Το πρώτο Διεθνές Επιστημονικό Εργαστήριο Ανάλυσης Αρχαίου Γονιδιώματος (DNA) στη χώρα μας είναι από τα κορυφαία παγκοσμίως και δημιουργήθηκε στο Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ) για την ανάλυση αρχαίων πληθυσμών, ζώων, φυτών, κλίματος, διατροφικών συνηθειών, ασθενειών, οικοσυστημάτων κ.λπ. Το Εργαστήριο θα αναλύει αρχαία δείγματα απ’ όλο τον κόσμο, ανοίγοντας ένα νέο επιστημονικό πεδίο στην αρχαιολογία, πέραν των μνημείων και των αρχαίων αντικειμένων.
Συγχρόνως, θα υποστηρίξει, από τη δική του πλευρά, τη δουλειά των αρχαιολόγων και θα περιορίσει τη «φυγή» αρχαιολογικών δειγμάτων από την Ελλάδα στο εξωτερικό. Ηδη έχουν αποσταλεί οστά αγνώστων αρχαίων ζώων από την Ευρώπη στο Εργαστήριο του ΙΤΕ προς ανάλυση.
Τα εγκαίνια του Εργαστηρίου θα πραγματοποιηθούν στις 20 Μαΐου, παρουσία του αναπληρωτή υπουργού Ερευνας και Καινοτομίας Κώστα Φωτάκη, ενώ θα γίνει την ίδια ημέρα διεθνής επιστημονική ημερίδα με θέμα: «Ανάλυση Αρχαίου DNA: μια νέα ματιά στο παρελθόν», όπως μας είπε ο ερευνητής του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ, επικεφαλής του νέου Εργαστηρίου, Δημήτρης Καφετζόπουλος.
● Κύριε Καφετζόπουλε, ποιοι είναι οι λόγοι ίδρυσης ενός τέτοιου Εργαστηρίου;
Οι τεχνολογίες ανάλυσης του DNA έχουν προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό ώστε μας δίνεται η δυνατότητα πλέον να κάνουμε εξαιρετικά δύσκολες και απαιτητικές αναλύσεις, οι οποίες στο παρελθόν ήταν εντελώς αδύνατες.
Το Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ είναι το μοναδικό στη χώρα μας που είχε εμπλοκή στην ανάλυση γονιδιωμάτων και το οποίο είχε κρατήσει όλα αυτά τα χρόνια, από την ίδρυσή του, υψηλό επίπεδο τόσο τεχνολογικό όσο και στο πεδίο επιστημονικής κατάρτισης του προσωπικού.
Ετσι σήμερα, επεκτείνεται, εκτός από τον τομέα της κλινικής γονιδιωματικής ανάλυσης, στον χώρο ανάλυσης αρχαίου DNA, το οποίο υπάρχει από τα ανασκαφικά ευρήματα των αρχαιολόγων απ’ όλο τον κόσμο.
Ενα δεύτερο σημαντικό στοιχείο είναι πως για τον χειρισμό του αρχαίου DNA και για την προστασία των ευρημάτων χρειάζεται υποδομή υψηλών προδιαγραφών, η οποία θα διασφαλίζει ότι τα δείγματα δεν θα μολυνθούν από εξωγενείς παράγοντες, π.χ. άνθρωπος.
● Η τεχνολογική πολιτισμική υποδομή και δημιουργία του ΙΤΕ παίζει ρόλο;
Το Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας, αναγνωρίζοντας τη σημασία που θα είχε η σύσταση ενός Εργαστηρίου για την ανάλυση αρχαίου DNA και με τη γενναία υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης, ίδρυσε ένα νέο Εργαστήριο για την ανάλυση των αρχαιολογικών δειγμάτων, το οποίο πληροί σήμερα τις υψηλότερες επιστημονικές προδιαγραφές παγκοσμίως.
Η λειτουργία αυτού του Εργαστηρίου συμπληρώνει τις τεχνολογίες για τη μελέτη της πολιτισμικής κληρονομιάς στο ΙΤΕ, η οποία έχει αναπτυχθεί εδώ και πολλά χρόνια από το Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ σε θέματα έργων τέχνης και μνημείων, από το Ινστιτούτο Πληροφορικής στην πολιτισμική πληροφορική, από το Ινστιτούτο Υπολογιστικών Μαθηματικών στις ενάλιες αρχαιότητες, από το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών με την ανάπτυξη της αρχαιομετρίας.
Ολο αυτό το εγχείρημα καθιστά το ΙΤΕ ένα από τα μεγαλύτερα Ερευνητικά Ευρωπαϊκά Κέντρα στα ζητήματα Τεχνολογίας Πολιτισμικής Κληρονομιάς.
Αυτό το Εργαστήριο, που είναι μοναδικό στην Ελλάδα, έχει σκοπό να παρέχει υπηρεσίες και πρόσβαση στην αρχαιολογική ερευνητική κοινότητα, σε ανθρωπολόγους και εθνολόγους και να περιορίσει τη «φυγή» αρχαιολογικών δειγμάτων στο εξωτερικό.
● Τι μπορούμε να μάθουμε από την ανάλυση του αρχαίου γονιδιώματος;
Οι αναλύσεις του αρχαίου DNA, εφόσον αυτό έχει διασωθεί μέσα στο δείγμα, μπορούν να δώσουν σημαντικές πληροφορίες για την ταυτότητά του, της συγγένειάς του με άλλα δείγματα, π.χ. ομαδικών τάφων, την πληθυσμιακή καταγωγή κ.λπ.
Το άλλο στοιχείο το οποίο μπορεί να δώσει πληροφορίες είναι οι τροφές, τα καλλιεργούμενα είδη φυτών, τα ζώα κ.ά.
Η ανάκτηση του DNA από τα αρχαιολογικά δείγματα είναι εξαιρετικά σπάνια, καθώς σε θερμά και υγρά κλίματα, όπως αυτό της χώρας μας, το DNA των διαφόρων ιστών -οστά, δόντια, ξύλο, σπόροι- έχει συνήθως καταστραφεί, ξεπλυθεί και μολυνθεί από παράγοντες του περιβάλλοντος.
Παραδόξως, η ατελής καύση και τα περιβάλλοντα μέσα σε σπηλιές δείχνουν ότι ευνοούν τη συντήρηση του αρχαίου DNA.
Αντίθετα, σε περιοχές με ψυχρό κλίμα, παγετώνες ή ξηρό κλίμα, όπως οι έρημοι, μπορεί κανένας να βρει ικανοποιητικής ποιότητας υλικό για περαιτέρω ανάλυση. Σήμερα μπορούμε από ένα μικρό υλικό που δεν έχει μολυνθεί να ανακτήσουμε σημαντική ποσότητα πληροφορίας από το DNA.
● Εχουν ξεκινήσει έρευνες ανάλυσης;
Αυτή στη στιγμή έχουμε εμπλακεί στην ανάλυση δειγμάτων οστών από διάφορα ζώα, που καλύπτουν χρονικά μία περίοδο πριν από τέσσερις έως πέντε χιλιάδες χρόνια, αγνώστου ταυτότητας από την Ευρώπη, όπου κάνουμε την ταυτοποίησή τους μέσω ανάλυσης DNA.
Το Εργαστήριο αυτό παρέχει τη δυνατότητα να γίνουν αναλύσεις του υλικού όχι μόνο στο επίπεδο της ανάλυσης του DNA, αλλά και της Βιοπληροφορικής επεξεργασίας για την κατανόηση της πληροφορίας και την εξαγωγή συμπερασμάτων.
● Τι σημαίνει αυτή η δραστηριότητα για τη χώρα μας;
Θεωρούμε ότι η χώρα μας έχει τεράστιο πλούτο από βιολογικά–αρχαιολογικά ευρήματα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την καταγωγή των πληθυσμών, την εξημέρωση των οικόσιτων ζώων και των καλλιεργούμενων φυτικών ποικιλιών, και η ανάλυση αυτού του υλικού θα μας δώσει μια νέα επιστημονική ματιά για το παρελθόν.
Μπορούν να ερευνηθούν οι παράμετροι του αρχαίου οικοσυστήματος και του κλίματος.
● Δημιουργείται νέο πεδίο έρευνας;
Βέβαια, εκτός από τα μνημεία και τα αντικείμενα που βρίσκονται στις αρχαιολογικές ανασκαφές, αναδεικνύεται ένα καινούργιο πεδίο για τη μελέτη του παρελθόντος, η ταυτότητα και η σύνθεση του πληθυσμού των αρχαίων κοινωνιών.
Μας δίνεται η δυνατότητα να κατανοήσουμε αρχαίες ασθένειες και μολυσματικούς παράγοντες, μικρόβια, ιούς κ.λπ.
Παράλληλα, οι πληροφορίες του DNA των αρχαίων δειγμάτων πρόκειται να βοηθήσουν ιδιαίτερα την αναπαράσταση των αρχαίων ατόμων, καθώς μια σειρά από ανθρωπομετρικά χαρακτηριστικά καθορίζονται γενετικά, π.χ. χρώμα ματιών, μαλλιών, δέρματος, σωματότυπος κ.λπ. Αυτό είναι ακόμα μία σημαντική διάσταση.
Ο χώρος ανάλυσης του αρχαίου DNA σήμερα είναι σημείο συνάντησης πολλών διαφορετικών επιστημονικών ειδικοτήτων, όπως Παλαιοντολογία, Βιοαρχαιολογία, Γενετική των πληθυσμών, Γενετική Ιατροδικαστική, Εγκληματολογία κ.ά.
