«Είναι σχεδόν αδύνατο να καταλάβουν όσοι δεν έζησαν τα γεγονότα τι σήμαινε η Οκτωβριανή Επανάσταση για όσους την πρόλαβαν: Ηταν η αρχή ενός νέου κόσμου». Η φράση είναι του γνωστού σ’ όλους μας Ερικ Χομπσμπάουμ.
Ο μεγάλος μαρξιστής ιστορικός δεν μας παραπέμπει στην αντικειμενική σημασία του κοσμοϊστορικού γεγονότος. Για τη σημασία που είχε η Οκτωβριανή Επανάσταση για όσους την έζησαν μιλάει, για τα σεισμικά βιώματα, την ανθοφορία της νίκης και τη δυστυχία της ήττας.
Για την υποκειμενική πρόσληψη της Επανάστασης από τις συνειδήσεις, για τις προσδοκίες που γέννησε στο κοινωνικό φαντασιακό, για τη φωτεινή αχτίδα της που διέσχισε τα σκοτεινά σύννεφα πάνω από τις υπνώττουσες μάζες. Αφήνει την κρίση του για την αποτυχία και τη ματαίωση για άλλα σημεία του έργου του.
Αλλά δεν κρύβει τίποτε -περιγράφει ανοιχτά και τις απώλειες και τις ήττες. Τον λιμό και τον σταλινισμό. Οραμα και πραγματικότητα είναι το μότο του. Από το ζεύγος αυτό των εννοιών ας πάρουμε πρώτα την πραγματικότητα.
Που είναι η ματαίωση σε μεγάλο βαθμό. «Η συλλογική μοίρα των λαών αλλά και του κάθε ανθρώπου χωριστά γράφεται μέσα από τις ανατροπές των προσδοκιών τους και τις διαψεύσεις των ονείρων τους», σημειώνει ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τσουκαλάς.
Είναι κάτι σαν το καλό και το κακό του φιλοσοφικού διαλογισμού. Το κακό δεν είναι παρά η απουσία του καλού, η οποία κάνει αντιληπτή και προσιτή την ύπαρξή του. Υστερα είναι και το ιστορικό έλλειμμα. Κάθε επανάσταση με τα κενά και τις αποτυχίες της «εγκυμονεί υποσχέσεις που για την εκπλήρωσή τους δεσμεύονται οι επαναστάσεις που θα ακολουθήσουν», γράφει ο σοφός Ερνστ Μπλοχ. «Είναι», εξηγεί, αυτό που αποκαλούμε «μη-συγχρονισμός-στην-Ιστορία».
Είναι ανάγκη να επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε σε βάθος την Οκτωβριανή Επανάσταση. Να μη σταθούμε στην κατάκτηση των Χειμερινών Ανακτόρων, στα πεντάχρονα πλάνα, στη μάχη του Στάλινγκραντ. Τώρα είναι η στιγμή να σκεφτούμε την «αρχή ενός νέου κόσμου» για την οποία μίλησε ο Χομπσμπάουμ. Ουτοπία θα ανακράξουν πολλοί.
Αμφίλογη λέξη. Η κύρια σημασία της που αναφέρουν τα λεξικά είναι αρνητική: «Κάθε ιδέα που είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί», γράφουν: «Συνώνυμο: χίμαιρα». Αν μ’ αυτή την έννοια την επικαλούνται, θα μου επιτρέψετε να το θεωρήσω λάθος. Οχι επειδή η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν ήταν Ουτοπία. Κι αν ήταν, τι; θα τολμήσω να πω-. Αλλά γιατί η εννοιοδότηση των λεξικών είναι εσφαλμένη. Η λέξη δεν έχει αρνητικό περιεχόμενο -εκτός από τις περιπτώσεις που θέλουμε να της το δώσουμε.
Πρώτα απ’ όλα έρχεται η αγκύρωση στην ελπίδα. Αν συμπυκνώσουμε σε μια λέξη, σε μια έννοια κάθε αντίβαρο στον φόβο, στον ζόφο, στον κίνδυνο του θανάτου, και, αντίθετα, το στήριγμα στη ζωή, την έξοδο από το σκότος, η έννοια αυτή θα είναι η ελπίδα. Που είναι συγγενής με τη γνώση, οδηγό στον δρόμο μας. Θα δώσουμε και πάλι το λόγο στον Μπλοχ, που κρατά τον πυρσό της ελπίδας και το λάβαρο του μαρξισμού.
«Η ελπίδα δεν είναι μόνο συναίσθημα», γράφει ο Μπλοχ, «είναι μια προωθητική, κατευθυντήρια πράξη γνωστικού είδους […] Το ίδιο και η κατηγορία της Ουτοπίας, που εκτός από τη συνηθισμένη μειωτική έννοια έχει και μιαν άλλη, καθόλου αφηρημένη ή εξωπραγματική, αλλά στραμμένη προς τον κόσμο έννοια, η οποία αναφέρεται στην ικανότητά της να προτρέχει, να προμηνύει τη φυσική ροή των γεγονότων».
Αυτό είναι το κλειδί της σκέψης του Μπλοχ: η αναζήτησή της ανακάλυψης του «μη -συνειδητού- ακόμη, της διαύγασης της κίνησης -προς-τα-εμπρός».
Η ανακάλυψη του μη -συνειδητού- ακόμη ως «νέας κατηγορίας της συνείδησης και ως κατηγορίας της συνείδησης του καινούργιου», η αποκάλυψη αυτού που ενυπάρχει εν δυνάμει στον άνθρωπο («στον κόσμο του ανθρώπου»), αλλά που δεν έχει ακόμη εκδιπλωθεί στην ανοιχτή, ακέραια ύπαρξή του.
Η ανακάλυψη του όχι-ακόμη ως ωκεανό της δυνατότητας. Που είναι πολύ πλατύτερος από την τόσο γνώριμη σε μας ξηρά της πραγματικότητας, ταυτόσημη με την καθημερινότητα και τη μέριμνα γι’ αυτήν.
Πελώρια συμφέροντα, πανίσχυροι παράγοντες ορθώνονται ανάμεσα σ’ αυτόν τον ωκεανό και τη γη, που εμποδίζουν τα πράγματα ν’ αποκαλύψουν πώς μπορούν να είναι, πώς μπορούν να γίνουν. Είναι η Ουτοπία που απλώνει μπροστά στον άνθρωπο το αχανές της εν δυνάμει ύπαρξής του, το οποίο παρουσιάζει τα πράγματα στην προοπτική τής μορφής «αλλιώς είναι».
Το οποίο ανοίγει τον δρόμο για ν’ αλλάξει προς το καλύτερο ο κόσμος. Μαζί με την ιδεολογία με τη στέρεη επιστημονική δομή της η Ουτοπία, φτιαγμένη με αέρινη -σεξπιρική θα ’λεγες- ύλη, είναι οι κινητήριες δυνάμεις που εγκαθιστούν στην καρδιά το πνεύμα της επανάστασης. Οπως έγινε και τον Οκτώβρη του 1917.
Για τον Μπλοχ, η φιλοσοφία της ελπίδας είναι πρωτίστως μια οντολογία τού «όχι-ακόμη» στις διάφορες εκδηλώσεις της: η όχι-ακόμη αυτοσυνείδηση της ανθρώπινης ύπαρξης, η όχι-ακόμη συνείδηση της Ιστορίας, η όχι-ακόμη δυναμική της πορείας του ανθρώπου.
Αξιοποιώντας συνεχώς τον νου του ο άνθρωπος ονειρεύεται, άλλοτε αναπαράγοντας την καθημερινότητά του στο όνειρό του και άλλοτε προεκβάλλοντας στο όνειρό του τα οράματά του για ένα μέλλον χωρίς δεινά, πάθη, άγχη, αλλοτρίωση. Ουτοπική και ρεαλιστική λειτουργία συγκλίνουν και επικαλύπτονται. Το μεγάλο όνειρο είναι η νικηφόρα επανάσταση.
