Εθελοδουλεία και αυτοχειραφέτηση

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Είτε εκρηγνυόμενα ως πυροτεχνήματα είτε διασχίζοντας τον νυχτερινό ουρανό ως φωτεινά σώματα, ορισμένα κείμενα στην ιστορία της σκέψης χάθηκαν στο σκοτάδι που στιγμιαία μόνο υποχρέωσαν να υποχωρήσει, αφήνοντας, όμως, κάποιες μικροεστίες φωτός οι οποίες πιθανόν να επανεργοποιηθούν, σε χρόνο ανύποπτο.

Συνήθως τέτοια διάττοντα κείμενα, λόγω της ιδιομορφίας του συγγραφέα τους, των συνθηκών έκδοσής τους και, κυρίως, λόγω της, μίας κατά κύριο λόγο, ιδέας που περιέχουν, σκεπάζονται με μια αχλή μυστηριώδη και για τούτο ερεθιστική. Ιδίως όταν η μία αυτή ιδέα αφορά κάτι το οποίο ευθύς εξαρχής τίθεται ως τερατώδες, σκανδαλώδες, αινιγματικό, ακατονόμαστο.

Προλαμβάνοντας την περίφημη παρόμοια ρουσοϊκή διατύπωση ο Λα Μποεσί εκστομίζει, με σχεδόν βίαιο τρόπο, το ερώτημά του: Πώς γίνεται ενώ ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος να βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση δουλείας; Και, επιπλέον τερατωδώς, πώς είναι δυνατόν αυτή η δουλεία να είναι ουσιαστικά εθελοδουλεία; Και αν η ερώτηση δεν μας σκανδαλίζει αρκετά, η μισοκρυμμένη, αλλά ευφυώς φανερωμένη, πρόθεση του συγγραφέα για μια χειραφετική απάντηση στο ερώτημά του αρκεί για να ολοκληρώσει το σκάνδαλο.

Διακρίνοντας τούτη τη χειραφετική προοπτική ο Αμπενσούρ (μαρξιστής στοχαστής αγνοημένος στη χώρα μας, για λόγους που θα γίνουν σαφείς στο τέλος αυτού του σημειώματος) ξαναδιαβάζει τον «Λόγο περί Εθελοδουλείας» με κύριο μέλημα την ανάδειξη και στοιχειοθέτηση μιας «καλής χρήσης» του βιβλίου (1)· μιας χρήσης, δηλαδή, που δεν θα μεταχειριστεί το ερώτημα ως θεμελιωτικό της κυριαρχίας, αλλά θα επιχειρεί ακριβώς το αντίθετο. Ενα τέτοιο σκανδαλώδες ερώτημα πρέπει αρχικά να νομιμοποιηθεί, και ο Αμπενσούρ ευθύς εξαρχής υπερασπίζεται τη νομιμότητά του έναντι ερμηνειών που αρνούνται την υπόθεση της εθελοδουλείας.

Η υπεριστορικότητα και η εσωτερίκευση της εθελόδουλης συμπεριφοράς δεν μπορεί να αντικρουστεί με βάση την επίκληση του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης που μπορεί να απειληθεί από την παράδοση στον κυρίαρχο (Χομπς), και η αδιαιρετότητα της φύσης της κυριαρχίας, που δεν διακρίνει μεταξύ κυρίου και τυράννου, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί από τον πολιτικό ορθολογισμό του Χέγκελ.

Για τον Αμπενσούρ η θέση περί εθελοδουλείας εφαρμόζει σε κάθε εξουσιαστική σχέση, σε κάθε διαιρεμένη κοινωνία, δηλαδή, οπουδήποτε εμφανίζεται το κράτος, όπως ερμηνεύει ο Κλαστρ. Ξανά προλαμβάνοντας τη ρουσοϊκή θέση («όλα εξαρτώνται από το πολιτικό»), ο Λα Μποεσί τοποθετεί σαφώς την αφύσικη σχέση κυριαρχίας στο πολιτικό πεδίο, δεν την τοποθετεί αλλού, αλλά ούτε και την αναζητά στα βάθη ή στις αχαρτογράφητες περιοχές του ανθρώπινου ψυχισμού.

Δεν λειτουργεί ως ψυχολόγος αλλά ως «κοινωνικός μηχανικός», τον ενδιαφέρει πώς λειτουργούν οι κοινωνικές μηχανές. Και αυτό που ανακαλύπτει ίσως να είναι πιο τρομακτικό από τη ρίζωση της εθελόδουλης συμπεριφοράς στο αχανές ψυχικό. Γιατί ο Λα Μποεσί αντιστρέφει την κλασική σύλληψη των δύο πόλων της κυριαρχικής σχέσης, διακρίνοντας το ενεργητικό μέρος στην πλευρά όχι των ηγεμόνων αλλά των κυριαρχούμενων.

Είναι οι άνθρωποι που ενεργητικά και συνειδητά επιλέγουν να υποδουλωθούν, να αρνηθούν την ελεύθερη φύση τους, επιβεβαιώνοντας την ευθραυστότητα της ελευθερίας η οποία μπορεί, ανά πάσα στιγμή, να μεταπέσει στο αντίθετό της. Εδώ, όμως, διακρίνει ο Αμπενσούρ τη χειραφετική δυνατότητα καθώς «στην αυτοϋποδούλωση μπορεί να αποκριθεί η αυτοχειραφέτηση».

Οι δούλοι, ως «τεχνουργοί», μπορούν όχι μόνο να αντιστρέψουν τη φορά της λειτουργίας της κοινωνικής μηχανής, αλλά να αλλάξουν την ίδια τη λειτουργική διάρθρωσή της. Εμποδίζοντας την εύθραυστη ελευθερία από την έκπτωσή της σε δουλεία, διαφυλάσσοντας την πολλαπλή ενότητα των όλων έκαστων από τη μετατροπή της σε ενότητα των όλοι ένας.

Οπως εξηγεί ο Αμπενσούρ, «το πέρασμα από το “όλοι έκαστοι”, στον πληθυντικό, σε “όλοι Ενας”, στον ενικό, συνοδεύεται από το πέρασμα από μια ολότητα ανοιχτή, πληθυντική, οριζόντια και τρόπον τινά εξισωτική […] σε μια ολότητα κλειστή στον εαυτό της, πυραμιδωτή, ενωτική, κάθετη και ιεραρχική». Σε κράτος δηλαδή, οπότε και η αντίθεση μεταφράζεται πλέον ως αντίθεση κράτους και δημοκρατίας, κρατικού και πολιτικού.

Αντίθεση της οποίας τη συστηματικότερη κατάδειξη και καταγγελία ο Αμπενσούρ την ανακαλύπτει στον Μαρξ, όπου η πρόκριση μιας πολιτικής κοινότητας μη, αλλά και, αντι-κρατικής βρίσκει τη διατύπωσή της σε μια μαρξική πρόταση πολύ κοντινή στο σχήμα του Λα Μποεσί: «Το ένα δεν έχει αλήθεια παρά στο βαθμό που είναι πολλά Ενα» (2).

Την έκδοση του κειμένου, το οποίο δημοσιεύεται πρώτη φορά, οφείλουμε στον ζήλο του εκδοτικού οίκου «Στάσει Εκπίπτοντες», από τον οποίο και αναμένουμε την έκδοση του βασικού βιβλίου του Αμπενσούρ «Η δημοκρατία ενάντια στο κράτος. Ο Μαρξ και η μακιαβελική στιγμή», και η οποία θα συμπληρώσει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, ενός αδίκως αγνοημένου μαρξιστή στοχαστή. Το κείμενο μετέφρασε με αγάπη η Βίκυ Ιακώβου, μεταφέροντας στο χαρτί τη γλυκύτητα της ακαδημαϊκής και φιλικής σχέσης της με τον, εκλιπόντα πλέον, φιλόσοφο.

1. Στα ελληνικά Ε. ντε λα Μποεσί, «Πραγματεία περί εθελοδουλείας», μτφρ. Π. Καλαμαράς, Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2012. Βλ. και Δ. Κοτρόγιαννος, «Το πρόβλημα της εθελοδουλείας. Κριτική και ερμηνευτική προσέγγιση στο Λόγο περί Εθελοδουλείας του Étienne de La Boétie», Κριτική, Αθήνα 1996.

2. Κ. Μαρξ, «Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου», μτφρ. Μπ. Λυκούδης, Παπαζήσης, Αθήνα 1978, σ. 61.

* Υποψήφιος δρ Πολιτικής Θεωρίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο