Για την ανακίνηση του ζητήματος του «έθνους»

Περιδιαβάζοντας την οδό Χάρητος, στο σαββατιάτικο bazaar, μια συγκεκριμένη αφορμή θα μπορούσε να μορφοποιηθεί ως εξής: τι υπονοεί η χρήση της έννοιας «έθνος» σε υπότιτλο πρόσφατης επιστημονικής εργασίας;

Συνοπτικά: κάθε εύστοχος υπότιτλος («στολίδι») υπονοεί μια εσωγενή σχέση «γένους» και «είδους» ή «παραδείγματος». Οταν μάλιστα καλύπτει ιστορική περίοδο εκατόν πενήντα ετών που ο πληθυντικός «παραδείγματα» είναι περισσότερο από προφανής;

Τουλάχιστον, στη χρονική περίοδο που διαμορφώνεται ο μελετητής και η μελετήτρια απαιτείται, στο ζήτημα του «έθνους», να αποτυπώνονται με ακρίβεια οι διαφορές στην εννοιολόγησή του, μήπως και έτσι οδηγηθεί απρόσκοπτα στα κείμενα που ερευνά. Τι υπονοεί κατά τις τελευταίες δεκαετίες η θεώρηση του «Ethno-symbolism».

Πώς ακριβώς στοιχειοθετείται η εκκίνηση αυτής της απόπειρας; Δηλαδή, τι υπονοεί η θεώρηση του «Ethno-symbolism» που μέσω του κυριότερου εκπροσώπου της οριοθετεί το «έθνος» ως μια «community of history and destiny»;

Μπορεί τάχα, μάλλον ανυποψίαστα, να παρεμβάλει κανείς στην υπό διεύρυνση περίοδο του «ρομαντισμού» ό,τι λέγεται πως «τροποποιούσε τους προηγούμενους εθνοτικούς δεσμούς του “συνανήκειν” για να τους εντάξει σε μια νεωτερική εκδοχή αφήγησης του “εθνικού εαυτού”»;

Ιστοριολόγος του Αθήνησι, που παρελαύνει κραταιός προσφέροντας «γόνιμη τροφοδότηση στις βιβλιογραφικές αναζητήσεις» του συντάκτη της και όχι μόνο, μπορεί βέβαια να γράφει ότι η αντικατάσταση της «γενετικής» από την «κατασκευαστική» θεωρία επέφερε την «αλλαγή παραδείγματος δίνοντας έμφαση στο έθνος ως κατασκευή του συνανήκειν».

Πλην όμως, τόσο πριν όσο και μετά τη διάγνωσή του ως προς το επαναλαμβανόμενο ερώτημα: «when is the nation?», κωδικοποιείται ένα ευκρινές τρισυπόσταστο (και όχι δισυπόστατο) πλαίσιο συζητήσεων: «Primordialism», «Modernism», «Ethno-symbolism».

Ετσι, σύμφωνα με την «αρχεγονική εξήγηση» τα έθνη δημιουργούνται από κάποια ιδιότητα «εγγεγραμμένη στην ανθρώπινη φύση» και λειτουργούν ως ένας τύπος κοινωνικής οργάνωσης «αναγκαίος στην ανθρώπινη ύπαρξη», ενώ σύμφωνα με τη «μοντερνιστική εξήγηση» τα έθνη αποκτούν μορφή στη νεότερη εποχή και κατά την πασίγνωστη φράση του Gellner αυτά «δημιουργούν τον εθνικισμό και όχι το αντίστροφο».

Η τρίτη «εξήγηση», η «εθνο-συμβολική», που εδώ πάντως επιστρατεύεται «περισσότερο ως προσέγγιση μιας πολιτισμικής διαδικασίας στο πλαίσιο του εθνικισμού και όχι απαραίτητα ως θεωρία για την εθνογένεση», μολονότι αποδέχεται τον εθνικισμό ως «μοντέρνα ιδεολογία», αντιμετωπίζει τη συγκρότηση των εθνών με γνώμονα την «προ-μοντέρνα κληρονομιά».

Προφανώς οι εκπρόσωποι των τριών αυτών ομάδων προβληματισμού υποδιαιρούνται σε επιμέρους τάσεις, με ενοποιό στοιχείο των βλοσυρών θιασωτών του «Primordialism» τη θέση ότι οι «αρχέγονοι σύνδεσμοι» των εθνών απαρτίζουν την «κοινωνιοβιολογική» τους βάση και επομένως ότι το «παρελθόν καθορίζει το παρόν», των ανέμελων του «Modernism» τη βεβαιότητα ότι η «νέα κοινότητα του έθνους δημιουργείται ab ovo» και συνακόλουθα το «παρελθόν εξηγείται από το παρόν», ενώ των εκατέρωθεν βαλλόμενων του «Ethno-symbolism» την ανησυχία ότι τα έθνη δεν «επινοούνται», εφόσον διαθέτουν «ομφάλιο λώρο» με τις προϋπάρχουσες πολιτιστικές πηγές» και για τούτο «το παρελθόν ζορίζει το παρόν».

Και μια προτελευταία ερώτηση: ο Σβορώνος απλώς το «1963» ή το 1963-1965 συνέθεσε το Ελληνικό έθνος; Ο,τι και να συνέβη επακριβώς, είχε προηγηθεί αυτό το κείμενο «δύο και πλέον δεκαετίες» πριν ο Α. Smith «διατυπώσει τη θεωρητική του πρόταση»; Τούτο θα ίσχυε αν λάβουμε ως χρονικό σημείο αναφοράς το: The Ethnic Origins of Nations (1987) ενώ ως προς το: Theories of Nationalism (1971) είναι πολύ λιγότερα χρόνια και αντίστοιχα ως προς το: The Antiquity of Nations (2004) πολύ περισσότερα…

Το μείζον ωστόσο είναι να διευκρινισθεί η έναρξη και των συζητήσεων για την «ethnicity» και ο τρόπος στη συνέχεια κωδικοποίησης των αντιλήψεων για το «έθνος». Mario, υποχρεώνομαι πάλι να αναρτήσω, μέσω της ιστοσελίδας των φίλων της Λέσχης: «Penélope», ό,τι συζητώ στους Κόμβους στη συζήτηση για το έθνος (2006).

* ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων