Η τρίτη δύναμη: ο «κριτικός τσαβισμός»

Η κρίση στη Βενεζουέλα φαίνεται εκ πρώτης όψεως σαν μια ρήξη μεταξύ της κυβέρνησης του Νικολάς Μαδούρο και της Βουλής, στην οποία μετά τις εκλογές του 2015 η αντιπολίτευση έχει την απόλυτη πλειοψηφία. Ομως σήμερα η ρήξη έχει πάρει χαρακτήρα πολυσύνθετο.

Ενώ είναι γεγονός π.χ. ότι η δημοτικότητα του Μαδούρο δεν υπερβαίνει το 20%, από την άλλη πλευρά δεν υπάρχει σήμερα ηγέτης της αντιπολίτευσης που να συσπειρώνει τις πλατιές λαϊκές μάζες. Ιδιαίτερα στις φτωχογειτονιές που βρίσκονται γύρω από το Καράκας, οι άνθρωποι ορκίζονται στο όνομα του μακαρίτη Τσάβες.

Απ’ αυτή τη σκοπιά, η εμφάνιση μιας τρίτης τάσης ήταν κάτι το αναμενόμενο. Η απόφαση της κυβέρνησης να συγκαλέσει μια Συντακτική Εθνοσυνέλευση με στόχο τη μεταρρύθμιση του Συντάγματος έφερε στο προσκήνιο μια νέα πολιτική τάση: τoν «κριτικό τσαβισμό». Πρόκειται για μια εσωτερική διαφοροποίηση εντός του πολιτικού ρεύματος που βρίσκεται στην εξουσία από το 1999.

Στο λαϊκό υποσυνείδητο, το Σύνταγμα του 1999 ταυτίζεται με τον Ούγκο Τσάβες, τον πατέρα της «μπολιβαριανής επανάστασης». Η πρότασή του στις εκλογές το 1998, όταν για πρώτη φορά ήταν υποψήφιος για την προεδρία, επικεντρωνόταν στην αναγκαιότητα της διαμόρφωσης ενός νέου Συντάγματος που θα αντικαθιστούσε το Σύνταγμα του 1961.

Για να υλοποιήσει τον στόχο του, ο Τσάβες, που μόλις είχε εκλεγεί, κάλεσε σε δημοψήφισμα, στο οποίο ο λαός αποφάσισε ότι αποδέχεται τη δημιουργία μιας Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης, η εκλογή της οποίας έγινε σε μεταγενέστερες εκλογές, ενώ ακολούθησε δεύτερο δημοψήφισμα στο οποίο ο λαός ενέκρινε το νέο Σύνταγμα.

Αντίθετα, ο Μαδούρο δεν ρώτησε με δημοψήφισμα τον λαό αν επιθυμεί η όχι τη σύγκληση μιας Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης -όπως είχε κάνει ο Τσάβες- που θα αντικαταστήσει το Σύνταγμα του 1999. Απλά την επέβαλε στον λαό. «Σήμερα ο Μαδούρο προσπαθεί να καταργήσει ένα Σύνταγμα που ψηφίστηκε απ’ όλο τον λαό, με μια προσωπική πρωτοβουλία, χωρίς να ρωτήσει τον λαό», δηλώνει ο τέως συνταγματάρχης Κλίβερ Αλκάλα Κορδόνιες, στενός συνεργάτης του Τσάβες και στέλεχος της νέας πολιτικής κίνησης.

Ο μακαρίτης δεν κουραζόταν ποτέ να επαναλαμβάνει: «Το Σύνταγμα και τα μάτια σας!» Ούτε κουραζόταν να επαναλαμβάνει: «Εντός του Συντάγματος, όλα. Εκτός του Συντάγματος, τίποτα». Σε αυτό το πλαίσιο, και ιδιαίτερα στη στήριξη του Συντάγματος του 1999, αρθρώνονται η μορφοποίηση και η σύγκρουση των δύο ρευμάτων: του «κριτικού τσαβισμού» και του «μαδουρισμού».

Είναι χαρακτηριστικό ότι η πιο δυνατή φωνή του «κριτικού τσαβισμού», η γενική εισαγγελέας Λουίσα Ορτέγκα Ντίας, δημοσιοποίησε τον Μάιο επιστολή στην οποία τόνιζε ότι «το Σύνταγμα του 1999 δεν επιδέχεται βελτίωση, πέραν του ότι είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά που μας άφησε ο Ούγκο Τσάβες».

Ενας από τους σημαντικότερους «τσαβιστές» πολιτικούς που διαφοροποιήθηκαν εξαρχής από την πολιτική Μαδούρο ήταν ο καθηγητής του Κεντρικού Πανεπιστημίου της Βενεζουέλας, Εκτορ Ναβάρο, που υπήρξε υπουργός Παιδείας, Αθλητισμού και Πολιτισμού.

Οταν το 2014 υποστήριξε ανοικτά έναν άλλο υπουργό που είχε καταγγείλει τις σπατάλες και τη διαφθορά της κυβέρνησης Μαδούρο, του αφαιρέθηκε κάθε κυβερνητικό αξίωμα. «Πολλές φορές», δηλώνει ο Ναβάρο, «ο Τσάβες διόρθωνε τα λάθη του… Ομως το μεγαλύτερο λάθος που έκανε ήταν να μας υποχρεώσει να ψηφίσουμε τον Μαδούρο».

Ενα άλλο σημαντικό στέλεχος της νέας κίνησης είναι η Γκαμπριέλα Ραμίρες, πρώην «Συνήγορος του Λαού» και σύμβουλος του Ανώτατου Συμβουλίου της Δικαιοσύνης. «Εκπροσωπούμε τον αρχικό τσαβισμό», δηλώνει. «Διότι ήρθαμε στην εξουσία μέσω εκλογών και μέσω εκλογών νομιμοποιηθήκαμε τρεις φορές. Γι’ αυτό εκφράζουμε τον δημοκρατικό τσαβισμό. Και αντιμετωπίζουμε κριτικά τον εκτροχιασμό του».

Σε αυτό το πλαίσιο καταγγέλλει τον διοικητικό έλεγχο που έχει επιβάλει η κυβέρνηση στους δημόσιους υπαλλήλους για να τους υποχρεώσει να ψηφίσουν υπέρ της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης. 

Ομως ο μεγαλύτερος «εκτροχιασμός» του «τσαβισμού» είναι, σύμφωνα με τη Ραμίρες, «η αλλεργία την οποία επιδεικνύει η κυβέρνηση στις δημοκρατικές διαδικασίες».

Η Ραμίρες αντιπαραθέτει στην πράξη τον Τσάβες, που το 2004 δέχθηκε τη διεξαγωγή ενός δημοψηφίσματος που θα μπορούσε (άλλο αν η αντιπολίτευση ηττήθηκε ξανά) να τον απομακρύνει από την εξουσία, με τη στάση του Μαδούρο, που το 2016 κατάφερε να εμποδίσει τη διεξαγωγή ανάλογου δημοψηφίσματος που ζητούσε η αντιπολίτευση.

Ενα άλλο στέλεχος της νέας τάσης είναι ο Γκονσάλο Γκόμες, μέλος της κίνησης «Σοσιαλιστική Παλίρροια» (Marea Socialista) και ένας από τους πιο έντονους επικριτές της βίας που χρησιμοποιεί η κυβέρνηση για να καταστείλει τη λαϊκή εξέγερση. «Απαιτούμε τον σεβασμό στα δημοκρατικά δικαιώματα. Καταδικάζουμε τη δυσανάλογη θανατηφόρα κρατική βία, καθώς επίσης και τη βία που ασκούν παραστρατιωτικές φασιστικές ομάδες, ανεξαρτήτως πολιτικού στίγματος».

Αυτό δεν σημαίνει ότι η νέα κίνηση επικροτεί τις επιλογές της αντιπολίτευσης. Οπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Εκτορ Ναβάρο: «Καταδικάζουμε την εγκαθίδρυση μιας παράλληλης κυβέρνησης ή την άποψη ότι οι Ενοπλες Δυνάμεις πρέπει να τεθούν υπό τις διαταγές της Βουλής. Αυτό μας οδηγεί κατευθείαν σε σύγκρουση. Δεν είναι αυτός ο δρόμος».

Ποια είναι η πρόταση του «κριτικού τσαβισμού» για έξοδο από τη σημερινή κρίση; O διάλογος και, κυρίως, ο σεβασμός στο Σύνταγμα του 1999. «Ομως στον διάλογο», τονίζει η Ραμίρες, «θα πρέπει να έχουμε κι εμείς μια καρέκλα, καθώς δεν ανήκουμε σε κανέναν από τους πόλους και υπερασπιζόμαστε πολύ έντονα το Σύνταγμα. Επίσης, θα πρέπει να υπάρξει ένα χρονοδιάγραμμα εκλογών. Θα σεβαστούμε τις επιλογές του λαού. Ανεξάρτητα αν ψηφίζει σωστά ή λάθος, ο λαός έχει πάντοτε δίκιο».