Με πράξεις να υπερβούμε τον μίζερο, υπεραπασχολημένο εαυτό μας

«Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»: από τα σπουδαιότερα λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα, ένα βαθιά φιλοσοφικό και αποκαλυπτικά αυτοβιογραφικό ποίημα 3.200 σελίδων. Το επικό μυθιστόρημα του Μαρσέλ Προυστ παρουσιάζεται στο θέατρο «Σημείο» σε σκηνοθεσία Νίκου Διαμαντή, στην ιστορική διασκευή που έκανε ο Χάρολντ Πίντερ το 1972 για τον κινηματογράφο.

Η ταινία του Joseph Losey δεν γυρίστηκε ποτέ, όμως η εργασία του Πίντερ, το «Σενάριο Προυστ», διατήρησε προκλητικά την αυτονομία της στο πέρασμα των χρόνων.

Το έργο εξελίσσεται στο Παρίσι, το Μπαλμπέκ, τη Βενετία και το Κομπρέ, ενώ η μπελ επόκ σηματοδοτεί τεράστιες αλλαγές, σε κοινωνικό και τεχνολογικό επίπεδο: διαχωρισμός Πολιτείας-Εκκλησίας, επιδημίες χολέρας, φυματίωσης και τύφου, κοκαΐνη, όπιο, πορνεία και σύφιλη, ευημερία, Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, τρένα, ποδήλατα, λεωφορεία, αεροπλάνα, τηλεπικοινωνίες.

Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο μέσα από έναν χείμαρρο λέξεων, με αξεπέραστη φαντασία και μια επίμονα διεισδυτική μνήμη να φωτίζει τις πιο αθέατες λεπτομέρειες προσώπων, πραγμάτων, εμπειριών.

«Το κείμενο στριφογύριζε στο μυαλό μου τρία χρόνια» λέει ο Νίκος Διαμαντής.

«Το άφησα να στοιχειώσει μέσα μου, να αναπτυχθεί, να αποκτήσει οντότητα. Τα έργα πρέπει να αποκτούν πρώτα κάποιο χώρο στην ψυχή μας ώστε όταν δημιουργηθούν στη σκηνή να έχουν νόημα. Ενα τέτοιο εγχείρημα το βλέπω ως μια πνευματική χειρονομία. Κι αν το να μιλάς για την ουσία της ζωής μέσα στις σημερινές δεδομένες δυσκολίες επιβίωσης φαίνεται πολυτελές, εγώ το θεωρώ αναγκαίο. Ο συγγραφέας με τρόπο μοναδικό μιλάει για το βάρος των ανθρώπων που προσπαθούν απεγνωσμένα να ζήσουν, που έχουν το κουράγιο, πάνω σε ξυλοπόδαρα, να αναμετρηθούν με τον τρόμο της ύπαρξης.

Πρόκειται για έργο ασύλληπτο, συναρπαστικής γραφής και φαντασίας, επικεντρωμένο στο ανθρώπινο ον. Αφορά τον χρόνο και τη μνήμη, τη γλώσσα της μνήμης, τον λοξό τρόπο που έχει να επανέρχεται συνεχώς στη ζωή μας προσδίδοντας στα πράγματα κάθε φορά διαφορετικές ιδιότητες, νέες ποιότητες. Μια έξοχη κατάδυση στο πηγάδι της ψυχής.

Η διαφορά ανάμεσα στο μυθιστόρημα του Προυστ και το κείμενο του Πίντερ βρίσκεται στην οικονομία. Ο Πίντερ μεταμορφώνει τον κατακλυσμιαίο λόγο του Προυστ σε λυρικό κολάζ αυτόνομων αναμνήσεων που κινούνται μουσικά στον χώρο, δημιουργώντας συγκλονιστικές εικόνες, πίνακες ζωντανούς που στριφογυρίζουν ατέρμονα μέσα στον χρόνο της ανθρώπινης ζωής».

Καλλιτεχνική διεύθυνση, μια τεράστια σκηνοθεσία

• Δεν έχετε σκηνοθετήσει ακόμα στο Δημοτικό Θέατρο. Γιατί;

Θα γίνει κάποτε. Ωστόσο έχω την καλλιτεχνική επιμέλεια του προγράμματος «Γεφυρώνοντας τις διαφορετικότητες» σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Αθηνών. Είκοσι καλλιτέχνες θα παρουσιάσουν σε διάφορους χώρους του Πειραιά, όχι μόνο στο Δημοτικό Θέατρο, τη διαφορετικότητα πάνω σε πέντε άξονες: οικονομία, καταγωγή-προσφυγιά, σεξουαλική ταυτότητα, θρησκευτική ταυτότητα, διαχείριση της πόλης.

Μη νομίζεις, πέρα από τις διοικητικές και οικονομικές σκοτούρες, η καλλιτεχνική διεύθυνση του Δημοτικού Θεάτρου δεν είναι παρά μια τεράστια σκηνοθεσία και μάλιστα ευθύνης. Ετσι κι αλλιώς η δουλειά του σκηνοθέτη διέπεται από μια ηθική, πολιτική διάσταση.

Μήπως η προπαγάνδα του ισλαμιστικού ISIS δεν είναι μια θεαματική σκηνοθεσία του κακού; Μ’ αυτή την έννοια, όλοι, στο μικρό και στο μεγάλο, έχουμε ευθύνη όταν ασχολούμαστε με έργα, συναδέλφους, παραστάσεις και κυρίως με το κοινό.

• Εσείς με ποια θεατρική οικονομία διαχειρίζεστε αυτό το χειμαρρώδες κείμενο; Ποια σκηνική φόρμα αντέχει το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»;

Επιλέξαμε μια τεχνική προσέγγιση του υλικού χωρίς να ψυχογραφούμε, χωρίς να παρουσιάζουμε με ακρίβεια τα πρόσωπα στη σκηνή, αλλά τις ίδιες τις ιδιότητές τους, όπως προκύπτουν μέσα από το κείμενο. Σαν να παίρνεις το μεδούλι αυτών των διαδοχικών σοβαρότατων εργασιών για να δημιουργήσεις ένα νέο κόρπους από περσόνες και συμπεριφορές, ένα φάσμα προσώπων που κινούνται συσχετιζόμενα μεταξύ τους.

Από τον Προυστ στον Πίντερ, από τον Πίντερ στο σήμερα, άλλαξαν πολλά. Δεν είχε λοιπόν αξία η χαρτογράφηση κοινωνικών σχέσεων οποιασδήποτε μορφής, αλλά ο τρόπος που ο άνθρωπος βαδίζει στη διάρκεια του βίου του όταν σχετίζεται, συνεργάζεται, αντιπαρατίθεται, ερωτεύεται, όταν επιλέγει σεξουαλική ταυτότητα.

Ενας όγκος θετικών και αρνητικών πραγμάτων που τον ακολουθούν στο διάβα του. Η σκηνική φόρμα που επιλέξαμε είναι λιτή, καθαρή. Η αντιμετώπιση του εαυτού μας μέσα από τον καθρέφτη. Μια διαδοχή προσώπων που τα βλέπουμε να συμπλέκονται σε ιδιωτικές στιγμές και σε δημόσιες εμφανίσεις, αντιμετωπίζοντας το ασυνείδητο.

Οι τολμηρές στιγμές μύχιων σκέψεων, εσωτερικών ρωγμών, χαραμάδες που από εκεί ξεπηδά η προσωπικότητα. Το σκηνικό είναι 7 καρέκλες κι ένα πιάνο, μιας και ο Προυστ αναφέρει την περίφημη σονάτα του Βεντέιγ, το σημείο μηδέν της μουσικής. Θα γίνει μια προσπάθεια να συντεθεί, να ολοκληρωθεί η σονάτα, να συναντηθούν τα πρόσωπα στο τέλος, τότε που το έργο αποκτά μια τεράστια οικουμενική μορφή.

• Είστε καλλιτεχνικός διευθυντής του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά. Ικανοποιημένος από την πορεία του, καλλιτεχνικά και οικονομικά;

Στους δύσκολους καιρούς το Θέατρο στηρίζεται στην επιχορήγηση του δήμου, την επιχορήγηση της Περιφέρειας για τέσσερα χρόνια, τα εισιτήρια και τις χορηγίες. Η σχέση μου με τον δήμαρχο του Πειραιά είναι εξαιρετική, στηρίζει απόλυτα την προσπάθεια, αλλιώς το Θέατρο δεν θα υπήρχε, θα ήταν αδύνατες πέντε παραγωγές τον χρόνο.

Από την αρχή κινηθήκαμε, και μάλιστα γρήγορα, πάνω στο τρίπτυχο: καλλιτεχνική δημιουργία, εκπαίδευση, σύνδεση με την κοινωνία. Δουλέψαμε με επιμονή πάνω σ’ αυτούς τους άξονες, καθαρά, ευθύβολα. Ενας τέτοιος οργανισμός για να στεριώσει χρειάζεται χρόνο, κόπο, πείσμα, οικονομικό εξορθολογισμό.

Και βέβαια διαφανείς διαδικασίες, όλα ανεβαίνουν στη Διαύγεια. Αρκετές παραστάσεις, κάθε μια με διαφορετικό τρόπο, άφησαν ισχυρό καλλιτεχνικό αποτύπωμα: «Φάουστ» της Κ. Ευαγγελάτου, «Προδοσία» σε σκηνοθεσία Γιάννη Μόσχου, «Καλιγούλας» με τον Στάνκογλου, «Το ψωμί της Νινευί» των αδελφών Κούφαλη με τη Λήδα Πρωτοψάλτη, έργο-παραγγελία του Θεάτρου.

Μέσα στα σχέδιά μας είναι να επαναφέρουμε τον θεσμό της ανάθεσης συγγραφής ελληνικού έργου. Εμπιστεύομαι τους καλλιτέχνες απ’ όλο το φάσμα του θεατρικού ρεπερτορίου, προσπαθώ ώστε να εργάζονται βάσει προγραμματισμού, σ’ ένα ασφαλές τοπίο στον βαθμό που μπορώ να το παρέχω.

Το ρεπερτόριο του επόμενου χειμώνα είναι έτοιμο προ μηνών: «Γλάρος» σε σκηνοθεσία Γ. Χουβαρδά με τους Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Δημήτρη Ημελλο, Νίκο Κουρή, Νίκο Χατζόπουλο, «Λεωφορείον ο Πόθος» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού με τους Μαρία Ναυπλιώτου και Χάρη Φραγκούλη.

• Δώσατε προτεραιότητα στην εκπαίδευση. Για τρίτη φορά λειτούργησε η πλατφόρμα μαθητικής δημιουργίας δημοτικών σχολείων «re-start ή το θέατρο αλλιώς». Πώς «αλλιώς» λειτουργεί το θέατρο με τα παιδιά;

Το Δημοτικό Θέατρο ως δημόσιος οργανισμός έχει καθήκον να δημιουργεί και να εκπαιδεύει θεατές. Είναι αναγκαίο να αλλάξει η εκπαιδευτική διαδικασία, να εισχωρήσει το θέατρο στα σχολεία με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους.

Είμαι περήφανος για το «re-start». Συνήθως περνάμε στα παιδιά την ιδέα μιας γιορτής όπου θα φορέσουμε τα καλά μας για να αναμετρηθούμε με ένα υψηλό αίσθημα όμορφου, καλού… Κι αυτό, χωρίς να είναι κατ’ ανάγκη λάθος, δημιουργεί δυσκολίες, ψυχολογικές στρεβλώσεις στα παιδιά.

Με χορηγία του Ιδρύματος Λάτση, καλλιτέχνες δουλεύουν στα δημοτικά σχολεία του Πειραιά, παράλληλα με τους φιλολόγους και θεατρολόγους που έχουν την ευθύνη των θεατρικών ομάδων, και δείχνουν έναν άλλο τρόπο προσέγγισης του θεάτρου. Προτρέπουν τα παιδιά να εμπιστεύονται το ένστικτο, τη φαντασία τους.

Η δουλειά αυτών των πέντε μηνών παρουσιάζεται στο τέλος στο Δημοτικό Θέατρο από τους μαθητές μαζί με τους δασκάλους τους. Τα παιδιά, απενεχοποιημένα ως προς το περιεχόμενο, τη διαδικασία δημιουργίας, την αισθητική, απολαμβάνουν την έκφρασή τους μέσω του θεάτρου χωρίς να καταπιέζονται στην αναμέτρηση με κάποιο υψηλό ζητούμενο που μπορεί να τα συντρίψει.

Το μείζον, το σπουδαίο, είναι να καλλιεργηθούν ευρύτερα, να συνεργαστούν, να νιώσουν υπεύθυνα. Το δικό μας πρόγραμμα δεν αποσκοπεί στη δημιουργία καλών καλλιτεχνών ούτε στο να επιδείξουμε στους γονείς πόσο ωραία είναι τα παιδιά τους ή πώς κατάφεραν να μάθουν τα λόγια.

Αυτό που επιδιώκουμε είναι να εκφράζουν συναισθήματα, να μιλάνε για τα δικά τους, να γίνουν ομορφότεροι πολίτες. Κάνουμε κι άλλα ανοίγματα σε χώρους, δομές, θεσμούς. Συνεργαστήκαμε με τον ΟΛΠ, μπήκαμε σε κρουαζιερόπλοια 4 χιλιάδων επιβατών με παραστάσεις που αφορούν την Ελλάδα.

Πέρσι παρουσιάσαμε στους Δελφούς ένα πρότζεκτ πάνω στο θέμα «Οφηλία» και φέτος θα πάμε ξανά με θέμα την αρχαία τραγωδία σε δύο διαφορετικές προσεγγίσεις: «Τρυφερές προδοσίες» και «Αντιμετωπίζοντας το τραγικό». Την 1η Ιουλίου σε συνεργασία με τη Λυρική Σκηνή οργανώνουμε μια εκδήλωση με αφορμή τα εγκαίνια του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά αλλά και την παρουσίαση του αρχαίου θεάτρου Ζέας.

• Αληθεύει ότι προετοιμάζετε και Φεστιβάλ Ελληνικού Εργου;

Με τη βοήθεια ενός προγράμματος ΕΣΠΑ θα οργανώσουμε ένα φεστιβάλ τριετούς διάρκειας αφιερωμένο στο ελληνικό θέατρο. Θα παρουσιαστούν 30 συγγραφείς, από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη ώς τους σημερινούς νέους.

Ενα πανόραμα έργων, αναλογίων, συνδημιουργίας, ανοιχτών προβών. Κάθε χρόνο θα ανεβαίνουν τρία έργα, δύο παλαιότερων συγγραφέων και ενός σύγχρονου, το οποίο θα προέρχεται από τον διαγωνισμό των Κρατικών Βραβείων Συγγραφής Θεατρικού Εργου.

Πιστεύω ότι τα πράγματα πρέπει να συνδέονται δημιουργικά μεταξύ τους με στόχο όχι την ανταγωνιστικότητα αλλά τη δημιουργία δεξαμενής έργων, ικανών σε αριθμό και αξία.

• Είστε πρόεδρος της Επιτροπής Κρατικού Βραβείου Συγγραφής Θεατρικού Εργου του υπουργείου Πολιτισμού. Σε ποια θέματα εστιάζουν κυρίως οι νέοι συγγραφείς;

Στη μοναξιά, το αδιέξοδο και τη συντριβή των σχέσεων, στην κατάρρευση του εγώ, της οικογένειας, της κοινωνίας, της οικονομίας. Αυτή είναι η πιο ισχυρή θεματική στα έργα των νέων συγγραφέων. Μερικοί καταπιάνονται με μεταγραφές πάνω σε θέματα αρχαιοπρεπή, κάποιοι γράφουν σάτιρες εμπνεόμενοι από την επικαιρότητα.

Ομως η κωμωδία είναι δύσκολο είδος, απαιτεί πολύ επιδέξια γραφή. Είχα την ιδέα ότι θα ήταν ενδιαφέρον να επανέλθουν στο Δημοτικό Θέατρο παραστάσεις που χαρακτήρισαν τη δεκαετία του ’70. Με την έννοια της ματιάς πάνω στη ζωντανή ιστορία του θεάτρου, τον τρόπο που είχε η επιθεώρηση.

Ομως έκρινα ότι δεν θα μπορούσα να το στηρίξω οικονομικά. Ωστόσο ένα πολύ σημαντικό θέμα που μπορεί να τροφοδοτήσει θεματικά το θέατρο είναι αυτό της τρίτης ηλικίας.

• Δηλαδή;

Οι ηλικιωμένοι τα τελευταία 20 χρόνια βρίσκονται στο περιθώριο λόγω οικονομικής δυσχέρειας, προβλημάτων υγείας, κακής ψυχολογίας. Δεν έχουμε ακούσει τη φωνή τους. Μιλάμε συνεχώς για έρωτα, θάνατο, φτώχεια, όμως δίπλα σ’ αυτά, κάποιοι άνθρωποι γερνούν εκεί στην άκρη της ζωής.

Κι έχουν λόγο, ιστορίες, αισθήματα. Πιστεύω πως αν δεν σκατοσκουπίσουμε άρρωστο και ηλικιωμένο -δεν χρησιμοποιώ τυχαία αυτή τη σκληρή, ωμή φράση- δεν μπορούμε να γίνουμε άνθρωποι. Η ζωή μάς καλεί να προσφέρουμε τις ίδιες ακριβώς υπηρεσίες που πρόσφεραν κάποτε σε εμάς οι γονείς μας. Να κάνουμε πράξεις που θα υπερβαίνουν τον μίζερο υπεραπασχολημένο εαυτό μας.

• Παραμελημένοι και οι νέοι;

Οι νέοι παλεύουν να δουν μακρύτερα, ονειρεύονται, διεκδικούν επιτακτικά ένα μέλλον. Θέλουν τον κόσμο και τον θέλουν τώρα, είναι επαναστάτες από μόνοι τους. Εμείς, ασύμβατοι πάντα με τη νέα γενιά, δεν το αντιλαμβανόμαστε, δυσκολευόμαστε να ακούσουμε τη γλώσσα τους. Οι νέοι είναι οι μόνοι που μας απέμειναν, η ύστατη ελπίδα. Τους παρατηρώ στο «Σημείο», όπου κάνουμε μια μεγάλη προσπάθεια ώστε το θέατρο να έχει ένα καθαρό στίγμα, να αναζητά πράγματα που έχει νόημα να συμβούν.

Επιμένω, αυτή είναι η δική μου χειρονομία. Να δώσω μια προοπτική, όποια δύναμαι, μέσα στη δίνη που ζούμε. Να θυμίσω πράγματα που πιθανόν έχουμε ξεχάσει, την ποίηση της ζωής, γιατί χωρίς αυτήν δεν υπάρχουμε.

Δεν γίνεται να ζούμε απελπισμένοι. Ξέρω ότι τίποτα πια δεν γίνεται εύκολα. Αλλά μην αγνοήσουμε την ευθύνη μας. Πρέπει να φτιάξουμε το μέλλον, έστω και με πανικό, έστω λάθος, μέτρια, απεγνωσμένα, αταβιστικά. Είναι ο μόνος τρόπος για να γυρίσουμε σιγά σιγά σελίδα, να κάνουμε μια κίνηση προς τα εμπρός.

 Θέατρο Σημείο (Χαρ. Τρικούπη 10, Καλλιθέα, τηλ.: 210 9229579). «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ.

Διασκευή: Χάρολντ Πίντερ. Σκηνοθεσία, σκηνική επιμέλεια: Νίκος Διαμαντής.  

Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος. Παίζουν: Κωνσταντίνα Αργυροπούλου, Σταύρος Γιαννακόπουλος, Σπέρη Κανατά, Αγγελίνα Κλαυδιανού, Κωνσταντίνος Μαρούγκας, Μάκης Μπογέας, Ιωάννα Τσακίρη.

Η παράσταση είναι αυστηρώς ακατάλληλη για ανηλίκους.