Κάποτε συμβαίνουν περιστατικά που κινητοποιούν και προβληματίζουν τους πάντες. Συνήθως, επειδή συλλογιζόμαστε ότι ο καθένας θα μπορούσε να είναι στη θέση του ενός ή του άλλου. Οχι όμως αδιακρίτως: μόνο στη θέση του ενός ή μόνο στη θέση του άλλου.
Το τραγικό συμβάν με τους τέσσερις νεκρούς συζητήθηκε λοιπόν πολύ, πυροδότησε διαφωνίες και μοιάζει να μην απέμεινε έδαφος για άλλες ερμηνείες και προσθήκες. Ομως εκτός από το έδαφος υπάρχει και το υπέδαφος.
Σχηματοποιώντας τάχιστα: οι παράγοντες της ανθρώπινης συμπεριφοράς μπορούν να συμπυκνώνονται σε τρεις: σε υλικούς, σε ψυχολογικούς και σε κοινωνικοπολιτικούς. Εδώ, τους υλικούς θα τους αναζητήσουν οι πραγματογνώμονες. Με τους ψυχολογικούς (αμέλεια κτλ.) ασχολούνται αποφασιστικά τα δικαστήρια, αλλά στην περίπτωση αυτή ποινική δίκη φυσικά δεν θα γίνει, ο αποθανών-δράστης απαλλάσσεται.
Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι το κοινωνικό περιβάλλον, στενό ή ευρύτερο, δεν μετέχει στα αίτια. Το ανακαλύπτουμε ή το επιβεβαιώνουμε κάθε φορά που αναφέρουμε και συγκρίνουμε περιστατικά που συμβαίνουν σε διαφορετικές χώρες.
Ειδικά σε ό,τι αφορά τη συμπεριφορά στο τιμόνι, η επιβολή-υπαγόρευση του συνόλου επί του ατόμου είναι ολοφάνερη. Στην Ελλάδα ο μέσος Ελληνας οδηγός κυκλοφορεί χωρίς προσοχή σε κανόνες. Αν ο ίδιος επισκεφθεί την Αγγλία, εκεί οδηγεί όπως οι Αγγλοι: προσεκτικά και πειθαρχημένα.
Το ίδιο όμως ισχύει και αντίστροφα. Ο Αγγλος που θα τύχει να οδηγήσει στην Ελλάδα, θα προσαρμοστεί και θα οδηγήσει σαν Ελληνας. «Φταίει το σύστημα» άραγε, όπως ειρωνικά σχολιάζουμε; Οχι αποκλειστικά (υπάρχουν άνθρωποι-εξαιρέσεις), αλλά ναι, είναι και αυτό ένα βασικό αίτιο.
Ας σκεφτούμε λοιπόν τα εξής: ένας νέος άνθρωπος που οδηγεί με ιλιγγιώδη ταχύτητα σε δημόσιο δρόμο ξεπερνά συνειδητά κάποια όρια. Πρώτα τα δικά του, πιθανώς με καμάρι και ικανοποίηση. Δεύτερον, της κοινωνίας και της κυκλοφορίας, μάλλον και πάλι με ψευδαίσθηση υπεροχής.
Η ελληνική κοινωνία και πολιτεία κατακρίνουν ή επιβραβεύουν την υπέρβαση; Ας μη σπεύσουμε να δεχτούμε ότι αυτή αποδοκιμάζεται στα κυκλοφοριακά πάρκα για τα παιδιά ή στις οικογενειακές συζητήσεις. Οχι: ο απολογισμός δείχνει ότι το ξεπέρασμα των ορίων από τον «έξυπνο» αποτελεί αντικείμενο έμπρακτου θαυμασμού.
Λίγο αναλυτικότερα: το πιο πειστικό μάθημα στον πολίτη δεν το παρέχει –δυστυχώς– η εκπαίδευση στα θρανία ή στα κυκλοφοριακά πάρκα, αλλά το καθημερινό στερεότυπο και παράδειγμα. Στη χώρα μας θαυμάζουμε αυτόν που ξεχωρίζει, έστω και παραβιάζοντας όρια.
Τον γρήγορο οδηγό, τον επιτυχημένο (έστω χάρη στη φοροδιαφυγή) επιχειρηματία, τον καθισμένο στο πρώτο τραπέζι-πίστα πελάτη. Κάποτε μάλιστα δεν τον θαυμάζουμε απλώς, τον φοβόμαστε και γι’ αυτό τον ανεχόμαστε.
Μήπως πρόκειται για ένα φαινόμενο διαχρονικό και διεθνές; Οχι βέβαια. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία εδώ και αιώνες κατηγορείται επειδή τους εξέχοντες τους εξοστράκιζε. Στις σκανδιναβικές χώρες, αυτός που προσπαθεί να ξεχωρίσει, ο «σταρ», συνήθως γίνεται αντικείμενο χλευασμού. Είναι το «νούμερο». Αν επιμένει να θέλει να ξεχωρίζει γίνεται ένας μετανάστης πολυτελείας, κατευθυνόμενος σε άλλη (δυτική) χώρα.
Ακούστηκε υπερβολικό να γίνεται λόγος για ταξικά χαρακτηριστικά του «δυστυχήματος», επειδή ο οδηγός ήταν «πλουσιόπαιδο» με ακριβό αυτοκίνητο. Από την άλλη όμως, η πλήρης παραγνώριση των κοινωνικοπολιτικών παραγόντων που συνδέονται με την αδιαφορία απέναντι στη ζωή των άλλων αφήνει απείραχτο ένα πεδίο στο οποίο θα μπορούσε να ασκηθεί αποτελεσματική προληπτική πολιτική.
Γιατί π.χ. όσες μπάρες και αν έχουν οι δρόμοι και όσο κατάλληλα και αν είναι τα λάστιχα, όποιος έχει μάθει ότι η λόγω οικονομικής ισχύος ή καταγωγής ή «φυσικού ταλέντου» εκτόξευση του εγώ του πάνω από κάθε ανθρώπινο πλαίσιο καταξιώνεται, εύκολα θα σανιδώνει το γκάζι.
Κι αντίστροφα, όποιος μαθαίνει να ενδιαφέρεται για τα κοινά, τα όρια του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας, θα αυτοπεριορίζεται. Είναι βέβαια ευνόητο: ο αυτοπεριορισμός είναι πιο έγκαιρος και πιο αποτελεσματικός από την αναγκαία –ούτως ή άλλως– καταστολή.
Με δυο λόγια: ούτε ταξικά νομοτελειακή, ούτε όμως κοινωνικά ουδέτερη είναι η θανατηφόρα διάζευξη που κάποτε οδηγεί στον θάνατο.
* ομότιμος καθηγητής Ποινικού Δικαίου ΑΠΘ – βουλευτής
