Εντρυφώ στα φρεσκοτυπωμένα Πρακτικά του συνεδρίου «Ελληνικός και ευρωπαϊκός Διαφωτισμός» που επιμελήθηκε η Ειδική Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητος της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος (2016, σ. 443).
Χωρίς να αφήσω απαρατήρητη τη σύνθεση των συνέδρων και την τιτλοφόρηση, τουλάχιστον, των εισηγήσεών τους (ο τίτλος του παρόντος κειμένου προέρχεται από ανακοίνωση που δεν περιελήφθη στα Πρακτικά), θα μπορούσα να σταθώ σε κάποιες αποφάνσεις τους. Δηλαδή, στη χαρτογράφηση της «συμπόρευσης πολιτικού, προφητικού και ορθού λόγου», με την ευχή να αρθεί η «συνεχιζόμενη και σήμερα πολυδιάσπαση του λόγου –ακόμη και αλογία– στο έθνος μας».
Η επίθεση στην «αποδομητική ιστοριογραφία της ύστερης Μεταπολίτευσης» να τελείται σε συνδυασμό με την ανάδειξη του «αποκρυφισμού» ως «κυρίαρχου πνευματικού ρεύματος του Διαφωτισμού» και των «σημείων επαφής» του με την «εσχατολογική και αποκαλυπτική σκέψη».
Σε ένα πνεύμα αναμονής της «καλύτερης νομιμοποίησης των σχετικών πρωτοβουλιών για ένα «πάντρεμα» της Ορθόδοξης παραδοσιακότητας με το ρεύμα του Διαφωτισμού και της Νεωτερικότητας γενικά στις ύστερες φάσεις της». Ετσι, στην ίδια σελίδα αναπαράγεται η «Κριτική του καθαρού λόγου» του Kant και η «Αντιφώνησις προς τον παράλογον ζήλον των από της Ευρώπης ερχομένων φιλοσόφων» του «αγίου» Αθανασίου Παρίου…
Τα ενδεικτικά αυτά παραθέματα με ωθούν σε όσα συναφώς κατέγραψα τον Νοέμβριο του 2015 σε χώρα του Ισημερινού (βλ. το βιβλίο μου: «Αριστερά» και «στίβος» · 2016: 73, 79, 262, 162/163). Ητοι:
- 1) Να σε διακόψω, Mario: και τι υψώνεται δεξιά μας; Ο καθεδρικός ναός του Αγίου Στεφάνου («Catedral de San Esteban»). Εδώ λειτούργησε το πρωί ο αρχιεπίσκοπος Lorenzo πριν φιλοξενήσει τον πρωθυπουργό σε γεύμα εργασίας. Δεν αναμένετο να συναποφασίσουν το διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους – στη λατινική Αμερική βρισκόμαστε. Αρκεί μια «συνεννόηση» για τις σχέσεις «κοσμικού» και «θρησκευτικού», με το πρώτο να δείχνει επαρκή κατανόηση σε θέματα οικονομικά και το δεύτερο να συνεχίζει την «ανθρωπιστική» του διακονία. Δηλαδή, χωρίς καμιά αναμενόμενη «ρήξη» μεταξύ τους.
- 2) Το απόγευμα μπορούμε να παρακολουθήσουμε συνέδριο για τη «νεωτερικότητα» («modernità»). Ποιος το οργανώνει, Mario; Εχουμε κι εμείς «Ειδική Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητος». Μόνοι σας θα αντιληφθείτε πώς εννοείται η «δυνατότητα» ύπαρξης «μεταφυσικού ορθολογισμού» ή της «πολιτικής οικονομίας» ως «θεοκρατίας», ακόμη και του «νεωτερικού αποκρυφισμού». Πρόκειται για άλλου τύπου «αποδομητική ιστοριογραφία»;
- Αν το συνέδριο, Mario, προβάλλεται ως «διεθνές», γιατί να μην στείλουμε κι εμείς εισηγητή; Δηλαδή, εκείνον που αντιμετωπίζει τη «νεωτερικότητα» με το «σύνδρομο της στάνης»: οι Μήτσοι «λυσσάνε» για «εξευρωπαϊσμό», τουτέστιν για «μυτερό σκαρπίνι και θηριώδες τρανζίστορ». Εκτός κι αν επιπέσουν παλαιοί και νέοι «ιλουμινάτοι», ρασοφόροι ή γραβατοφόροι…
- 3) Αν ο εμπνευστής και «καθοδηγητής» μιας πολιτικής γελοιογραφίας των χωρών της «Δύσης» ήταν ο Αθανάσιος ο Πάριος τι θα είχαμε μπροστά μας; Να απεικονίζονται όσοι «τρέχουσιν χωρίς κρατημόν» προς «τας αισθητώς και νοητώς δυσμάς», όπου «κυριεύει η αντίθεος αθεΐα» (1802).
- 4) Γιατί διατηρείται η πρόθεση «διά-» («Auf», «En-», «Il-»); Τούτο θα μπορούσε να εκληφθεί ως κατάλοιπο φαλλοκρατικών σημασιολογικών πρακτικών; Ή, έστω, ως βίαιη και έξωθεν εισαγωγή κοινωνικής συνείδησης; Είναι μάλλον μια στάση αντεπίθεσης που αποκρυσταλλώνεται τόσο στη διαδικασία όσο και στο αποτέλεσμα της ρηματικής ενέργειας του «δια-φωτίζειν». Δηλαδή, μιας στρατηγικής ανασυγκρότησης των συνειδήσεων που γνώρισε και γνωρίζει πιέσεις κριτικής και αυτοκριτικής, από πολέμιους και υποστηρικτές αυτού του προτάγματος.
Οι εκπρόσωποί του είναι οι «διανοούμενοι», κυρίως κατά τον στενό ορισμό τους, που ασκούν αρκετοί μαζί ευθεία κοινωνική κριτική, διαπνεόμενοι από τη βεβαιότητα για την παντοδυναμία του Λόγου. Συνήθως, ενστερνίζονται την πολιτική θεωρία ως επιστήμη της πολιτικής μεταβολής, ανάγουν την πηγή της δραστηριότητάς τους σε ενεργό κοινωνική κατηγορία, αποσκοπούν στην κατάληψη της κρατικής εξουσίας και εκλαϊκεύουν την πίστη στην πρόοδο και στην παιδευτική δύναμη των ιδεών.
Ανεξάρτητα από την ευστοχία αυτής της συνολικής στάσης, αποτυπώνεται συγκεκριμένα ο Διαφωτισμός κάθε εποχής. Εννοώ την προσπάθεια να κατανοηθεί η ιδιαιτερότητά της χωρίς δεσμευτικές προκατανοήσεις και συνάμα να σκιαγραφηθεί ένα σχέδιο υπέρβασής της.
Με μια λέξη «διαφωτιστής» είναι εκείνος που ανάγει την ιστορία σε «έκτη αίσθηση» του όντος, χωρίς ωστόσο να απαρνείται την αξιακή «κανονιστικότητα» που την ξεπερνά. Πρόκειται λοιπόν για τον «οντολόγο της ιστορίας».
Γι’ αυτόν που δεν παρασύρεται από την αφελή προσκόλληση στη ροή του γίγνεσθαι, χωρίς όμως να υποκύπτει άνευ όρων στις προδιαγραφές του οντολογικώς σκέπτεσθαι. Ετσι χωρίς να είναι αιθεροβάμων ενεργεί ως «χειρουργός» της ιστορικής μεταβολής με νυστέρι την ιδέα μιας κοινωνίας που θα άρει τον ταξικό και ετερόνομο χαρακτήρα της.
* ομότιμς καθηγητής της Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
