Σκέψεις όπως εκείνες για τη γλώσσα (βλ. σχόλιο στις 15/11 στην «Εφημερίδα των Συντακτών») μου έρχονται στον νου και για τη λογοτεχνία.
Υπάρχουν εκείνοι που απαιτούν από τη λογοτεχνία μια «άποψη για τον κόσμο» ή ένα ηθικό μήνυμα∙ υπάρχουν εκείνοι που απαιτούν ένα μήνυμα, όχι ανοιχτά προπαγανδιστικό, όχι «ρητορικό», αλλά σιωπηρό ή «λυρικό»∙ υπάρχουν εκείνοι που ζητούν από τη λογοτεχνία την πιστή απεικόνιση και άλλοι την ερμηνεία της κοινωνικής πραγματικότητας∙ άλλοι αναζητούν στη λογοτεχνία τα σύμβολα της αλήθειας, άλλοι τη φανταστική μεταμόρφωση που οδηγεί στην ενατένιση, άλλοι πάλι λίγη ώρα διασκέδασης.
Και για τη λογοτεχνία όμως θα ήταν σημαντικό να αντιλαμβάνεται, πάνω απ’ όλα, την πολυπλοκότητα των λειτουργιών της, από τη μαγική φόρμουλα που δημιουργεί ή μεταβάλλει την πραγματικότητα ώς την επιφανειακή, της διασκέδασης, από εκείνη που αναλύει τον κόσμο ώς εκείνη που μας οδηγεί στο όνειρο, από την σχεδόν ενστικτώδη διαφυγή στην πιο ήρεμη ενατένιση: να αντιλαμβάνεται και να ελαττώνει όσο το δυνατόν τη γενική αισθητική (που από τους αυστηρούς κριτικούς πάντα αξιολογήθηκε ελάχιστα).
Στην αξιολόγησή του ο κριτικός θα προβάλει τις δικές του καλλιτεχνικές και ηθικές προτιμήσεις∙ αλλά, σχετικά με τα καλλιτεχνικά του γούστα, θα είναι μάταιο να απαιτούμε το απόλυτο: αν κάτι κοινό μένει στις πολλαπλές λειτουργίες της λογοτεχνίας, είναι η ευχαρίστηση που προέρχεται από τις παραστάσεις και τους ήχους κι αυτή η ευχαρίστηση είναι σχετική όπως οι άλλες, δεν είναι αδιάφορη ούτε παγκόσμια, όπως αποδεικνύουν η Ιστορία και η καθημερινή πραγματικότητα.
Αν δηλώσουμε μία από τις τόσες λειτουργίες της λογοτεχνίας ως τη μοναδική άξια λόγου, θα μας οδηγούσε στο να περιορίσουμε την αποτελεσματικότητα της ίδιας της λογοτεχνίας.
Αν η λογοτεχνία είχε μέχρι τώρα (το σήμερα και το αύριο είναι αβέβαια) υψηλότερη διάδοση και αποτελεσματικότητα από τις άλλες τέχνες, αυτό οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι η λογοτεχνία μπορεί να σε διασκεδάσει όπως μπορεί να σε κάνει να σκεφτείς, μπορεί να είναι ενστικτώδης ή συναρπαστική, όπως μπορεί να είναι και αυστηρά λογική.
Επειδή δεν αναγγέλλει για τον εαυτό της ούτε τα ένστικτα ούτε τη φιλοσοφία, είναι ακόμη η τέχνη που μπορεί καλύτερα να εκφράζει τον άνθρωπο στην πολυμορφία του και στην ατομικότητά του.
Μπορεί να το κάνει και ο κινηματογράφος αλλά χρησιμοποιώντας ακριβώς τη θεατρική συνιστώσα του, δηλαδή τη λογοτεχνία.
*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
