Δύο χαμένα έργα του Σκαλκώτα ξαναζωντανεύουν

Πριν από περίπου μία πενταετία ο μουσικολόγος Γιάννης Τσελίκας εντόπισε μέσω διαδικτύου δύο χαμένα έργα του Νίκου Σκαλκώτα (1904-1949) στον ηλεκτρονικό κατάλογο της Βιβλιοθήκης του Μουσικού Τμήματος του Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης στο Μπάφαλο των ΗΠΑ (SUNYAB).

Ησαν η «Σουίτα για βιολί και μικρή ορχήστρα» (1929) και το «Κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα» (1930), την ύπαρξη των οποίων γνωρίζουμε από πρόγραμμα εκτέλεσής τους στο Βερολίνο. Τα δύο έργα είχαν πιθανότατα καταλήξει εκεί μέσω του συνθέτη-μουσικολόγου Λούκας Φος (1922-2009), στην κατοχή του οποίου είχαν μάλλον περιέλθει μέσω της σχέσης του με τον Αρνολντ Σένμπεργκ, δάσκαλο του Σκαλκώτα.

Υστερα από τακτοποίηση των δικαιωμάτων και αίτημα της Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη», αντίγραφα των δύο έργων έφτασαν στην Ελλάδα. Αμφοτέρων η ενορχήστρωση σωζόταν σε αναγωγές για πιάνο. Αξιοποιώντας τις επαρκείς ενδείξεις επί των χειρογράφων, ο μουσικολόγος Γιάννης Σαμπροβαλάκης αναπλήρωσε τις χαμένες ενορχηστρώσεις, καθιστώντας πλέον εφικτές τις ζωντανές τους εκτελέσεις.

Υστερα από 88 χρόνια τα δύο κοντσέρτα ξανακούστηκαν ζωντανά κατά την πρώτη εμφάνιση της Φιλαρμόνια Ορχήστρας Αθηνών στο κρατικό Μέγαρο Μουσικής (13/2/2018), όπου τα ερμήνευσαν υποδειγματικά ο βιολιστής Γιώργος Δεμερτζής και ο πιανίστας Βασίλης Βαρβαρέσος, συνοδευόμενοι από το σύνολο υπό τον αρχιμουσικό Βύρωνα Φιδετζή.

Η συναυλία ξεκίνησε με τη νεανική ορχηστρική μπαλάντα «Ο θρήνος της Ινγκεμποργκ» του Ρωσοελβετού Πάουλ Γιουόν (1872-1940), έντονα λυρικό έργο υστερορομαντικής αισθητικής, που δόθηκε με ευγένεια και συγκρατημένο συναίσθημα. Ακολούθησαν τα δύο σύντομα, μεσοπολεμικά κοντσέρτα του Σκαλκώτα.

Η πρώτη ακρόασή τους αποκάλυψε τις αναμενόμενες, πάντα συναρπαστικές παραλληλίες της γραφής του Χαλκιδαίου συνθέτη με άλλους, μείζονες δημιουργούς της εποχής, παραλληλίες, που, δίχως να συνιστούν αντιγραφές ή άμεσες επιδράσεις, φωτογραφίζουν με σαφήνεια το περιβάλλον και τα ακούσματα που διαμόρφωσαν το προσωπικό του ιδίωμα: α λα Στραβίνσκι εγκεφαλικότητα, ρυθμική ζωντάνια και συνθετότητα, α λα Μπάρτοκ νευρώδης/νευρική φραστική και χρήση του πιάνου ως κρουστού, α λα Κόρνγκολντ θύλακες «νυχτερινού» λυρισμού, α λα Χίντεμιτ σφιχτό, σχεδόν εμβατηριακό ξετύλιγμα της μουσικής αφήγησης κ.ο.κ.

Σταθερά παλινδρομούσα μεταξύ αθλητικής κινητικότητας, ανήμερης συγκρουσιακής έξαψης και λυρικής μελαγχολίας, η σαφούς υπογραφής –μείζον χαρακτηριστικό και επίτευγμα κάθε «μεγάλου» δημιουργού!- μουσική του Σκαλκώτα αναδύεται εδώ ως κορύφωση του κεντροευρωπαϊκού μουσικού μοντερνισμού του Μεσοπολέμου. Αριστα προετοιμασμένοι και συντονισμένοι, Δεμερτζής και Βαρβαρέσος πρόσφεραν σε βάθος επεξεργασμένες, λαμπερά ακονισμένες ερμηνείες, ενώ η ΦΟΑ υπό τον Φιδετζή συνέπραξε με τεταμένη, αθλητική εγρήγορση και ακρίβεια.

Το δεύτερο μισό της βραδιάς ξεκίνησε με τη «Δωδεκανησιακή σουίτα αρ. 2» (1949) του Γιάννη Κωνσταντινίδη. Κινούμενος στους αντίποδες της εξπρεσιονιστικής σκαλκωτικής γραφής, εδώ ο Σμυρνιός συνθέτης φιλοξενεί το νησιώτικο φολκλορικό υλικό με συγκινητική, εθνικοσχολική τρυφεράδα σε ένα εμπρεσιονίζον ηχητικό περιβάλλον ραβελικής μελαγχολίας. Αξιοποιώντας τις καλές συνεισφορές των πνευστών, ο Φιδετζής διέπλασε μιαν ωραία, σαγηνευτική ανάγνωση με φροντισμένες λεπτομέρειες.

Η συναυλία ολοκληρώθηκε με τη «Συμφωνία αρ. 2» του Κουρτ Βάιλ, σύνθεση απολύτως χαρακτηριστική της εποχής, του τόπου και των περιστάσεων –Βερολίνο/Παρίσι 1933/34- στην οποία δεσπόζουν συμφωνική γραφή νεοκλασικής καθαρότητας και άμεσο, έντονα μελωδικό στοιχείο έτσι όπως το γνωρίζουμε από τα διάσημα σκηνικά έργα του συνθέτη. Φιδετζής και ΦΟΑ πρόσφεραν μια στρωτή, σφριγηλή, αβίαστα μελωδική ανάγνωση.

Ολοκληρώνοντας τη σκαλκωτική δισκογραφία

Η ακρόαση των δύο χαμένων σκαλκωτικών κοντσέρτων ασφαλώς συμπληρώνει την εικόνα που έχουμε -οι τραγικά λιγοστοί ενδιαφερόμενοι- για το δημιουργικό έργο του σπουδαίου Ελληνα συνθέτη. Ομως ουδόλως αλλάζουν τη μείζονα στρέβλωση του μόνιμου αποκλεισμού του ιστορικού ελληνικού ρεπερτορίου από τους προγραμματισμούς κρατικών μουσικών θεσμών και συνόλων.

Το κενό αναπληρώνει η στηριζόμενη αποκλειστικά από ιδιωτικά κεφάλαια ΦΟΑ (2016). Υπό την προεδρία του Νίκου Μαλιάρα και την καλλιτεχνική διεύθυνση του Βύρωνα Φιδετζή το νεοπαγές σύνολο εστιάζει στη ζωντανή παρουσίαση έργων της ιστορικής ελληνικής μουσικής σε Ελλάδα και εξωτερικό, καθώς επίσης –μείζων επένδυση αυτή!- στην ηχογράφηση και κυκλοφορία τους σε CD.

Τα δύο κοντσέρτα της συναυλίας, η συναρπαστική «Σινφονιέτα» (1948) και άλλα, μικρότερα έργα του Σκαλκώτα, άπαντα σε πρώτες παγκόσμιες καταγραφές από τη ΦΟΑ υπό τον Φιδετζή, θα κυκλοφορήσουν προσεχώς από τη σουηδική εταιρεία BIS, με την οποία το ελληνικό σύνολο έχει συμβόλαιο.