Τα αίτια μιας κατάρρευσης

Υπαρκτός σοσιαλισμός

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και των άλλων καθεστώτων του ανατολικού μπλοκ, οι θριαμβολογίες ήταν εκκωφαντικές. Πολιτικοί, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, ποικίλης προέλευσης και σοβαρότητας, αναπαρήγαγαν ένα απλό μήνυμα: δεν υπάρχει εναλλακτική λύση απέναντι στην «ελεύθερη αγορά», δηλαδή τον καπιταλισμό. 

Περίπου τριάντα χρόνια μετά, οι θριαμβολογίες έχουν δώσει τη θέση τους στη θλίψη και τον πανικό: η «αγορά» όχι απλά δεν δουλεύει, αλλά παράγει οικονομική και πολιτική κρίση πρωτόγνωρων διαστάσεων. Για εκατομμύρια εργαζόμενους σε όλο τον πλανήτη η κριτική στον καπιταλισμό είναι ξανά στην ατζέντα, ένα φαινόμενο που τροφοδοτείται όχι μόνο από την εμφανή αποτυχία του συστήματος, αλλά και από τους δικούς τους αγώνες.

Αναγέννηση της Αριστεράς σημαίνει και αναζωπύρωση των συζητήσεων και των αντιπαραθέσεων για την ουσία της συνολικής εναλλακτικής. Και σε αυτό το επίπεδο η ιστορική αποτίμηση είναι αναγκαία. Είναι το τέλος του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» η επιβεβαίωση της άποψης που λέει ότι ο δρόμος που άνοιξε η Ρωσική Επανάσταση το 1917 οδήγησε αναπόφευκτα σε μια κοινωνία στασιμότητας, καθυστέρησης και ανελευθερίας;

Η αξία του βιβλίου «Κρατικός Καπιταλισμός στη Ρωσία» του Τόνι Κλιφ (δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1955) είναι ότι μπορεί να δώσει απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα γιατί αναλύει τη Ρωσία του Στάλιν και των επιγόνων του σαν ένα τμήμα του παγκόσμιου συστήματος, μια μορφή καπιταλισμού. Εχει σαν αφετηρία ότι η υπόθεση του σοσιαλισμού δεν ήταν «χαμένη υπόθεση» από την αρχή, από την επανάσταση του 1917, αλλά χάθηκε με την επικράτηση του Στάλιν και τη βίαιη ανατροπή και ξεθεμελίωμα των κατακτήσεων του Οκτώβρη.

Στο βιβλίο μπορούμε να ανακαλύψουμε πολλά παραδείγματα που αναδεικνύουν αυτό το χάσμα. Ενα χαρακτηριστικό, λόγω και της σημερινής του επικαιρότητας, είναι η μοίρα των συλλογικών συμβάσεων. Τα πρώτα χρόνια της επανάστασης μόνο τα συνδικάτα είχαν το δικαίωμα να καθορίζουν τους μισθούς. Ακόμα και στην περίοδο της ΝΕΠ από το 1922 και μετά, οι μισθοί καθορίζονταν με συλλογικές διαπραγματεύσεις ανάμεσα στα συνδικάτα και τη διεύθυνση.

Από την έναρξη των Πεντάχρονων Πλάνων (1929) όμως, όταν υποτίθεται ότι η «σοσιαλιστική οικοδόμηση» έκανε άλματα, οι συλλογικές συμβάσεις «εξέπνευσαν» χωρίς να ανανεωθούν ποτέ. Ουσιαστικά καταργήθηκαν. Ο Κλιφ παραθέτει αυτό το απόσπασμα από ένα άρθρο του 1946 δημοσιευμένο σε μια ρωσική επιθεώρηση εργατικού δικαίου:

«Η ίδια η ζωή μάς δείχνει πως η επαναφορά της πρακτικής των συλλογικών διαπραγματεύσεων δεν είναι σκόπιμη. Η συλλογική σύμβαση σαν ειδική μορφή νομικής ρύθμισης των σχέσεων εργασίας των μισθωτών εργατών και υπαλλήλων έχει εξαντλήσει τη χρησιμότητά της».

Μέχρι το Πρώτο Πεντάχρονο Πλάνο, σημειώνει ο Κλιφ, οι εργάτες ήταν ελεύθεροι να αλλάζουν τόπο δουλειάς σύμφωνα με την κρίση τους. Το δικαίωμά τους να δουλεύουν όπου ήθελαν το εγγυόταν ο Εργατικός Κώδικας του 1922. Αυτό το δικαίωμα καταργήθηκε σταδιακά αλλά και σκληρά από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 και μετά. Για παράδειγμα:

«Ηδη από τις 15 Δεκέμβρη του 1930 απαγορεύτηκε σ’ όλες τις βιομηχανικές επιχειρήσεις η πρόσληψη ανθρώπων που είχαν φύγει από τον προηγούμενο τόπο δουλειάς τους χωρίς άδεια, και την 1η Ιούλη του 1932 καταργήθηκε το άρθρο 37 του Εργατικού Κώδικα του 1922 που αναφέραμε πιο πάνω».

Ταυτόχρονα θεσπίστηκε ένα ολόκληρο νομικό σύστημα καταστολής της «εργατικής φυγοπονίας». Ενα ανατριχιαστικό παράδειγμα παρμένο από την εφημερίδα «Ισβέστια» της 27ης Αυγούστου 1940:

«Υπόθεση Τ.Β. Τιμόνιν, γεννημένος το 1915. Στις 23 Αυγούστου (ο κατηγορούμενος) εμφανίστηκε σε μια κλινική και ζήτησε να βγει ελεύθερος εργασίας. Φουρκισμένος γιατί το θερμόμετρο δεν έδειχνε πυρετό, άρχισε τις κακοήθειες και χρησιμοποίησε λόγια που δεν μπορούν να γραφτούν. Καταδικάστηκε στις 23 Αυγούστου σε τρία χρόνια φυλάκιση και του απαγορεύτηκε να κατοικήσει σε εννιά καθορισμένες πόλεις της Σοβιετικής Ενωσης, μετά τη λήξη της ποινής του.

Λίγους μήνες μετά τη δημοσίευση αυτού του νόμου, κάποιες γυναίκες έστειλαν μια επιστολή στον Τύπο, προτείνοντας την ισχύ των προβλεπόμενων κυρώσεων για τις υπηρέτριες. Εδώ αξίζει να σημειωθεί σαν χαρακτηριστικό στοιχείο των εξελίξεων μέσα στη Σοβιετική Ενωση ότι η “Ισβέστια”, η εφημερίδα στην οποία στάλθηκε η επιστολή, αν και διαφωνούσε με την πρόταση, δεν έδειξε να ξαφνιάζεται από το γεγονός πως έγινε σε μια περίοδο που υποτίθεται ότι ’γινόταν η μετάβαση από το σοσιαλισμό στον κομμουνισμό”!»

Στα χρόνια που ακολούθησαν το Πρώτο Πεντάχρονο, η εργατική τάξη δεν απαλλοτριώθηκε μόνο πολιτικά, χάνοντας κάθε δυνατότητα ελέγχου και επηρεασμού του κόμματος και του κράτους, απαλλοτριώθηκε και οικονομικά, έγινε μια εκμεταλλευόμενη τάξη. Ο βαθμός αυτής της εκμετάλλευσης από τη γραφειοκρατική άρχουσα τάξη καθοριζόταν από τις ανάγκες της ανταγωνιστικής συσσώρευσης κεφαλαίου όπως ακριβώς και στον καπιταλισμό της Δύσης.

Οι πιέσεις του ανταγωνισμού δεν περνούσαν μέσα από την ανταλλαγή εμπορευμάτων στις διεθνείς αγορές, η οποία ήταν περιορισμένη, αλλά μέσα από το κυνήγι των εξοπλισμών. Για να έχει ένα συγκρίσιμο οπλοστάσιο το ανατολικό μπλοκ, έπρεπε να διαθέτει μια μέση παραγωγικότητα της οικονομίας του συγκρίσιμη με αυτή του δυτικού μπλοκ. Αυτό καθόριζε τις προτεραιότητες της οικονομίας στην ΕΣΣΔ και τις άλλες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας και όχι κάποιο πλάνο βασισμένο στις ανάγκες της πλειοψηφίας της κοινωνίας. Αυτό που χρεοκόπησε το 1989-91 δεν ήταν ο σοσιαλισμός. Ηταν η εκδοχή του καπιταλισμού που επικράτησε στη Ρωσία μετά τη σταλινική αντεπανάσταση της δεκαετίας του ’30.

Η θεωρία του Κλιφ είναι επίκαιρη γιατί διασώζει έννοιες όπως σοσιαλισμός και εργατικό κράτος για την Αριστερά του 21ου αιώνα από τις διαστρεβλώσεις και τις ιδεολογικές επιθέσεις των απολογητών του καπιταλισμού. Τη χρειαζόμαστε αυτήν την κληρονομιά στα 100 χρόνια από τη Ρωσική Επανάσταση.

*Δημοσιογράφος, μεταφραστής