Κώστας Βεργόπουλος: το δημιουργικό πνεύμα της εποχής μας

ΘΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΟΥΜΕ να σκιαγραφήσουμε σε γενικές γραμμές το επιστημολογικό και το πολιτικό πορτρέτο του Κώστα Βεργόπουλου, ο οποίος μας αφήνει μια ανεξαργύρωτη και ανεκτίμητη παρακαταθήκη. Στο τελευταίο βιβλίο του με τον τίτλο «Η νέα παγκόσμια αναταραχή» (εκδόσεις Gutenberg, 2017) σημειώνει με σαφήνεια: «Ο κόσμος μας αποβαίνει σήμερα όλο και πιο αβέβαιος και ανασφαλής, με αύξουσα απώλεια αυτοπεποίθησης και κάθε σημείου αναφοράς για όλους και με σαρωτικές επιπτώσεις σε όλα τα πεδία: της οικονομίας, της κοινωνίας, του πολιτισμού».

Στην πρόταση αυτή συνοψίζονται οι θεωρητικές έρευνες του πνευματικού έργου του Βεργόπουλου, το οποίο δεν είναι παρά η επιτομή της κριτικής διάγνωσης του παρόντος. Ο Κώστας Βεργόπουλος κατά τον καταμερισμό της επιστημονικής εργασίας εντάσσεται στους οικονομολόγους, δηλαδή στους ειδικούς επιστήμονες, οι οποίοι ερευνούν την καπιταλιστική δομή του σύγχρονου οικονομικού συστήματος.

Ωστόσο ο Βεργόπουλος δεν ήταν ειδικός τεχνοκράτης επιστήμων με εξειδίκευση στην ανάλυση των οικονομικών μεγεθών και στοιχείων. Ο Βεργόπουλος ήταν καθολικός στοχαστής στη θεωρητική και την πολιτική έρευνά του και αυτό συνέβη για τρεις μείζονες επιστημολογικούς λόγους:

ΠΡΩΤΟΝ, επειδή οι επιστημονικές έρευνές του θεμελιώνονται στο επίπεδο της μεθοδολογίας, σ’ αυτό που ονομάζουμε «κριτική των ιδεολογιών», πράγμα που σημαίνει όχι μόνον ότι διαχωρίζει πλήρως την επιστήμη από την ιδεολογία (την οποιαδήποτε ιδεολογία), αλλά τοποθετεί ως πρώτιστη μεθοδολογική αρχή των ερευνών του την κριτική των ιδεολογικών ερμηνευτικών σχημάτων.

ΔΕΥΤΕΡΟΝ, ο Βεργόπουλος εξετάζει το θεματικό επιστημονικό αντικείμενό του, δηλαδή την καπιταλιστική δομή του οικονομικού συστήματος όχι ως μερικό κοινωνικό ζήτημα, αλλά ως καθολικό πρόβλημα, το οποίο συνδέεται άρρηκτα με τα άλλα κοινωνικά υποσυστήματα (το πολιτικό, το αισθητικό, το γνωσιοθεωρητικό κ.ά.) και προ πάντων με την ίδια τη σύγχρονη κοινωνία ως ολότητα.

Ο ΤΡΙΤΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ, ο οποίος καθιστά τη σκέψη του Βεργόπουλου κατ’ εξοχήν φιλοσοφική και το πνεύμα του δημιουργικό, έχει να κάνει με το ενδιαφέρον (Interesse) το οποίο κατευθύνει τις έρευνές του. Το επιστημολογικό αυτό ενδιαφέρον είναι το χειραφετικό ή με άλλους όρους το ενδιαφέρον για την κοινωνική απελευθέρωση. Ποτέ ο Βεργόπουλος δεν συμβιβάστηκε με την ιδέα ότι η υφιστάμενη κατάσταση των πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών πραγμάτων δεν μπορεί να αλλάξει και η ίδια η κοινωνική πραγματικότητα επιτέλους να μετασχηματιστεί σε έλλογη οντότητα.

Εν κατακλείδι ας τονιστούν τα εξής: Ο Βεργόπουλος καταξιώθηκε στη διεθνή επιστημονική κοινότητα με το δημιουργικό πνευματικό έργο του. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι οι θεωρίες του διδάσκονται και τα βιβλία του κυκλοφορούν σε δέκα γλώσσες παγκοσμίως. Σε επόμενο κείμενό μας θα αναλύσουμε τη συνεισφορά του Βεργόπουλου κατά περιεχόμενο στον επιστημονικό τομέα του και στα επιμέρους πεδία της έρευνάς του.

Αλλά πριν τελειώσω αυτή τη σύντομη σκιαγράφηση της προσωπικότητας του Βεργόπουλου θα ήθελα να αναφέρω έστω και περιφραστικά μια γενική προτροπή ηθικής και κοινωνικής συναναστροφής που μου έλεγε συχνά-πυκνά: το δυσεπίλυτο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε ως άτομα, ως ομιλητές, είναι να μην επιτρέπουμε στους εαυτούς μας να αποβλακωνόμαστε από την εξουσία των άλλων ή από τη δική μας αδυναμία να αντισταθούμε σ’ αυτήν.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης