Εκδήλωση μνήμης αφιερωμένη στον σπουδαίο Ελληνα σκηνοθέτη Νίκο Κούνδουρο, που έφυγε από τη ζωή στις 22 Φεβρουαρίου 2017, σε ηλικία 91 ετών, διοργάνωσε στη Λέσβο η πολιτιστική εταιρεία «Αρχιπέλαγος».
Η επιλογή του αφιερώματος μόνο τυχαία δεν ήταν, καθώς ο εκλιπών αγαπημένος σκηνοθέτης διετέλεσε πρόεδρος της εταιρείας (από την ίδρυσή της, πριν από 20 χρόνια, έως τον θάνατό του, παραμένοντας εθελοντικά επικεφαλής) – εναργές τμήμα μιας συλλογικής προσπάθειας διακεκριμένων καλλιτεχνών και επιστημόνων να συμβάλουν στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην ανάδειξη της φυσιογνωμίας των νησιών του Αιγαίου.
Από το 1997 είχαν κατορθώσει με την πραγματοποίηση εκδόσεων, τη διοργάνωση εκθέσεων, συνεδρίων και εκδηλώσεων, την παραγωγή ντοκιμαντέρ και την αποκατάσταση αρχιτεκτονικών μνημείων να παρουσιάσουν, να μελετήσουν και να φωτίσουν πτυχές της καλλιτεχνικής αλλά και της κοινωνικής ιστορίας, όσο και της ιδιαίτερης φύσης (λόγω γεωγραφικής θέσης, αλλά και ιστορικών συγκυριών και φυσικά ανθρώπων) των αιγαιοπελαγίτικων νησιών.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε ένα επίσης ιδιαίτερο μέρος: στο Ελαιοτριβείο-Μουσείο Βρανά.
Το μουσείο βρίσκεται στον Παπάδο της Γέρας στη Λέσβο και φέρει μία διόλου κοινότοπη ιστορία: πρόκειται για ένα πανέμορφο βιομηχανικό μνημείο του 19ου αιώνα, από τα παλαιότερα ελαιοτριβεία του νησιού, το οποίο δημιουργήθηκε από τον παππού του Νομπελίστα ποιητή Οδυσσέα Ελύτη (πραγματικό όνομα Αλεπουδέλης – μπορεί ο ίδιος να γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης, ωστόσο και οι δύο γονείς του κατάγονταν από τη Λέσβο) και ανήκε στην οικογένειά του.
Εκθεση για τον Νίκο Κούνδουρο
Με αφορμή την εκδήλωση αυτή, διοργανώθηκε, στον ίδιο χώρο, μεγάλη έκθεση φωτογραφιών και τεκμηρίων από τη ζωή και τη δημιουργική πορεία του Νίκου Κούνδουρου, η οποία θα παραμείνει ανοιχτή για το κοινό ώς τις 30 Οκτωβρίου 2017 (ώρες λειτουργίας: 10.00-20.00, καθημερινά εκτός Δευτέρας).
Η έκθεση περιλαμβάνει περίπου 100 φωτογραφίες μεγάλου μεγέθους από το έργο του σκηνοθέτη, ενώ σε 6 μεγάλες προθήκες εκτίθενται μικρότερες φωτογραφίες, εικαστικά έργα, αποκόμματα εφημερίδων, αλλά και σημειώματα και προσωπικά αντικείμενα που αποτυπώνουν μια καλλιτεχνική πορεία 60 χρόνων. Επίσης, προβάλλονται βίντεο με αποσπάσματα από τις ταινίες του Νίκου Κούνδουρου.
Επιμελήτρια της έκθεσης για τον σπουδαίο αυτόν σκηνοθέτη αλλά και αγωνιστή είναι η ανθρωπολόγος Μαρία Καραμητσοπούλου, η οποία ήταν επί χρόνια βοηθός του Κούνδουρου. «H έκθεση βλέπεται στο σύνολό της σαν μια σύνθεση ντοκουμέντων, έργων, εικόνων, αρχείων και προσωπικών αντικειμένων που σκιαγραφούν τον ανυπότακτο κουνδουρικό κόσμο», δήλωσε η ίδια.
Και συνεχίζει: «Αντλώντας τα θέματά του από την πληγή της Μακρονήσου, τον Εμφύλιο, τη Μικρασιατική Καταστροφή, τα ταραγμένα χρόνια της χούντας, τη βία και την τρομοκρατία που συνοδεύουν τα τέλη του 20ού αιώνα, θέλησε “να σπάσει την αδιαφορία του θεατή” (όπως είχε πει και ο ίδιος), προκαλώντας κραδασμούς της σκέψης.
Αγέρωχος μέσα στον διασαλεμένο ετούτο κόσμο προχώρησε με μια αλλοτινή περπατησιά, δημιουργώντας πρακτικές ελευθερίας. Και μέχρι το τέλος της ζωής του, ακούραστα παρών στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι, εξακολούθησε να δημιουργεί».
Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν φίλοι τόσο του σκηνοθέτη όσο και του Μουσείου, αλλά και του νησιού.
Μεταξύ αυτών ήταν η σύζυγός του Σωτηρία Ματζίρη-Κούνδουρου, ο πρώην βουλευτής και πλέον νέος πρόεδρος της εταιρείας «Αρχιπέλαγος» (υπήρξε και από τα ιδρυτικά της μέλη) Νίκος Σηφουνάκης, ο πανεπιστημιακός, διανοητής και πρόεδρος του Εθνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, οι σκηνοθέτες Μάνος Ζαχαρίας και Κώστας Βρεττάκος, ο κριτικός κινηματογράφου Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, ο σκηνοθέτης και ιδρυτικό μέλος της εταιρείας «Αρχιπέλαγος», Μάνος Ευστρατιάδης, o διευθυντής σύνταξης της «Καθημερινής» Νίκος Κωνσταντάρας, ο Βαγγέλης Πολίτης εκπροσωπώντας την υπουργό Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου και ο διευθυντής της «Εφημερίδας των Συντακτών», με καταγωγή του πατέρα του από τον Παπάδο της Λέσβου, Νικόλας Βουλέλης.
Η εκδήλωση έκλεισε με την αποκάλυψη τιμητικής αναμνηστικής επιγραφής στον χώρο της καμινάδας του Ελαιοτριβείου-Μουσείου Βρανά, που τον αγάπησε ιδιαίτερα ο μεγάλος σκηνοθέτης και τον οποίο η εταιρεία «Αρχιπέλαγος» αποφάσισε να συνδέσει συμβολικά με το όνομά του για να θυμίζει την ανεκτίμητη συμβολή του στη διάσωση και την αναβίωση του σπουδαίου αυτού βιομηχανικού μνημείου της Λέσβου.
Ενα μνημείο βιομηχανικής αρχαιολογίας γίνεται μουσείο και χώρος πολιτισμού
Το Ελαιοτριβείο Βρανά χτίστηκε το 1887 από τον Νικόλαο Βρανά -τον παππού του Οδυσσέα Ελύτη- σε ένα από τα σημαντικότερα χωριά της Λέσβου και οικονομικό κέντρο της Γέρας, τον Παπάδο (20 χλμ. από το κέντρο της Μυτιλήνης), μια περιοχή με μακραίωνη ελαιοκομική παράδοση.
Ο Νικόλαος Βρανάς (αρχικά λεγόταν Βρανάς Νικολάου, αλλά αργότερα αντέστρεψε το ονοματεπώνυμό του) δεν ήταν τυχαίος άνθρωπος.
Οπως δεκάδες αντίστοιχοι οραματιστές του καιρού τους ανά την Ελλάδα, έτσι και εκείνος υπήρξε καινοτόμος και προσέφερε τα μέγιστα στον τόπο του.
Ενώ η Βιομηχανική Επανάσταση, έστω και με έναν αιώνα καθυστέρηση, άρχισε να «αναδύεται» και στην Ελλάδα, ο Νικόλαος Βρανάς αντιλήφθηκε τις νέες δυνατότητες της οικονομίας και επένδυσε στον ελαιουργικό τομέα. Ηδη διέθεταν ο ίδιος και η οικογένειά του μεγάλη κτηματική περιουσία με ελαιόδεντρα, τα οποία θέλησε να εκμεταλλευτεί με τον πλέον σύγχρονο -για την εποχή- τρόπο.
Με το ατμοκίνητο εργοστάσιό του, το οποίο ξεκίνησε τη λειτουργία του στις 20 Νοεμβρίου του 1887 (στην κεντρική είσοδο υπάρχει η ημερομηνία έναρξης λειτουργίας του εργοστασίου, μαζί με την υπογραφή του ιδιοκτήτη του), κατόρθωσε να βάλει τον τόπο του στον χάρτη.
Ταυτόχρονα, έκανε το ελαιόλαδο ισχυρό εμπορεύσιμο προϊόν και την παραγωγή του τμήμα μιας βιομηχανοποιημένης μονάδας, από τις καλύτερες της Μεσογείου.
Δεν είναι τυχαίο πως κατόρθωσε να αναπτύξει εμπορική δραστηριότητα στην ευρύτερη περιφέρεια της ανατολικής Ευρώπης, ανοίγοντας δρόμους σύνδεσης του Παπάδου με τις αγορές της Κωνσταντινούπολης και των περιοχών του Μαρμαρά.
Στον σχεδόν έναν αιώνα λειτουργίας του (έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970), το εργοστάσιο αυτό υπήρξε ένας ολοζώντανος οργανισμός γεμάτος κίνηση. Ακόμα και η αρχιτεκτονική του, βασισμένη στα βιομηχανικά πρότυπα της εποχής (μακρόστενοι όγκοι, από πέτρα και κεραμίδια, επιβλητικοί μα όχι πολυώροφοι), αποτελεί εξαιρετικό δείγμα λειτουργικότητας και αισθητικής.
Εκτός από την κύρια αίθουσα παραγωγής, το ελαιοτριβείο διέθετε μηχανοστάσιο και λεβητοστάσιο, καθώς και καφενείο (στον διπλανό, εξωτερικό χώρο), που χρησίμευε ως σπίτι του φύλακα και σημείο συνάντησης των εργατών.
Φυσικά, στο κέντρο της εσωτερικής αυλής των παραπάνω κτιρίων, δέσποζε η τεράστια, περίτεχνη, πανύψηλη και κατακόκκινη καμινάδα.
Υπολογίζεται ότι απασχολούσε περίπου 20 εργάτες, διευθυντή, φύλακα, μηχανικό και λογιστή, καθώς και επιπλέον εποχικό προσωπικό (αποθηκάριοι, μεταφορείς, αχθοφόροι).
Τη δεκαετία του 1970, το ελαιοτριβείο (όπως και δεκάδες επιχειρήσεις στην Ελλάδα) έκλεισε και με τα χρόνια ερήμωσε και άρχισε να καταρρέει.
Η πολιτιστική εταιρεία «Αρχιπέλαγος», με επικεφαλής τον Νίκο Κούνδουρο, αντιμετώπισε το ερειπωμένο κτιριακό συγκρότημα ως ένα μνημειακό σύνολο της βιομηχανικής ιστορίας της χώρας αλλά και της τοπικής μικροϊστορίας του νησιού, που άξιζε να διασωθεί, να αποκατασταθεί και να αναδειχθεί, και επιδόθηκε σε έναν αγώνα προστασίας και αναστήλωσής του.
Η εκπόνηση της μελέτης για την αποκατάσταση και τη μετατροπή του σε μουσείο ολοκληρώθηκε το 2005.
Παράλληλα, επισκευάστηκε και επαναλειτούργησε ο ιστορικός μηχανολογικός εξοπλισμός του, δίνοντας στον επισκέπτη μια πιστή εικόνα της παραδοσιακής διαδικασίας παραγωγής του λαδιού πριν από έναν αιώνα: το γεγονός ότι τα κυριότερα μηχανήματα (πετρελαιομηχανή, ελαιόμυλος και πιεστήριο) έχουν τη δυνατότητα να τεθούν σε πλήρη λειτουργία και να «ζωντανέψουν» πραγματικά το εργοστάσιο, σαν να είναι έτοιμο και πάλι να λειτουργήσει, αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν το συγκεκριμένο μουσείο ένα μνημείο μοναδικό των νεότερων χρόνων, που αναδεικνύει την παράδοση αλλά και την τεχνολογία της εποχής (ή μάλλον, πολλών εποχών, καθώς μιλάμε για τα πιο έντονα χρόνια της νεότερης ιστορίας της Ελλάδας, 1887-1973).
Υποδειγματικά συντηρήθηκαν, στα Εργαστήρια του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας, και τα 112 λογιστικά βιβλία του ελαιοτριβείου, που συγκροτούν από τα σπανιότερα και πληρέστερα ανάλογα αρχεία που σώζονται και θεωρούνται σπάνιο αρχείο ποσοτικής ιστορίας αλλά και ανθρωπογεωγραφίας του τόπου.
Τέλος, δημιουργήθηκε μία μοναδική θεματική πινακοθήκη σύγχρονης τέχνης με πρωτότυπα έργα ζωγραφικής, εμπνευσμένα από την αναστήλωση του μνημείου, τα οποία φιλοτέχνησαν και πρόσφεραν στο μουσείο κορυφαίοι Ελληνες ζωγράφοι και εκτίθενται στο παλιό λεβητοστάσιο (που πλέον έχει μετατραπεί σε μικρή πινακοθήκη σύγχρονης τέχνης).
Φυσικά, την εξωτερική όψη του μουσείου κοσμεί ένα ορειχάλκινο επιτοίχιο ανάγλυφο με τη μορφή του Οδυσσέα Ελύτη, δημιουργία του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη.
Επίσης, μόνιμη έκθεση αφιερωμένη στον ποιητή φιλοξενείται σε μία από τις παλιές αποθήκες του ελαιοτριβείου.
Με όλες αυτές τις μετατροπές και αποκαταστάσεις (από τις καλύτερες ανάλογες προσπάθειες που έχουν γίνει μέχρι σήμερα στην Ελλάδα – ίσως μάλιστα η πιο επιτυχημένη), με την πλήρη αρχιτεκτονική και μηχανολογική αποκατάστασή του και την πλαισίωση των χώρων και των μηχανημάτων με το κατάλληλο εποπτικό υλικό, το παλιό ελαιοτριβείο μετατράπηκε σε ένα ελκυστικό μουσείο, που αφηγείται, με άμεσο και ζωντανό τρόπο, τη δική του ιστορία και την ιστορία του τόπου και της εποχής του.
Πλέον, το Μουσείο-Ελαιοτριβείο Βρανά διαθέτει άρτιες υποδομές για τη φιλοξενία διαφόρων εκδηλώσεων (συναυλίες, κινηματογραφικές προβολές, περιοδικές εκθέσεις, συνέδρια). Με την πρακτική αυτή, που εφαρμόστηκε με μεγάλη επιτυχία ήδη από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του, αλλά και με την οργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων για παιδιά και νέους σε τακτική βάση, το μουσείο εξελίχθηκε σε ζωντανό κύτταρο της τοπικής κοινωνίας και είναι, ένας ακόμα λόγος για να επισκεφθεί κάποιος το νησί της Λέσβου.
Νίκος Κούνδουρος: «Είναι έργο μόχθου και πείσματος και όχι θείας ευλογίας ή δωρεάς»
Ο ίδιος ο Νίκος Κούνδουρος, πριν από λίγα χρόνια (το 2009 εγκαινίασε το μουσείο μαζί με τον τότε πρόεδρο της Βουλής Δημήτρη Σιούφα), είχε δηλώσει (στο View Γεύσεις):
«Πέρασαν σχεδόν πέντε χρόνια από τότε που άνοιξε τις πύλες του το Μουσείο-Ελαιοτριβείο Βρανά στη Λέσβο, με πρωτοβουλία και φροντίδα της εταιρείας μας «Αρχιπέλαγος». Εκτιμώ ότι προικίστηκε το νησί με έναν μοναδικό, πρότυπο θεματικό μουσειακό χώρο μνήμης και παράδοσης των χρόνων της βιομηχανικής ιστορίας του Αιγαίου. Το μουσείο αυτό δεν είναι αποτέλεσμα θείας ευλογίας ή δωρεάς, αλλά μεγάλου μόχθου και πείσματος. Είναι έργο ενθουσιασμού και είχαμε τη χαρά να δουλέψουμε όλοι μαζί, με πρωτοπόρο και πρωταγωνιστή τον Νίκο Σηφουνάκη. Εκτός απ’ το σεργιάνι στους χώρους του, που σε γαληνεύει όλες τις εποχές του χρόνου, ακόμη και μέσα στο καταχείμωνο, στο “Μουσείο Βρανά” παράλληλα λειτουργούν δύο ξεχωριστές μόνιμες εκθέσεις. Η έκθεση “Ματιές σ’ ένα μνημείο”, που περιλαμβάνει έργα σύγχρονων καλλιτεχνών εμπνευσμένα από το ελαιοτριβείο, και η έκθεση “Η Λέσβος του Ελύτη”, που παρουσιάζει τους ιδιαίτερους δεσμούς της ζωής και του έργου του μεγάλου ποιητή με τον τόπο καταγωγής του, όπου θαρρείς πως πλανιέται ακόμη το φάντασμα του ποιητή. Να, λοιπόν, ακόμη ένας λόγος να το περιηγηθεί κανείς!».
Πληροφορίες λειτουργίας του μουσείου:
10.00-18.00 (θερινή περίοδος) και 09.00-16.00 (χειμερινή περίοδος). Για επισκέψεις οργανωμένων ομάδων, είναι επιθυμητή η προσυνεννόηση με τους υπεύθυνους του μουσείου. Διεύθυνση: Παπάδος Γέρας, Λέσβος, Τ.Κ. 81106 – Τηλ.: 22510-82007, vranasmuseum.gr και facebook.com/vranasmuseum
