Αναθεώρηση των πολιτών ή αναθεώρηση των ελίτ;

Η αναθεώρηση του Συντάγματος αποτελεί κορυφαία έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας. Ο κυρίαρχος λαός αποφασίζει αλλαγές στον καταστατικό χάρτη της χώρας. Βέβαια, σε μιαν αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν αποφασίζει ο λαός καθαυτόν, οι ίδιοι οι πολίτες, αλλά ο λαός διά των αντιπροσώπων του.

Την αναθεώρηση την κάνουν οι βουλευτές, δηλαδή τα κόμματα. Πώς θα πετύχουμε, όμως, αυτό που θα αποφασίσουν οι πολιτικοί να ανταποκρίνεται όσο γίνεται πιστότερα σ’ αυτό που θέλουν οι πολίτες;

Υπάρχουν δύο προσεγγίσεις. Η πρώτη λέει ότι το Σύνταγμα είναι υπόθεση των ειδικών. Οι επαγγελματίες της πολιτικής (οι πολιτικοί) και οι τεχνοκράτες που τους συμβουλεύουν (νομικοί, συνταγματολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες) θεωρούν εαυτούς προορισμένους γι’ αυτή τη δουλειά.

Αυτοί ξέρουν καλύτερα, αυτοί θα φροντίσουν για εμάς πριν από μας – ει δυνατόν, ακόμη και χωρίς εμάς. Αυτό σίγουρα έχει πλεονεκτήματα. Αλλά και ένα βασικό πρόβλημα: όλοι αυτοί που ξέρουν καλύτερα ανήκουν, εξ ορισμού, σε κάποιαν ελίτ – πολιτική, επιστημονική ή άλλη. Ακόμη κι αν έχουν τις καλύτερες προθέσεις, πώς ξέρουμε ότι με τις προτάσεις τους δεν προάγουν, έστω υποσυνείδητα, τα συμφέροντα των ελίτ, στις οποίες και οι ίδιοι ανήκουν;

Εδώ έρχεται η δεύτερη προσέγγιση, που δεν αποκλείει απαραιτήτως την πρώτη, αλλά τη συμπληρώνει. Σύμφωνα μ’ αυτή, το Σύνταγμα είναι υπόθεση κάθε πολίτη. Είναι ο νόμος που υποτίθεται ότι φτιάξαμε «εμείς οι πολίτες» («We the People» είναι οι λέξεις με τις οποίες αρχίζει το αμερικανικό Σύνταγμα), ο δικός μας νόμος, και όχι προνόμιο των νομικών. Ολοι τον διδασκόμαστε (ίσως όχι όσο αρκετά θα ’πρεπε) στο σχολείο. Είναι –πρέπει να είναι– στοιχείο της δημοκρατικής παιδείας κάθε πολίτη.

Επομένως, άποψη για το Σύνταγμα μπορεί να έχει κάθε πολίτης επειδή είναι πολίτης κι ας μην είναι ειδικός. Και, κυρίως, η άποψη αυτή πρέπει ν’ ακούγεται. Είναι σημαντικό για τη δημοκρατία, οι απόψεις των πολιτών να λαμβάνονται υπόψη από τους πολιτικούς πριν αποφασίσουν την αναθεώρηση, όπως επίσης από τους ειδικούς πριν συμβουλέψουν τους πολιτικούς.

Εδώ και αρκετούς μήνες βρίσκεται σε εξέλιξη μια πρωτόγνωρη προ-αναθεωρητική διαδικασία. Συστάθηκε μια Επιτροπή Διαλόγου για τη Συνταγματική Αναθεώρηση, που μέσα από τον ιστότοπό της (http://www.syntagma-dialogos.gov.gr/), περιφερειακές συναντήσεις και θεματικές εκδηλώσεις συντονίζει μιαν ευρύτατη και πολυεπίπεδη διαβούλευση για την αναθεώρηση. Φορείς και πολίτες, περισσότερο ή λιγότερο ή και καθόλου ειδικοί, καταθέτουν τις προτάσεις τους και συζητούν για το Σύνταγμα όπως θα θέλανε να είναι.

Υπάρχει κάτι εντυπωσιακό στη λειτουργία της επιτροπής που νομίζω δεν έχει αναδειχθεί όσο θα άξιζε. Τα μέλη της, διακεκριμένοι επιστήμονες, πολιτικοί και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, όλοι τους με ειδική γνώση και εμπειρία, άφησαν κατά μέρος τον ρόλο τους ως ειδικών και έδωσαν τον λόγο στους πολίτες.

Η ίδια η επιτροπή καμία γνώμη δεν εξέφρασε για την αναθεώρηση, αλλά περιορίστηκε στην οργάνωση του διαλόγου, προκειμένου να ακουστούν όλοι οι άλλοι. Δεν είναι λοιπόν (άλλη μία) επιτροπή ειδικών, αλλά μια επιτροπή με αποστολή να δώσει λόγο στους μη ειδικούς. Αυτό από μόνο του είναι άξιο πολλών επαίνων.

Πέτυχε στην αποστολή της η επιτροπή; Οποιαδήποτε αποτίμηση είναι πρόωρη, μιας και ο διάλογος συνεχίζεται, όμως τα μέχρι στιγμής στοιχεία δεν επιτρέπουν ενθουσιασμό. Τα ποσοτικά στοιχεία είναι μάλλον κατώτερα των προσδοκιών (μολονότι τα ποιοτικά στοιχεία είναι πιο ενθαρρυντικά).

Αυτό δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Δεν αλλάζει εύκολα μια διαμορφωμένη κουλτούρα που θέλει τους πολίτες σιωπηλούς ψηφοφόρους και χειροκροτητές. Το βέβαιο είναι πως η αρχή έγινε. Το μονοπώλιο των ειδικών στον συνταγματικό λόγο άρχισε να αμφισβητείται.

Στον δημόσιο διάλογο που έχει ανοίξει για την αναθεώρηση δεν λείπουν οι προτάσεις, ακόμη και ολοκληρωμένα σχέδια, από ειδικούς. Δεν έχει νόημα να προσθέσω άλλη μία. Αυτό που λείπει είναι να δώσουμε τον λόγο στους πολίτες και να ακούσουμε τι έχουν να πουν. Γι’ αυτό χρειάζεται να αγκαλιάσουμε την πρωτοβουλία του διαλόγου και να ενθαρρύνουμε το έργο της επιτροπής.

Τις αναθεωρήσεις από επαγγελματίες και από ειδικούς τις έχουμε δοκιμάσει. Δεν ξέρω αν πρέπει να είμαστε ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμά τους. Να θυμηθούμε την αναθεώρηση-παρωδία του 2008; Ή τις κραυγαλέες αστοχίες (βασικός μέτοχος, βουλευτικό ασυμβίβαστο, επιλογή ανεξάρτητων αρχών) εκείνης του 2001;

Ας δοκιμάσουμε κι έναν άλλο τρόπο, με ευρύτερη και ουσιαστικότερη συμμετοχή των πολιτών. Δεν έχουμε να χάσουμε τίποτε. Ισως μάλιστα κερδίσουμε κάτι σημαντικό.

* επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, Νομική Σχολή ΑΠΘ