο μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους δεν ξεπερνούν τα 40 ώς 50, σύμφωνα με μια λογική εκτίμηση. Τα σχόλια γι’ αυτά στον Τύπο αφορούν λιγότερο το πρόβλημα του ήχου και περισσότερο την επιδεικτική τους εμφάνιση ως συμβόλων ταξικής κυριαρχίας, και, μετά το 1907 και τα πρώτα ατυχήματα, τον κίνδυνο που συνιστούν για την ασφάλεια των πολιτών. Τα ηλεκτρικά τραμ είναι μια άλλη σημαντική πηγή μηχανικού θορύβου στην πόλη.
Παρά το γεγονός όμως ότι στις δοκιμαστικές τους ήδη διαδρομές το 1908, τα αμάξια της «γυμνάζονται, κωδωνίζουν και ξυπνούν τον κόσμον», ο σχολιαστής του «Χρόνου» ζητά από την «κυρία Ηλεκτροκίνηση» να ξεκινήσει το γρηγορότερο την εξυπηρέτηση του κοινού ώστε να πάψει να μεταφέρεται «διά των ψωραλέων και γηραιών ίππων του παλαιού ωραίου καιρού». Στις πολύ λίγες έμμεσες αναφορές που συναντά κανείς (όπως π.χ. κατά τις απεργίες των τροχιοδρομικών το 1909 και το 1911), ο θόρυβος των τραμ γίνεται αποδεκτός ως μια αναγκαία και αναπόφευκτη όχληση, ανάλογη με αυτήν του επίσης «χρήσιμου» οδοστρωτήρα που βρυχάται στους δρόμους της πόλης. Επομένως, όλα δείχνουν ότι σε αυτή τη μεταβατική φάση για τη διογκούμενη πρωτεύουσα, η συζήτηση περί μείωσης του μηχανικού θορύβου είναι ακόμη περιθωριακή.
Δεν ισχύει το ίδιο ωστόσο με τα μηχανικά μέσα που παράγουν μουσική. Οι φωνογράφοι, τα φορητά κλειδοκύμβαλα ή «οργανέττα» και οι λατέρνες, στα οποία τόσο νοσταλγικά αναφέρονται τα λογοτεχνικά απομνημονεύματα, γίνονται στα ίδια ακριβώς χρόνια αντικείμενα μεγάλης οργής στον Τύπο. Οι φωνογράφοι, μια τεχνολογική εφεύρεση που αρχικά προκάλεσε περιέργεια και θαυμασμό με την άφιξή της στα Βαλκάνια, χρησιμοποιούμενοι από τις αρχές του αιώνα στα καφενεία και τους δρόμους της Αθήνας από τους περιφερόμενους «φωνογραφιτζήδες», κατήντησαν το 1908 «ανυπόφοροι» καθώς «έχουν να αλλάξουν πλάκες αφότου ήλθαν εις την Ελλάδα» και «έχουν βραχνιάσει απελπιστικώς».
Σε άλλο σημείωμα τίθενται στο στόχαστρο με χρήση γλωσσικού παιγνίου τα περίφημα οργανέττα, βαυαρικής κυρίως κατασκευής: «Τι βάσανο μεγάλο είνε επί τέλους αυτά τα διάφορα οργανέττα που γυρίζουν από το πρωί ώς το βράδυ εις όλους τους δρόμους. Δεν προφθάνει να εξημερώσει καλά-καλά ο Θεός την ημέραν και θα μας ξυπνήσουν οι καζανοειδείς ήχοι της περιφήμου Λουλούκας… Ολη η αυστηρότης των αστυνομικών διατάξεων εξηντλήθη μήπως εις τους δυστυχισμένους λούστρους ώστε δεν επερίσσευσεν σταλιά διά τα όργανα αυτά της Β α ρ β α ρ ί α ς!».
Παράλληλα, σειρά άρθρων και σημειωμάτων επιτίθεται στους πλανόδιους μουσικούς όλων των ειδών, όχι μόνο στους γνωστούς, όπως ο Μαρίνος ο «πριονιστής των ώτων των Αθηναίων» με το «άθλιον βιολί του», αλλά και σε πληθώρα άλλων που αντιμετωπίζονται συλλήβδην ως ζητιάνοι. Αυτός ο «Φωνογράφος & Σία» που κατακλύζει ακόμη και με γκάιντες την πόλη αξιώνει να πληρώνεις για να σου σχίζουν τα αυτιά, όπως παραπονείται ένας σχολιαστής. Ενώ ένας άλλος φαίνεται ανεκτικός στους μηχανικούς θορύβους: «Ο συγκεχυμένος κρότος που έκαμναν τα αμάξια, τα τραμ, οι διαλαληταί των εφημερίδων, είναι τόσον κοινή συναυλία, ώστε καταντά κανείς να πιστεύη ότι δεν είνε ήσυχος, όταν δεν έχει αυτήν την ανησυχίαν»∙ όχι όμως και στους διαφόρους πλανόδιους διασκεδαστές και μουσικούς: «Ολοι αυτοί οι διάφοροι μουσικοί ζουν∙ και όμως δεν υπάρχει άνθρωπος, τον οποίον να μη ενοχλή η λατέρνα, να μη πειράζη το οργανέτον και να μη εκνευρίζη ο φωνογράφος. Οσον αφορά τον κύριον-αηδόνι, αυτός θέλει σκότωμα».
Ενα άρθρο, τέλος, στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων μεταφέρει την έμμονη και «απελπιστική» πλευρά του φαινομένου, αναφερόμενο στην Αθήνα ως μια «πόλη μουσικομανών». Η συνήθης επωδός αυτών των σχολίων είναι η ανάγκη για ενεργητική αστυνόμευση και εφαρμογή των απαγορευτικών διατάξεων.
Συμπερασματικά, το πρόβλημα στην Αθήνα των αρχών του 20ού αιώνα δεν είναι, όπως ίσως θα ανέμενε κανείς, οι ήχοι των μηχανών της νεωτερικότητας, αλλά οι ήχοι που γεννούν οι άνθρωποι: οι πλανόδιοι πωλητές, οι μουσικοί, οι διασκεδαστές με τους φωνογράφους και τα οργανέττα. Η δυσανεξία προς αυτούς καλλιεργείται ίσως από τα διάφορα νεωτερικά είδη λόγου, όπως η εμμονή με τον «εξευρωπαϊσμό» και τον «εκπολιτισμό», ή ο ιατρικός λόγος περί νευρασθένειας που αναπτύσσεται την ίδια περίοδο. Την ίδια στιγμή φαίνεται ότι τα αυξανόμενα παράπονα και επιθετικά σχόλια αντανακλούν πραγματικές κοινωνικές εντάσεις που εκφράζονται υλικά στο ηχοτοπίο της πόλης.
Στη σύγχρονη βαλκανική κοινωνική και πολιτιστική ιστορία τονίζονται οι δυσάρεστες εμπειρίες από την απουσία υποδομών στις βαλκανικές πρωτεύουσες των αρχών του 20ού αιώνα και η πρόσληψή τους από ανερχόμενους αστούς διανοούμενους ως εφιαλτικών συμβόλων ενός «ματαιωμένου» εκσυγχρονισμού στην περιφέρεια της διεθνούς κίνησης του κεφαλαίου.
Στην Αθήνα, η απειλή στις αστικές και μικροαστικές ελπίδες φαίνεται να εκφράζεται διά του ήχου, ως μια αστική ηχητική δυστοπία. Και ως τέτοια είναι πιο δυναμική και έχει και τους εύκολα εντοπίσιμους δημιουργούς της, τους επήλυδες πτωχούς της μαστιζόμενης από την κρίση υπαίθρου, κάποιοι ίσως στον δρόμο προς την Αμερική∙ φτωχούς, που προσπαθούν να βγάλουν τα προς το ζην εξαπολύοντας έναν ιδιότυπο «ηχητικό ταξικό πόλεμο» στο αστικό ηχοτοπίο.
*Επίκουρου καθηγητή Νεότερης Βαλκανικής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, συνεργαζόμενου μέλους ΔΕΠ του ΙΜΣ/ΙΤΕ.
![Τσίπρας: «Το ταξίδι της Ιθάκης συνεχίζεται… Ή μόλις αρχίζει;» [βίντεο]](https://www.efsyn.gr/wp-content/uploads/2026/05/8 - tsipras - 1020-320x213.jpg)
.jpg)
